عالىم سالعان جول

اكادەميك عابدىعاپار سەيتقاسىموۆ تۋرالى وي بۇگىندە استاناداعى قازاق ەكونوميكا, قارجى جانە حالىقارالىق ساۋدا ۋنيۆەرسيتەتىن باسقارىپ وتىرعان اكادەميك عابدىعاپار سەيتقاسىموۆ تۋرالى ونىڭ 70 جاستىق مەرەيتويى قارساڭىندا ءبىر ءسات ويلانىپ كوردىم. سوندا بۇل ازاماتتىڭ ءۇنسىز ءجۇرىپ كوپ شارۋا تىندىرعان ەرەن ەڭبەگى, عىلىمداعى جەتىستىكتەرى اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇراتىن, جازىپ كوپكە جەتكىزسەك جۇرتقا ونەگە بولارلىقتاي ەكەندىگىنە كوز جەتكىزدىم. جالپى, عابەكەڭنىڭ ەلىمىزدىڭ قارجى, ەكونوميكا سالاسىن دامىتۋ مەن جەتىلدىرۋ جولىنداعى جەمىستى ەڭبەگىن جانە اتالمىش جۇيە بويىنشا كوپتەگەن بىلىكتى مامانداردى دايارلاعان ۇستازدىق پەن عىلىمي-شىعارماشىلىق ونەگەلى ىستەرىن مەن عانا ەمەس, ءوز ۇجىمى, اينالاسى, شاكىرتتەرى مەن ارىپتەستەرى ءاردايىم جوعارى باعالايدى. ول 1999 جىلى بۇگىندە ءوزى باسقاراتىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ نەگىزىن قالاپ, استانادا ەكونوميكالىق ساپالى ءبىلىم مەن بىلىكتىلىكتى يگەرگەن جاستاردىڭ ومىرگە جولداما الۋىنا ولشەۋسىز كوپ ۇلەس قوستى. اكادەميك عابەكەڭنىڭ جازىپ, جارىققا شىعارعان جۇزدەگەن زەرتتەۋ ماقالالارى مەن وقۋلىق كىتاپتارى تەك وقۋ پروتسەسىنە عانا ەمەس, قارجى, ەكونوميكا جۇيەسىنىڭ پراكتيكاسى ءۇشىن دە, وندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن مىڭداعان قارجىگەر ماماندار ءۇشىن دە بولاشاققا باعىت سىلتەيتىن شامشىراق ىسپەتتى اسا ماڭىزدى ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ايتۋ ءجون. ولاي دەيتىنىم, ونىڭ جازعان ەڭبەكتەرىنىڭ ىشىندە بانك سالا­سىنىڭ پروبلەمالارىمەن قاتار قارجى ماسەلەلەرىن تالداۋداعى ۇستانعان باعدارى مەن جاساعان تۇجىرىمى سالانىڭ العا دامۋىنا جول اشاتىندىعىمەن, ماماندار­دىڭ بىلىكتىلىكتەرىن جەتىلدىرىپ قانا قويماي اركىمنىڭ ءوز ءىسىنىڭ شەبەرى بولۋىنا باۋليتىندىعىمەن, الەم­دىك ۇردىسكە ساي وسۋىمىزگە لايىقتى تەتىك بولاتىندىعىمەن ەرەكشەلە­نەدى. ەندەشە, وسىنداي تەرەڭ ءبىلىمى مەن ومىرلىك باي تاجىريبەسى بار جانە ونى جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋ جولىنا ارناپ, جان اياماي تەر توگىپ جۇرگەن عالىم باۋىرىمىز تۋرالى ايتۋ پارىز دەپ ءبىلدىم. قازاق ايت­پاۋشى ما ەدى “جاقسى­نىڭ جاقسى­لىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن” دەپ. ءيا, عابەكەڭنىڭ ءومىر جولى ءبىر قاراعاندا وزگە زامانداستارى­مىز­دىكى سەكىلدى قاراپايىم كورىنگەنى­مەن وزىندىك ونەگەلى, ۇلگىلى تۇستارى جەتەرلىك. 1957 جىلى عابدىعاپار ساعيت ۇلى ىبىراي التىنسارين اتىنداعى تورعاي ورتا مەكتەبىن ءبىتىرىپ, ءبىر جىلداي قىزىلقوعا كولحوزىندا شوپاننىڭ كومەكشىسى بولىپ ەڭبەك ەتەدى. 1958 جىلى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە ەمتيحان­دارىن ءساتتى تاپسىرىپ, ەكونوميكا فاكۋلتەتىنە قابىلدانادى. 1963 جىلى “بۋحگالتەرلىك ەسەپ” مامان­دىعى بويىنشا وقۋىن اياقتاپ, تۋعان جەرى تورعاي وبلىسىنا جولدامامەن بارادى. 1963-1969 جىلدار ارالىعىندا قوستاناي وبلىسى, جانگەلدين اۋدانى, ءشيلى, رەچنوي سوۆحوزدارىندا باس ەكو­نوميست بولىپ قىزمەت اتقارا­دى. سوناۋ ءبىر جىلدارى قوستاناي وبلىسىندا كولحوزداردىڭ سوۆحوز­دارعا اۋىسۋى ءجۇرىپ جاتقان. اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ جادىندا بولسا, تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردىڭ يگەرىلىپ جاتقان تۇسى. كوپتەگەن شاعىن كولحوزداردىڭ نەگىزىندە 260-تان استام سوۆحوز اشىلدى. وسى ۋاقىتتا سوۆحوز جۇمىسىن جۇرگىزۋ سپەتسيفيكاسىن بىلەتىن بىلىكتى ماماندار تاپشى بولاتىن. عابدىعاپار ساعيت ۇلى وبلىس­تىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن­دا جوعارى ءبىلىمى بار 15 باس ەكونو­ميستىڭ قاتارىندا بولىپ, اۋدان سوۆحوزدارى ەكونوميكاسىنىڭ اياعى­نان تۇرىپ, قالىپتاسۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى. ول ءتۇرلى دەڭگەيدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جينالىس­تارىندا ءسوز سويلەپ, گازەت بەت­تەرىن­دە سوۆحوز ءوندىرىسىنىڭ ەرەك­شەلىگىن, ونى جوس­پارلاۋدىڭ نەگى­زىن, شارۋاشى­لىق ەسەبىن, ەڭبەكاقى تولەۋ جۇيە­سىن دۇرىس جولعا قويۋدى ءتۇسىندىردى. بۇل ونىڭ سول كەزدىڭ وزىندە ازاماتتىق بەلسەندىلىگى جوعارى جىگىت ەكەندىگىن كورسەتسە كەرەك. ول وندىرىستە جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ اۋىل شارۋاشىلىعى سالا­سىندا ەڭبەكاقىنى ۇيىمداستىرۋ جانە جوسپارلاۋ, ىشكى شارۋاشى­لىق ەسەپتى ەنگىزۋ بارىسىندا شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەردى كوتەردى. جاڭا­شىلدىققا دەگەن قىزىعۋ­شىلىق, ومىردەگى باردى ۇقساتا وتىرىپ ودان ءارى جەتىلدىرۋ, دامىتا تۇسۋگە دەگەن تالپىنىس ونى تسە­لينوگراد قالاسىنداعى قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ەكونو­ميكا جانە اۋىل شارۋاشى­لىعىن ۇيىمداستىرۋدىڭ تسەلين­نىي فيليالىنا جەتەلەپ الىپ كەلدى. 1969-1970 جىلدارى وسى ينس­تيتۋت­تىڭ اعا عىلىمي قىزمەت­كەرى, ارتىنشا ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولدى. 1970 جىلى الماتى قالاسىنداعى وسى ينستيتۋتتىڭ اسپيرانتۋرا­سى­نىڭ كۇندىزگى ءبولى­مىنە ءتۇسىپ, ونى 1973 جىلى ءساتتى اياقتاپ, “استىق ءونىمىن دايىن­داۋدى ۇيىمداستىرۋ جانە ونى جوسپارلاۋدى جەتىلدىرۋ” دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەر­تاتسياسىن قورعاپ شىعادى. سول جىلدارى جاس عالىمنىڭ زەرتتەۋ جۇمىسى وتە وزەكتى بولدى, ديس­سەر­تاتسيانىڭ ۇسىنىمى مەن ءتۇيىنى وندىرىستە پايدالانۋعا ەنگىزىلدى. ونىڭ ءىرى عالىم-ەكونوميست جانە ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ تالانت­تى ۇيىمداستىرۋشىسى رەتىندە قالىپتاسۋى ە.ا.بۋكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسي­تەتىندەگى ەڭبەك قىزمەتىمەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇل ۋنيۆەرسيتەتكە ول ءوزىنىڭ 20 جىل عىلىمي-پەداگوگتىك ءومىرىن ارنادى. 1973 جىلدان 1993 جىلعا دەيىن ءارتۇرلى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارا ءجۇرىپ, ۋنيۆەر­سيتەتتىڭ عىلىمي الەۋەتىنىڭ ءوسۋىن قالىپتاستىرۋعا بار كۇش-جىگەرىن جۇمسادى, ەكونوميكا كافەدراسىن قۇرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. 1973-1993 جىلدار ارالىعىندا ول ۋنيۆەرسيتەتتە اعا وقىتۋشىلىقتان باستاپ, دوتسەنت, كافەدرا مەڭگەرۋ­شىسى, دەكان, پرورەكتور قىزمەت­تەرىنە دەيىن كوتەرىلدى. ول قانداي قىزمەتتە, قانداي لاۋازىمدا وتىر­ماسىن وقۋ پروتسەسىنىڭ ۇيىمداس­تى­رىلۋىنا ۇلكەن پاراساتپەن, شى­عار­ماشىلىقپەن, ىزدەنىسپەن قارادى. ءوزىن كەزىندە قىزمەتكە قابىل­داعان ەۆنەي ارىستان ۇلى ول تۇستا قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسي­تەتىنىڭ رەكتورى بولاتىن. ەنتسي­كلو­پەديالىق ءبىلىمى تەرەڭ, ۇلكەن عالىم, قازاق حالقىنىڭ ماقتانى­شى بولعان اتالمىش تۇلعا جاس مامان­داردى پەداگوگ ءارى عالىم رەتىندە دايىنداۋعا اكەلىك قامقورلىعىن كورسەتە بىلگەن جان. عابدىعاپار ساعيت ۇلى كەڭەس وداعىنىڭ ءار تۇكپىرىنەن جينالعان ەكونوميكا فاكۋلتەتىنىڭ جاس ۇجىمىنا ەنگەن ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ وقۋ پروتسەسىنە بەلسەنە ارالاسا باستادى. ول قارمۋ-دە عىلىمي-ادىستەمەلىك جانە ۇيىم­داس­تىرۋشىلىق قىزمەتتەردى ات­قارۋدا تىنىمسىز تەر توكتى. سول كەزدە مامانداردىڭ جەتىسپەۋشى­لىگىنەن وعان بۋحگالتەرلىك ەسەپ, شارۋاشىلىق قىزمەتتەردى ساراپ­تاۋ, دامۋ جانە باقىلاۋ, كسرو-داعى نەسيە جانە اقشا اينالىمى سياقتى بىرنەشە پاندەردى قاتار جۇرگىزۋگە تۋرا كەلدى. پروفەسسور ع. سەيتقاسىموۆ وقۋ پروتسەسىنە سيتۋاتسيالىق تاپسىر­مالاردى شەشۋگە باعىتتالعان, سونىڭ ناتيجەسىندە ستۋدەنتتەردىڭ شىعارماشىلىق ويلاۋىن قالىپ­تاستىراتىن وقىتۋدىڭ جاڭا ءتۇرىن ەنگىزۋگە كوپ كۇش-جىگەرىن سارپ ەتتى. ارادا ءۇش جىل وتكەن سوڭ ول “اقشا اينالىمى جانە نەسيە” كافەدرا­سىن قۇرادى. ەندى بارلىعىن باسى­نان باستاۋعا تۋرا كەلەدى, ويتكەنى ول كافەدراداعى جالعىز عىلىم كانديداتى بولاتىن. بانك ءىسى بو­يىن­شا ماماندار, پەداگوگ كادرلار تاپشى. عابدىعاپار ساعيت­ ۇلىنىڭ ايانباي جانە جۇيەلى جۇمىس ىستەۋى­نىڭ ناتيجەسىندە ءوزى­نەن تۇلەپ ۇشقان تالانتتى تۇلەكتەر كافەدرا­دا قالىپ, عىلىمي دارەجە­لەرى بار جاڭا ادامدار كەلىپ ورتا تولدى. ­جاس مەڭگەرۋشى كافەدرانىڭ كالىپتاسۋى ءۇشىن ءوزىنىڭ تۇلەكتەرى مەن قىزمەتكەرلەرىن الماتى مەن ماسكەۋ قالالارىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اسپيرانتۋراسى­نىڭ كۇندىزگى بولىمىندە وقۋعا جولدادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ون جىلدىڭ ىشىندە ماسكەۋدىڭ قارجى ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا 3 وقىتۋشى ءبىلىم الىپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالارىن قورعاسا, ءماس­كەۋ ينستيتۋتىندا 6 وقىتۋشى, الماتى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا (قازىرگى ت.