جاڭبىرسىز جاز

ۇرپيگەن دۇنيەنىڭ ۇرەيىن الا بيىلعى ۇركەر تاسقا ءتۇستى... اۋەلدەن كۇن رايىنىڭ قۇپياسى مەن قۇبىلىسىنىڭ جەتى امالىن جەتە بىلەتىن جەتەلى ۇلكەندەر جاعى مىنا ۇركەردىڭ كوكجيەككە جاقىنداي كەلىپ, تاسقا تۇسكەنىن كورسە... ءبىر جامانشىلىق بولار دەپ ءىش تارتا قالاتىن. سۋسىما قۇمنىڭ اراسىنداعى سوعىس ارەكەتتەرى ءجۇرىپ جاتقان الدەبىر اراب ەلىنىڭ جاز بويى جانىپ جاتقان مۇناي ورتىنە قوس قاناتى بىردەي كۇيگەن شالاجانسار تىلسىم تىرشىلىكتىڭ قارا تۇندىگىنەن بۋداقتاعان قارا تۇتىنىنەن دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشى دا تۇنشىعىپ بارا جاتقانداي ەدى. جەر ءۇستىنىڭ توڭى ءجىبىپ, توپان سۋى قايتقالى شاڭقايىنان شاقىرايا شىعىپ كەلە جاتقان كۇن كوزىنىڭ شارپىعان جالىنى كۇي­دى­رە الماعان شاعىل قۇمنىڭ باۋىرىمەن جور­عالاعان بار تىرشىلىگىن مىنا ءورت اياۋسىز جال­ماپ كەلەدى. سول ءورت شالىپ, قوس وكپەسى قا­بى­نىپ, القىنىپ جاتقان داۋاسىز ءدۇ­نيە­نىڭ كەلەر كۇندەرىنەن ءۇمىتىن ءۇز­بەي, ءبىر اۋىل بولىپ الا جاز­داي اسپانعا تە­ل­مىرە قا­را­عان­دا­رى­مەن, جارىق­تىق ءبىر تامشى جاۋ­ىن تامسايشى! – قۇدايدىڭ مى­نا كۇنى تاعى شا­­قى­رايىپ كەتكەن ەكەن, بۇل بۇگىن دە جاۋمايىن دەگەنى مە, ءا؟.. قاپ اتتەگەن-اي, ءا... ەگىن-ءشوپ كۇيىپ كەتەتىن بولدى-اۋ ەندى؟!. دايىن تۇرعان تاڭعى شاي­ىن ىشۋگە وتىرا بەرە كوڭى­لىن­دەگى كۇندەگى ۋايىمىن جاسىرا ال­ماعان بەكىش قارتتىڭ بۇل دەگەنى ءبىر ءۇيلى جان­نىڭ ىشىندە اۋەلى ءوز ايەلىنە جاقپاي قالدى. – كۇيىپ كەتپەك تۇگىلى, – دەدى ەكى كوزى قانتالاعان سالپى ەرىن بايبىشە ىتىرىنىپ:—جانىپ كەتسە دە, وندا نە اقىڭ بار وسى سەنىڭ؟! شايىڭدى ءىش ونان دا! نەمەنە ءالى كۇنگە دەيىن بىرگادىر­لىگىڭدى ۇمىتا الماي ءجۇرمىسىڭ؟! اياعىن بۇزاۋ باسىپ كەتكەندەي دولىرىپ شىعا كەلگەن ايەلىنە ەجەلگى عادەتى بويىنشا ءلام-ميم دەپ جاۋاپ قاتپاعان قالپى ول دا ءوزىنىڭ شايىن سوراپتاۋعا كىرىستى. وسى ءۇيدىڭ قازانىن قىرىپ كەلە جاتقانىنا دا قىرىق جىلداي ۋاقىت بولعاندىعىنا قاراماستان, قاباعىنا قار جاۋعان قالپى تۇنەرىپ وتىرار ءتۇرى وسى بايعۇستىڭ. بويعا بىتكەن مىنەزى دە بۇل! تۇزەلمەسىنە دە, ءوزىنىڭ تۇزەي دە الماسىنا كوزى ابدەن جانە دە باياعىدا جەتكەننەن كەيىن بارىپ, ايەلىنە جۇدىرىعىن الا جۇگىرۋدى بۇل دا قويعان. ساباعاننان ساباسىنا تۇسەر بولسا بەكىشتىڭ وسى ءماريامى-اق ادام بولىپ قالار ەدى-اۋ! ول جەڭدى, بۇل جەڭىلدى. جەڭىستىك بەرمەي-اق قويعان ايەلدىڭ ىعىنا شىعىپ, ىڭعايىنا جىعىلىپ, ايتقانىن ىستەپ, ايداعانىنا كونگەننەن باسقا لاجى دا قالمادى. توركىنىنە جاس كەزىندە-اق اپارىپ تاستاعىسى كەلىپ ەدى, شەكەسى تورسىقتاي ەكى ۇلىن قيماعانىنان بۇرىن, قالتاسىنداعى قىزىل بيلەتتىڭ قاھارىنان قورىقتى. ول كەزدە ءوزىڭ كوممۋنيست بولىپ, ءوزىڭ قاتىن جىبەرىپ قويساڭ, يتجەككەنگە ايدالماعانىڭمەن دە, سوڭىڭنان يت قوسىپ, ايتاقتاپ, ايقايلاتار اعايىننان ىعىنعان. جانە دە ايەل زاتىنىڭ ىشىنە قىزعانىشتىڭ قىزىل شوعى ءبىر تۇسپەسىن دەڭىز! سول قىزىل شوق ءبىر ءتۇستى مە, ول ءوزىن دە, جانىندا جاتقان بايى سەنى دە سول قىزعانىشتىڭ قىزىل قولامتاسىمەن ءومىر بويى قاقتاپ وتەدى ەكەن-اۋ. بەكىش وسى اۋىلدىڭ بريگاديرى بولىپ جۇرگەن سوناۋ ءبىر جىلدارى ورتالىقتان جاز بويى وسى اۋىلعا اس پىسىرۋگە كەلەتىن قىز-قىرقىننان قىزعانىپ, توسەگىندە دوڭبەكشيتىن ءماريامىنىڭ جاڭاعى “بىرگادىرلىگىڭدى ۇمىتا الماي ءجۇرمىسىڭ” دەگەن كەكەسىنىنىڭ كوڭىل كەسەسىنىڭ تۇبىندە قالىپ قويعان باياعى سول... سول ءبىر جىلداردىڭ قىزعانىشىنان قالعان ءبىر تامشى ۋى بولاتىن ءالى دە قىجىلداپ جاتقان. قايىڭنىڭ قىزىل شوعىمەن بۇقتىرىلىپ اكەلىنگەن اق ساماۋىردىڭ سۋى ورتالانعان تۇستا ماڭدايى جىپسىگەن بەكىش ءۇنسىز جىميدى. ەسىنە ءار نەنىڭ تۇسكەنى دە بۇل. – سايتانىڭ ەلەستەپ وتىر ما كوز الدىڭا؟! بول ەندى, سوراپتاماي! ءسۇت تارتۋىم كەرەك! تاعى دا ءوزىنىڭ ءماريامىنىڭ ايتقانى بۇل! ۇيرەنگەن, ۇيرەنگەنى بىلاي تۇرىپ... ءتىپتى قۇلاعىنا قازىر مايداي جاعاتىن وسى ءبىر ءۇر ءۇنىنىڭ ار جاعىنان ايەلىنىڭ وزىنە دەگەن جۇرەك تۇكپىرىندە جاتقان الدەبىر ءتاتتى سىبىسىن ەستيتىن. تابيعاتىنان تۇيىق, ونىڭ ۇستىنە “قىرىق جەردەن تىيىم” كورىپ وسكەن قازاق قىزى قاشان دا بولسىن قۇشاعىندا جاتقان ەرىنە دە ەركىن ەركەلەي الماي, تۇلا بويىندا بۋلىققان سەزىمىنە دە ەرىك بەرە الماي قىستىعىپ, قىسىلا-قىسىلا قىز, ۇيالا-ۇيالا ۇل تاباتىن ايتەۋىر. وبالى نەشىك, قىسىلسا دا, ۇيالسا دا سولاردىڭ كوبى قازىرگىنىڭ قىزىل ەرىن بەس-التى ايەلى جابىلىپ تابا المايتىن ونشاقتى بالانى ءبىر وزدەرى-اق قينالماي-اق تۋىپ تاستاي بەرەتىن باتىرلىقتارى دا بولۋشى ەدى. زامانىنا وراي قايتسە دە بالا تۋماۋدىڭ ءادىسىن دە, ءدارىسىن دە تاپقالى, سالت باستى, ساباۋ قامشىلى قىز دا, كەلىنشەك تە كوبەيگەنى ءبىر باسقا, سور بولعاندا تالاي ءبىر كۇيىپ-جانىپ قوسىلعان قوساقتاردىڭ ءبىر توسەكتەگى قىزىقتارى دا ۇزاققا بارماي ءجۇر. ۇيلەنبەي جاتىپ, مىنەزدەرى ۇيلەسپەي قالاتىندىقتارىن قايتەرسىڭ سولاردىڭ؟! وڭىپ تۇرعان مىنەز مۇنىڭ مىنا ءماريامىندا بار ەدى دەپ كىم ايتا قويار, كانە؟! ۇيلەنگەن ەكەن... ۇيلەستى دە, ۇيرەندى دە... سوسىن كوندى دە بارىنە... ەكى قولىن كەۋدەسىنە قويىپ, ادالىن ايتار بولسا اۋەلدە بەكىشتىڭ دە كوندىككىسى جوق بولاتىن. باس اساۋى بار مۇنىڭ بۇلاڭ كەزىنىڭ بۇلتاعىنا سالعىزباعان جارىقتىق اكەسى ەدى. قىزعانىشتىڭ تاباسىنا سالىپ قۋىرىپ الا جونەلگەن ءماريامىنىڭ ۋلى تىلىمەن شاققانىنا ونان ءارى شىداي الماي, بوساعادا ءىلۋلى تۇرعان قامشىسىن الىپ, شىڭعىرتىپ ساباپ جاتقا­نىنىڭ ۇستىنە اكەسى تۇسكەن. – ءتايت ءارى, – دەپ اقىردى ايبىندى اكە. – قاتىن ساباعىشىن قاراي كور مۇنىڭ!.. سول جولى سول اكە توركىنىنە كەتىپ قالعان كە­لى­نىنىڭ سوڭىنان ۇلكەن باسىن ءيىپ ءوزى بارعان. دا­لادان تۇنجىراي كەلىپ, كەشكى اسىن اسىعىس-ۇسىگىس ءىشىپ بولا بەرگەن بەكىشكە اكەسى: – وتىرا تۇر, – دەگەن. – سەن شارۋاڭنان قالماي-اق قوي, انا ۇلگىلىگە ءوزىم بارىپ قايتقالى وتىرمىن. كەلىندى الىپ كەلەيىن! ساباسىنا تۇسكەن بولار ول دا!.. بەكىش ۇندەي قويمادى. – ءاي, نەگە ۇندەمەيسىڭ؟! – نە دەيمىن ەندى؟! – ونداي بولسا, بۇدان بىلاي قاتىنىڭا قول كوتەرگەنىڭدى قوي! – جارايدى, – دەپ مۇرنىنىڭ استىنان مىڭگىرلەپ قانا جاۋاپ بەرىپ وتىرعان ۇلىنا ءامىرشى اكە عۇمىر بويى ۇمىتىلا قويماس تاعى ءبىر وسيەتىن قالدىرعان ەدى سول جولى. – مىنانى كوردىڭ بە, – دەگەن جارىقتىق اكەسى جاڭا عانا ءمۇجىپ تاستاعان قويدىڭ قا­بىرعاسىن قولىنا الىپ. – مىنا قابىرعانىڭ باسى قيسىق پا, ەي؟! – ءيا, قيسىق... – ءيا, بولسا, قۇداي ايەلدى اۋەلدە ەر ادامنىڭ قابىرعاسىنان جاراتتى دەگەن ءسوز بار. –قا­بىر­عانىڭ مىنا قيسىق بىتكەن باسىن تۇزەتە الار ما ەدىڭ؟! تۋمىسىنان جۋاستاۋ بەكىش اكەسىنە ءبىر, قا­بىر­عانىڭ قيسىق باسىنا ءبىر جال­تاق­تاپ قاراپ وتىرىپ, ءوزىنىڭ ساۋا­لى­نا ءوزى جاۋاپ بەرىپ, سويلەپ كەتكەن اكەنى ونان ءارى تىڭداۋمەن بولدى. – ەشقاشان تۇزەتە الماي­سىڭ!.. تۇزەتەمىن دەپ كورشى كانە, سىنىپ كەتسىن. ەندەشە, ايەل دە سول سياقتى. قاتىنىڭدى تۇزەتەمىن دەپ ەندى اۋرەگە ءتۇسۋشى بولما. جازىم قىلارسىڭ... جارىقتىق اكەنىڭ سول جولعى ايتقانى ەسىنە ءتۇسىپ جىميعانى سول ەدى بەكىشتىڭ... – اتا, وسى... كۇيدىرىپ جىبەردى دەپ كۇندە قۇدايمەن ۇرسىسا بەرگەنشە, بۇكىل اۋىل بولىپ سول قۇدايدان جاڭبىر تىلەپ, تاساتتىق نەگە بەرمەيسىزدەر؟.. – ءا! ويباي-اۋ, نە دەيت مىناۋ؟! توردەگى تۇگى شىققان قىزىلالا تەكەمەتتىڭ ۇستىندە الا مىسىقپەن الاڭسىز ويناپ جاتقان نەمەرەسىنىڭ مىنا ءسوزى اسپاننان جاي تۇسكەندەي اسەر ەتتى. ءا دەگەندە نە ايتارىن بىلمەي قالعان بەكىش قارت قۋانعانى بولار, ەكى يىعى سەلكىلدەپ, كوزىنەن جاس پارلاعانشا راحاتتانا كۇلسىن-اي كەلىپ. – ءاي, كۇشىك, سەن ونى قايدان ەستىپ, قايدان ءبىلىپ ءجۇرسىڭ؟! – بىلەمىن! اتاسىنا ءوز ءسوزىنىڭ ۇناعانىن ۇعا قالعان ەستى بالا ماساتتانىپ قالدى. – وي, ق ۇلىنشاق! اۋزىڭا بۇل ءسوزدى قۇدايدىڭ ءوزى سالعان بولار؟!