رىسقۇلوۆ اتىنداعى قازەۋ) 4 وقىتۋشى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالارىن قورعاپ شىقتى. ولاردىڭ ىشىندە ا.ۆ.زاياتس, ن.ك.كۋچۋكوۆا, ز.د.ىس­قاقوۆا, ا.ا.مۋسينا, ن.ك.رۋسەەۆا, ن.ب.رۋبەنكوۆا, ي.ا.وماروۆا, د.م.ماجيتوۆ, ج.م.ماتاەۆ, ر.د.اكاشەۆ, ن.ي.پارۋسيموۆا, ا.ا.ءىلياسوۆ, ك.ج.سادۋاقاسوۆا جانە ت.ب. بار. وسى ۋاقىتتا كافەدرا 90% عىلىمي دارەجەسى بار قارمۋ-ءدىڭ ەڭ ۇزدىك كافەدرالارىنىڭ بىرىنە اينالدى, ۋنيۆەرسيتەت كافەدرا­لارى­نىڭ اراسىنداعى بايقاۋدا بىرنەشە رەت الدىڭعى ورىنعا شىقتى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا كافەدرا مەڭگەرۋشىسىنىڭ سۋرەتى بىرنەشە جىل قۇرمەت تاقتاسىنان مارتەبەلى ورىن الدى. بۇل ۋاقىت كافەدرانىڭ مىڭداعان جاس مامان­داردى تۇلەتىپ ۇشىرعان كەزەڭى, قازىر ولار رەسپۋبليكا­مىزدىڭ قار­جى-بانك مەكەمەلەرىن­دە, ولاردىڭ ىشىندە ءىرى كوممەر­تسيالىق بانك­تەردىڭ جەتەكشىلەرى دە بار, قارجى مينيسترلىگى جانە مەملە­كەتتىك كىرىس جانە باسقا دا ەكونوميكالىق ۆەدومستۆولاردا قىزمەت ەتسە, كەيبىرەۋلەرى بەلگىلى عالىمدار, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك قاي­راتكەر­لەرى. ول قاراپايىم ماماننان باستاپ بۇگىندە تاۋەلسىز قازاق­ستاننىڭ ەكونوميكالىق گۇلدەنۋىنە ۇلەستەرىن قوسىپ جۇرگەن عالىم ەكونوميستەردى, قارجىگەر­لەردى, بانكيرلەردى تاربيەلەپ شىعارۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. كەز كەلگەن عالىم ءوزىنىڭ زەرت­تەۋ ەڭبەگىن اكىمشىلىك جانە وقىتۋشىلىق قىزمەتپەن ءساتتى بايلانىستىرا المايدى. ۇعا-نىڭ اكادەميگى عابدىعاپار ساعيت ۇلى سەيتقاسىموۆ عىلىم مەن قىزمەتتى قاتار الىپ جۇرگەن ەرەكشە تۇلعا. ول ءوزىنىڭ كاسىبي قىزمەتىنەن باستاپ قارمۋ-ءدىڭ پرورەكتورى لاۋازىمىنا دەيىنگى ەڭبەك جولىندا قازاقستاندىق قارجىگەر­لەر مەن بانكيرلەر مەكتەبىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ العاشقى­لارى­نىڭ ءبىرى بولدى. ونىڭ جەتەك­شىلىگىمەن شاكىرتتەرى تەك قارجى سەكتورىنىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك ماسەلەلەرىن زەرتتەپ قانا قويعان جوق, سونىمەن قاتار عىلىمي جوبالاردىڭ ىرگەتاسىن قالادى. بۇل ۋاقىتتا ول بانك ءىسى بويىنشا ­وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىن جارىققا شىعارۋ ىسىندە بەلسەندى جۇمىستار اتقارادى. وسى جىلدار ىشىندە كافەدرا مۇشەلەرى پرو­فەسسور ع. سەيتقاسىموۆتىڭ باس­قارۋىمەن ەڭبەككە دەگەن كەرەمەت قابىلەتتەرىن كورسەتتى, سونىڭ ارقاسىندا كانديداتتىق جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالارىن قور­عادى, ەكىنشى جاعىنان عىلىمي ماقالالار جازدى, ناتيجەسىندە بۇل ماقالالار رەسپۋبليكامىزداعى جاڭا ەكونوميكالىق ويلاۋدىڭ قالىپتاسۋى ءۇشىن نەگىز بولدى. عابدىعاپار ساعيت ۇلىنىڭ جارىققا شىققان كىتاپتارىن بارشاعا جانە جەكە ادامعا ارنالعان كىتاپتار دەپ قاراۋىمىزعا تۋرا كەلەدى. ونىڭ ەڭبەكتەرى – وزگەشە اينا, وعان ءبىز ەكونو­ميكالىق شىندىقتى تانۋ ءۇشىن جۇگىنەمىز. بۇعان قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە شىققان “بانك ءىسى” وقۋلىعىن جاتقىزۋعا بولادى. كەز كەلگەن زاتتىڭ بەرىكتىگى ۋاقىت وتە كەلە بىلىنەدى, ال بۇل كىتاپتىڭ بەرىكتىگى ۋاقىتپەن تارازىعا سالىنعان, سوندىقتان بۇل وقۋلىق­تى رەسپۋبليكامىزداعى وقۋ ورىن­دارىنىڭ ەكونوميكالىق فاكۋل­تەتىندە وقيتىن بارلىق ستۋدەنتتەر كەڭىنەن پايدالانادى. بۇگىندە ۇيىمنىڭ وقۋ پرو­تسەسىندە سەگىز كافەدرا قىزمەت ەتەتىن “ەكونوميكا جانە بيزنەس”, “ەسەپ جانە قارجى” دەگەن ەكى فاكۋلتەت قازاق جانە ورىس ءتىل­دەرىندە ءبىلىم بەرۋدە. بۇل فاكۋل­تەتتەردە ستۋدەنتتەر مەن ما­گيس­ترانت­­تاردىڭ ءبىلىم الۋى ءۇشىن قا­زىر­گى كرەديتتىك تەحنولوگيا تالاپ­تارىنا ساي بارلىق جاعدايلار جاسالعان. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ومىرىندەگى ەرەكشە وقيعا ول ۋنيۆەرسيتەتكە عىلىم كانديداتتارى مەن دوكتور­لارىن دايىنداۋ ءۇشىن ءۇش ءتۇرلى ەكونوميكالىق ماماندىقتار بويىنشا قورعالاتىن “14.08.01 ود” ديسسەرتاتسيالىق كەڭەسىنىڭ اشىلۋى بولدى. وسى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە 6 ادام قورعاپ ۇلگەردى. ۋنيۆەرسيتەت تاريحىنداعى ماڭىزدى وقيعانىڭ ءبىرى وقۋ ورنىنىڭ “ۋنيۆەرسيتەت جارشىسى” عىلىمي جۋرنالى مەن “ۇلاعات. News” دەگەن گازەتتىڭ جارىق كورۋى. بۇدان باسقا, ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى وقۋ ورنىنىڭ جاقىن جانە الىس شەت ەلدەردەگى وقۋ ورىندارىمەن بايلانىس ورناتۋىنا ۇلكەن ءمان بەرەدى. سوڭعى 10 جىل ىشىندە ورىنبور مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسي­تەتى­مەن, ورال مەملەكەتتىك ەكونو­ميكالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن, بەيلور ۋنيۆەرسيتەتىمەن (اقش, تەحاس شتاتى), گرۋزيا تەحنيكالىق ۋني­ۆەرسيتەتىمەن (تبيليسي), ەۋروپا جارا­تىلىستانۋ عىلىمدار اكادە­مياسىمەن (گەرمانيا, گاننو­ۆەر), بورنتمۋت ۋنيۆەرسي­تەتىنىڭ مەنەدج­مەنتتىك قىزمەت جانە بيزنەس مەك­تەبىمەن ( ۇلىبريتانيا), لەسسينگ اتىنداعى شەت تىلدەر اكادەميا­سىمەن (گەرمانيا, گاننوۆەر) جانە باسقا دا تمد, ەۋروپا مەن ازيا ەلدەرىنىڭ ۇيىمدارى جانە جوعارى وقۋ ورىندارىمەن عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم-شارت جاساستى. عابدىعاپار ساعيت ۇلىن مەن ءوز ءىسىنىڭ جوعارى بىلىكتى مامانى, عالىم-ەكونوميست, پەداگوگ, ۇيىمداستىرۋشى جانە ماقتانىش ەتۋگە تۇراتىن ارىپتەس ءىرى تۇلعا رەتىندە باعالايمىن. كەنجەعالي ساعاديەۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, اكادەميك.