راس-اۋ, وسى ءبىز نەسىنە تاساتتىق بەرمەي ءجۇرمىز, ءا؟! – مىنا ۇلان عۇرلى ميلارىڭنىڭ جوق­تى­عى دا! قاباعىنا ءسال-ءپال بولسا دا جىلىلىق ورناعان ءماريام تاعى دا مۇنى ءىلىپ قالدى. ىلگەنى بولماسا, ءزىلى جوق, ونىڭ دا كوڭىلىنەن نەمەرەسىنە دەگەن جان شۋاعى توگىلىپ تۇرعان ەدى. اياق استىنان ابىگەرگە تۇسە قالعان بەكىش سويلەي ءجۇرىپ, دالاعا شىقتى. ۇلى شىلدە اپتابىنىڭ وتتىعىنان سوعىپ تۇرعان اڭىزاق جەل بىردەن تىنىسىن تارىلتىپ جىبەردى. اۋانىڭ ءوزى الاۋلاپ جانىپ تۇرعانداي. جاپپا قورانى پانالاپ, قۇيرىعىن سابالاپ, سونالاپ تۇرعان تور بيەنىڭ وقتا-تەكتە پىسقىرعانى بولماسا, بوتەن تىرشىلىكتىڭ وزگە بەلگىسىن بايقاي المادى. ءتىپتى اۋىل قوتانىنىڭ ءوزى قاڭىراپ, بوس قالعانداي. شاقىرايعان كۇن كوزىنىڭ كۇيدىرىپ اكەتىپ بارا جاتقان جالىنىنان جان ساقتارلىق كولەڭكە ىزدەگەن. ءسويتىپ تۇرعاندا وسى اۋىلداعى ون قارالى نەمىس تۇتىنىنەن قالعان جالعىز تۇقىم كارلدىڭ دارىلداعان موتوتسيكلىنىڭ داۋىسىن قۇلاعى شالدى. اۋىلدىڭ ارعى باسىنان زۋلاپ كەلىپ, جانىنان وتە بەرگەن كارلگە: – ءاي, توقتاشى, – دەپ قولىن كوتەرىپ, بەلگى بەردى. ول دا ءوتىپ بارىپ, جالت بۇرىلدى دا, كوشەنىڭ قويۋ شاڭىن اسپانعا كوتەرىپ, بەكىشتىڭ الدىنا كەلىپ تۇرا قالدى. – ءاي, كارىل, كىمگە ايتارىمدى بىلمەي تۇر ەدىم, جاقسى جولىقتىڭ-اۋ ءوزىڭ! مىنا كۇن بولسا كۇيىپ تۇر, اۋىل بولىپ جينالىپ, تاساتتىق بەرىپ, قۇدايدان جاڭبىر تىلەسەك قايتەدى وسى ؟!. – ءجون... ءجون, بەكە! باياعىدا ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزدە وسى اۋىلدىڭ ۇلكەندەرى سولاي جاساپ جاتپاۋشى ما ەدى؟! بۇل نيەتىڭ دۇرىس ەكەن! بەكىش ءوز ويىنىڭ العاش ايتقان ادامىنان قولداۋعا يە بولا كەتكەنىنە شىن قۋانىپ قالدى. ەندى ءار ۇيدەن تيىن-تەبەن جيناۋدىڭ, قۇربان­دىققا شالار مالدىڭ جايى قالاي بولار ەكەن دەگەن ىشكى ويىن ايتۋعا وقتالا بەرگەنى سول ەدى: – ءاي, بەكە, – دەدى كارل. – بىراق وسى بار عوي!... – ءيا, بىراعىڭ نە! – بەكىش تاڭدانعان ءۇنىن جاسىرا المادى. – التى اي قىس بويى “اللا تاعالا اسپا­نى­مىزدى اشىق قىلسىن” دەپ ەت جەپ, اراق ءىشىپ ءتى­لەك ايتۋشى ەدىڭدەر ءبىرىڭنىڭ ۇيىڭە ءبىرىڭ ومىرت­قاعا بارعاندا. ەندى سول اللادان جاڭبىر سۇرا­عان­دارىڭ... بىلاي ءوزى... كىشكەنە ىڭعايسىزداۋ دا ەكەن. سول ارادا ويىپ تۇسكەن مىنا سوزىمەن ادال ويىنىڭ ايران اسىرىن شىعارا سالعان كارلگە ءتىس جارىپ, جاۋاپ قايتارا الماستان, تەرىس اينالىپ, تاۋى شاعىلىپ, قايتادان ءوز ۇيىنە كەلىپ كىردى. – ۇنجۇرعاڭ ءتۇسىپ كەتىپتى عوي, توبەڭنەن قۇداي ۇرا سالعاننىڭ قاي جاعىنداسىڭ؟! ءسۇتىن تارتىپ بولىپ, ىدىسىنا جۇققان قايماعىن ساۋساقتارىمەن جالاپ وتىرعان ايەلى شالىن تاعى دا شالىپ ءتۇستى. – ءماريام-اۋ, سەن قالىپ ەدىڭ ەندى مەنى جەر قىلماعان! سىرتقا شىعارىپ ايتا الماعان ويعا بۋلىققان قالپى سالقىن ءۇيىنىڭ تورىندەگى بوستەگىنە كەلىپ قيسايعان. كەلەر اپتانىڭ جۇماسىندا تاساتتىق بەرەمىز دەپ ۋاعادالاسقان شاعىن اۋىلدىڭ شىرقىنا كوپ ۇزاماي شىرپى تۇسكەندەي بولدى. اۋەلدە قار­سىلىق بىلدىرە قويماعان اۋىل ادامدارىنىڭ ءار شاڭىراقتان اقشا شىعارىپ, سوعان سوياتىن قوي ساتىپ الۋعا كەلگەندە قينالا باستاعاندارى دا بول­ماي قالمادى. ايتارى جوق, قوي دەگەنىڭنىڭ باعا­سى دا كۇيىپ تۇر. شىركىن, باياعىداي ماسكەۋ اراعىنىڭ ءبىر بوتەلكەسىنە ءبىر قويدى وڭگەرىپ الىپ جۇرە بەرەتىن زامان قايدا ەندى. قۇيىمشاعى قۇرتتاپ, سابالاق قۇيرىعى كۇلدىرەپ جۇرگەن قويىنىڭ وزىنە ءجۇز دوللار سۇراعاندا, قانىڭ باسىڭا تەۋىپ قالشىلداپ كەتكەنىڭدى دە بىلمەي قالاسىڭ. – اق تاۋىقتىڭ ارتىن اڭدىپ, سونىڭ ەكى جۇمىرتقاسىنىڭ بىرەۋىن جەپ, بىرەۋىن بازارعا شىعارىپ, كۇن كورىپ وتىرعان مەنەن نە سۇراي­سىڭ, – دەپ سىرت اينالعاندار كوبەيگەنىن كور­گەننەن كەيىن, ءوزىنىڭ قۇرداسى ق ۇلىن­باي­دىڭ كەكەش بالاسى ساعىنتاي كومەك­تەسەر دەگەن دامەسىمەن كەش تۇسە بەكىش سول ۇيگە بارعان. – ا-ا-ا-اس-اس – سالاۋماعالەيكۋم, – دەپ قوس قولىن قۋسىرا كەلىپ سالەم بەرگەن ساعىنتاي ءوز اكەسىنىڭ سىيلى ءبىر قۇرداسىن جىلى قارسى الدى. ءتىلىنىڭ وسى ءبىر مۇكىستىگى بار دەمە­سەڭ, شارۋاسىنا پىسىق, كىسىلىگى دە مول, باسقالاي ءبىر ايىپ تاعا قويارلىق ءمىنى جوق, ءبىر قۇدايعا قاراعان دەيتىن وسى ەلدىڭ بىلىكتى ازاماتى وسى ساعىنتاي. – ا-ا-ا-اعا! ت-ت-ت-تا-ا-تاساتتىققا, – دەپ ساعىنتاي تۇتىعا سويلەپ, ءوزىنىڭ قوراسىندا سەمىرتىپ وتىرعان ءبىر قويىن اقىسىز-پۇلسىز بەرەتىندىگىن ايتقاندا, ءبىر مالدىڭ ىڭعايى كەلە قالعاندىعىنا ەسى شىعا قۋاندى. – الدا, جارقىنىم-اي, مىڭ جاسا! نيەتىڭدى اللا جارىلقاسىن! قۇرداسىنىڭ بالاسىنا باتاسىن بەرىپ, كوڭىلى ءبىر ورنىققان بەكىش الداعى جۇما كۇنى بەرىلەتىن تاساتتىقتىڭ جاي-جاپسارىن ساعىنتايمەن اقىلداسا باستاعانى سول ەدى, كوشەنىڭ ارعى بەتىندەگى قاراما-قارسى ءۇيدىڭ كەڭ قوراسىنىڭ ەسىگى سىقىرلاپ اشىلدى دا, ىشتەن ءبىرىن-ءبىرى سۇيەي-مۇيەي, اندەتە تالتىرەكتەگەن ەكەۋ شىقتى. كوشكەندە جىلقى ايدايمىن ا-حا-ا-اۋ!.. – ءپالى, مىنا ەكەۋىنىڭ ءانى بۇگىن دە جاراسا قالىپتى عوي! جاتاعان كوپ ۇيلەردىڭ بىرىندە جاسىرىن ساتىلىپ جاتار قىتاي سپيرتىنەن قولدان اراق جاساپ شىعارۋدى ءبىرازدان بەرى كاسىپ ەتىپ جۇرگەن سەرىكتىڭ شىم قوراسىنان شىعىپ, القىمدارى ءىسىنىپ, احاۋلاپ, القىنىپ الدىنا كەلگەن مىنا ەكەۋىن كورىپ, تىجىرىنا قالدى. – ا-عا! بىزگە ۇر-ۇرىس-پاڭ-ىزشى! ءىش-سەك, ءوز ەڭبەگىمىزگە ءىش-تىك! – بۇلداپ جۇرگەندەرىڭ قاي ەڭبەك وسى سەن ەكەۋىڭدىكى؟! ىقىلىق اتىپ, ازەر سويلەپ تۇرعان قادىردىڭ بەتىنە قاراپ ەدى, كۇلدىرەپ ءىسىنىپ تۇرعان اۋزى-باسىنا سارى ۇشىق قاپتاپ كەتكەن ەكەن. جۇرەگى اينىپ, جەرگە ءبىر تۇكىردى دە: – ە, ىشىڭدەر... ىشىڭدەر, – دەدى قامىعىپ. – سەندەر ىشپەي قويساڭدار سول ءىسپىرتىڭدى جاساپ شىعارىپ جاتقان قىتايىڭنىڭ زاۋىتى توقتاپ قالىپ, كورشى مەملەكەتكە زالال تيگىزىپ جۇرەرمىز. ءاي, اينالايىندار-اي!.. – اعا راحمەت! – ىشتىك قوي, مىنە! ءىشىپ ءجۇرمىز عوي, مىنە! ىشەمىز... كوشكەندە جىلقى ايدايمىن ا-ا-حا-ا-اۋ!... – قوي دەيمىن, پاتشاعار, بۇكىل اۋىلدى دۇرلىكتىرمەي! ءان ايتقان نە تەڭىڭ ەدى سەنىڭ؟ – ا- عا, مەن نە ءان ايتا ال-ماي-مىن-با, ءا؟! اي-تا-مىن! دوم-بى-را بار ما, اكەلش!.. – ءاي, دومبريست كونچاي, – دەدى بەيسەنباي دومبىرا سۇراتىپ تۇرعان قادىرعا. – ونان دا تىسكە باسار جەيتىن ءبىر نارسەڭ بار ما, العىزشى ۇيىڭنەن, – دەپ ساعىنتايعا قارادى. – ءىشىمدى جالاپ بارادى. كورسەتەمىن مەن ولارعا! انا الاياق سەرىكتىڭ قاتقان قارا قاتىنىنان زاكۋسكاعا تىم بولماسا ءبىر ءتىلىم قارا نان دا سۇراپ الا المايسىڭ. سايقال نەمە, قىرۋار بوتەلكەلەرىن جۋعىزىپ الدى دا, تورعايدىڭ توبىعىنداي رومكەمەن ءىسپىرت بەردى دە قۋىپ جىبەردى. ءىشىم كۇيىپ, جانىپ بارامىن. – كۇ- كۇ-كۇلاش! م... مى-مى-نالارعا... ساعىنتايدىڭ ءتىلىنىڭ ۇشىندا تۇرعان ويىن ايتپاي-اق تۇسىنۋگە داعدىلانعان كۇلاش شوشا­لا­سىنان جاڭا پىسىرگەن باۋىرساعى مەن سارى ماي­ىن سالعان تاباعىن الىپ شىعىپ, الدارىنا قويدى. – سەنىڭ قاتىنىڭ مىناۋ, مىنە!.. بالانىڭ جۇدىرىعىنىڭ باسىنداي قىزىل باۋىرساقتى سارى مايعا باتىرىپ الىپ, قوماعايلانا اۋزىنا سالىپ جىبەرىپ, مالجاڭداپ شايناي باستاعان بەيسەنباي ساعىنتايعا قاراپ, باس بارماعىن شوشايتتى. وسى اۋىلدىڭ قابىرعاسى عانا قالقيىپ, ۇرەيىڭدى الىپ, ۇڭىرەيىپ, يەسىز بوس قالعان شاعىن كلۋبتىڭ شامدارى ءبىر سونبەيتىن زامانداردىڭ تالاي دا تالاي ءبىر كەشىندە وسى بەيسەنباي مەن قادىر دا ۇكىلى دومبىرالارىن ۇستاپ ساحناعا دا شىققان كۇندەر بولعان. قاتار وتىرا قالىپ, بۇل ەكەۋى داۋلەتكەرەيدىڭ “قوسالقاسىن” سىلقىلداتا تارتقاندا, ارقاسى بار تالاي قازاق ورىندارىنان ءبىر تۇرىپ, ءبىر وتىرىپ جەلپىنىپ تە, جەلىگىپ تە قالۋشى ەدى. وسى ەكەۋى سول ونەرلەرىمەن اۋدان, ونان ءارى كوكشەتاۋ اسىپ, ەل ءىشىنىڭ ونەرلى جاستارىنىڭ تالاي ءبىر بايقاۋلارىنا دا قاتىسىپ, ماقتاۋ ەستىپ, سان مارتە جۇلدەلەر دە العان. بۇلاردى العا سالىپ, ماقتانىپ, مەرەيلەنگەن ەلدىڭ قوس بىردەي ونەرلى ازاماتتارىنىڭ سوڭعى بىرەر جىلدىڭ اياسىندا ەندى اراققۇمار, “وسى اۋىلدىڭ قوس القاشى” اتانىپ, ازا باس­تاعاندىعىنا سولاردىڭ زامانىن با, الدە ادامىن ايىپتارسىڭ با؟! كانە, وسى ەكەۋىنىڭ كىنالىسى قايسىسى؟! زامانىنىڭ وسى ءبىر زار يلەتىپ, وزەگىڭدى تەسەر قاسىرەتىمەن بەكىش قارتتىڭ جۇرەگى ءتۇن بالاسى جىلاپ شىقتى. ۇيقى كورمەي ءدوڭ­بەكشىگەن ول توسەگىنەن ەرتە تۇرىپ, ورىستە تۇساۋلى جۇرگەن بيەسىن ۇستاپ ءمىندى دە, جولعا شىقتى. كورشى اۋىلدىڭ كوڭىلى جاقىن مولداسى مەڭدىباي بولسا ۇيقىسىنان جاڭا تۇرىپ, تاڭعى شايىن ىشۋگە وتىرا بەرگەنى دە سول ەكەن. – اپىر-اۋ, قۇلقىن سارىدەن نە عىپ ءجۇرسىڭ؟ اۋىل-ايماعىڭ تىنىش پا ايتەۋىر؟ – اللاعا شۇكىر! تىنىش, تىنىش, مەكە! – ە جارادى وندا! كەل, شايعا وتىر! اۋىل-ءۇيدىڭ اماندىعىن سۇراسىپ, وزەكتى ءومىردىڭ تاعى ءبىر تاڭىنىڭ شايىنە قانعان قوس قاريا اڭگىمەگە كىرىستى. – تاساتتىق بەرەمىز دەگەن نيەتتەرىڭ ءجون ەكەن! اللا رازى بولسىن! مەڭدىباي مولدا سول تاساتتىق كۇنى جاڭبىر تىلەۋ دۇعاسىن وقىپ بەرۋگە وزىنە قولقا سالىپ وتىرعان سىيلاسى بەكىشكە بۇلدانباي-اق بىردەن كەلىسىمىن بەردى. سوعان ىشتەي قۋانىپ, ءماز بولىپ وتىرعان بەكىشتىڭ تاڭ گ ۇلىندەي اشىلىپ, جادىراپ, جايناي باستاعان كوڭىلى الگىندەي بولماي جاتىپ سولىپ قالارىن كىم بىلگەن؟! – وسى بەكە, سەنىڭ ەلىڭنىڭ نيەتى جامان... بەكىش مەڭدىباي مولداعا جالت قارادى. – ءيا, نەگە ولاي دەيسىز؟ – نەگە دەيسىڭ بە, ايتايىن! انادا الگى... كىمنىڭ بالاسى ەدى اسىلىپ قالعان؟! – سماعۇلدىڭ عوي... – ءيا... سول سماعۇلدىڭ بالاسىنىڭ جانازاسىن شىعارىپ بەر دەپ قولقا سالىپ, ءوزىڭ كەلگەننەن كەيىن كوڭىلىڭدى قيماي بارا قالىپ ەدىم... سونداعى ەلىڭنىڭ جاس ولىكتىڭ جىرتىسىنا تالاسىپ جاتقاندارىن كورىپ ءتۇڭىلىپ كەتىپ ەدىم... بەكىش ۇندەي المادى. – ەرتەڭ تاساتتىعىڭدا دا سولاي بولىپ جۇرمەسىن, – دەدى مەڭدىباي مولدا سىربازدانىپ. – ەتكە تالاسىپ زيرات باسىن دۇرلىكتەرمەسىن. سونى قاتتى تاپسىر جۇرتىڭا. بىرەر اپتا بويى ءوزىنىڭ اۋىلداستارىن تاساتتىق بەرۋگە ازەر دەگەندە كوندىرىپ, بار شارۋاسىن رەتىنە كەلتىرىپ بارىپ, كوڭىلى ءبىر جايلانعان بەكىش قارت: “ە, اللا, ءساتىن سالا گور” دەگەن تىلەۋىمەن توسەگىنە جاتقان بەي­سەنبىنىڭ كەشىنەن جۇماعا اۋعان ءتۇن ورتاسىندا سەرىكتىڭ شىم قوراسىنان ءورت شىقتى. تۇنگى اسپانعا ءورىلىپ بارىپ, جالاڭداپ كوتەرىلگەن قىزىل جالىننىڭ ورتاسىندا قالعان ءۇي مەن قوراسىنا قاراي تاپ-تاپ بەرىپ, زار يلەپ ەڭىرەگەن سەرىكتىڭ ايەلى گۇلنارعا بەس-التى ايەل ازەر يە بولىپ تۇر. – قۋ, قۇداي, قۇرتتىڭ-اۋ, – دەپ زارلاعان ايەلىنە ءبىر, ورتەنىپ جاتقان ءۇيى مەن قوراسىنا ءبىر جۇگىرىپ سەرىكتىڭ دە كىرەسىلى-شىعاسىلى ەسى بار ەدى. – كوك بوشكەدەگى كوپ ءىسپىرت جانىپ جاتىر. قاپ, تۇگى قالمايتىن بولدى-اۋ, – دەپ وكىنگەن بەيسەنباي شارپىعان جالىننان ەكى بەتىن قولىمەن كولەگەيلەي قورعالانىپ تۇرعان قادىرعا ايقاي سالدى. – ءاي, ەسالاڭ, نە عىپ تۇرسىڭ؟! بول... سۋ... سۋ اكەلسەيشى! اتاڭا نالەت, ءىسپىرت... ءىسپىرت جا­نىپ جاتقان جوق پا, نە عىپ تۇرسىڭ, بول... بول! بەيسەنباي دوسىنىڭ ء“ىسپىرت جانىپ جاتقان جوق پا” دەگەن جان ايقايىنان سەلت ەتىپ ەسىن جيىپ الا قويعان قادىر قولىنداعى بوس قاۋعامەن قۇدىققا قاراي جۇگىردى. الگىندەي بولماي جاتىپ جەل تۇرىپ, ءاپ-ساتتە داۋىل كوتەرىلدى دە, ءورشىپ العان ءورتتىڭ شوعى ۇشىپ بارىپ سەرىكتىڭ قوراسىمەن جاپسارلاس سالىنعان ءۇيدىڭ ءۇيۋلى تۇرعان شوبىنە ءتۇستى. قىردىڭ باسىن, ويدىڭ ءتۇبىن قىرىپ, قىسقا دايىنداعان ءبىر ءۇيدىڭ ازىن-اۋلاق ءشوبى شىتىرلاپ جانعاندا, قۇداي ساقتاسىن… جانىنا جان بالاسى جاقىنداي المادى. ءشوبى جانىپ جاتقانىن كورىپ ءاۋ دەۋگە دە شاماسى كەلمەي, سول ءۇيدىڭ بايعۇس ايەلى تالىپ, بالا-شاعاسى ۋلاپ-شۋلاپ جاتقاندا, سوققان جەلدىڭ ەكپىنىمەن گۋىلدەگەن قىزىل جالىن كەلەسى... ونان كەيىنگى دە ءبىراز ۇيلەردىڭ توبەسىن قىزىل تىلىمەن جالماپ, جالاپ جاتقان ەدى. سولىنان تۇرىپ, جەلىگىپ العان جەلدىڭ ەلىككەن ەكپىنىمەن بىرگە ويناعان قىزىل جالىن دا الدە كىمدەردە ءوشى بارداي, ەندى سول كەگىنىڭ قايتار كەزى كەلگەندەي قۇتىرىنىپ, ءورشي ءتۇستى. جالپاق جاھاننىڭ بار سايتان دۇنيەسىن سول سايتاننىڭ ءوزىنىڭ وتتى تىلىمەن اۋەلى ءبىر جالماپ, ءبىر تازارتىپ الىپ, سونان سوڭ... سونان سوڭ عانا تىرشىلىكتى قايىرا جاڭارتىپ, جاڭالاعىسى كەلگەندەي جاعالاسىپ بارا جاتقان سەرىكتىڭ ءىسپىرت قوراسىنان باستالعان ءورت تاڭ قىلاڭ بەرە الا جازداي ءبىر تامشى جاۋىن تامباعان شىلدەنىڭ اپتاپ ىستىعىنا قۋراپ قالعان ەگىنگە ءتۇستى. قىزىل دۇنيەگە قىزىققاننان كوزدەرى قىزارىپ, ەسى دە كەتكەن, ەسىرىك جۇرەكتەرىن جىن دا جايلاعاننان بەرى ءبىر-ءبىرىنىڭ ەتىن ءبىرى جەپ, قانىن ىشۋدەن دە تايىنبايتىن كۇناھار پەندەلەرىن شىجعىرىپ قاقتايتىن ءدال وسىنداي وتتىڭ بۇل دۇنيەدە دە بارلىعىن... ونان سوڭ... و دۇنيەدە دە بولاتىندىعىن ۇلىلا­رىم دا... ۇلىقتارىم دا... ۇرىلارىم دا ۇعار... ۇعىنار دا ۇر دا جىق مىنا زاماننىڭ زار يلەپ, زاپىران قۇسقان تىرشىلىگىنىڭ يەلەرى تىم بولماسا... ەندىگى ارادا... ءبىر-ءبىرىنىڭ كوز جاستارىنان يمەنەر دە, يمانىنا يىلەر دەگەن ۇلپىلدەگەن ۇكىلى ءبىر ءۇمىتىن ۇزبەي بارىپ…سول ءورت اۋدان ورتالىعىنا جەتەر-جەتپەس ارالىقتاعى تاس جولدان اسا الماي, بىقسىپ بارىپ سونگەن ەدى. اۋىل ىرگەسىندەگى تالى مەن تەرەگى, اق قايىڭى ارالاس وسكەن قالىڭ توعايدىڭ اراسىنا جاز بويى ۇرى الماسىن دەپ ارقانداپ ۇستاپ جۇرگەن قاراۋ قاليدىڭ قوڭىر بيەسى شىدەرىن ۇزگەنىمەن, قىل موينىنداعى شىنجىرىن ۇزە الماي, بۋىنىپ ارام ءولدى. جال-قۇيرىعى كۇيگەن ەكەن. جانۋاردىڭ جانى قينالسا كەرەك... ق ۇلىن تاستاپ جىبەرىپتى. جابال ەرعاليەۆ كوكشەتاۋ.