قازاقستان حالقى قولداعان كونستيتۋتسيا — ەلىمىز وركەندەۋىنىڭ ەرەن تەتىگى
بىرلىك پەن ەركىندىك ۇستىنى
مەملەكەتىمىزدى دەموكراتيالىق, زايىرلى جانە قۇقىقتى ەل رەتىندە ايقىندايتىن باستى قۇجات – كونستيتۋتسيا. اتا زاڭ بارلىق قۇجاتتاردىڭ قاينار كوزى, باستاۋى بولىپ تابىلادى. كەز كەلگەن مەملەكەتتىك ورگان, مەكەمە, ۇيىم ءوزىنىڭ قىزمەتىندە كونستيتۋتسيانى باسشىلىققا الا وتىرىپ, ءوز قىزمەتتەرىن جۇزەگە اسىرادى. اتا-بابالارىمىز قانشاما قيىندىقتار مەن توسقاۋىلداردى باستان وتكەرسە دە, حالىقتىڭ مىقتى ەرىك-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا كوپ جىلدار بويى ارمان ەتىپ, اڭساپ كەلگەن تاۋەلسىزدىگىمىزگە قول جەتكىزىپ, 1991 جىلى ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تۋىن بيىككە جەلبىرەتتىك. تاۋەلسىز وتانىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى سايلانىپ, دەربەستىگىمىزدى راستايتىن مەملەكەتتىك رامىزدەرىمىزدى بەكىتتىك. وسى ورايدا 1993 جىلعى 28 قاڭتاردا تۇڭعىش قابىلدانعان باس قۇجاتتىڭ كەيبىر تاراۋلارىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ, 1995 جىلى 30 تامىزدا قازىرگى اتا زاڭىمىز قابىلداندى. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە كونستيتۋتسيا وكىلەتتى ورگاندارمەن قابىلدانعان بولسا, ءبىزدىڭ نەگىزگى قۇجات حالىقتىڭ جالپى داۋىسىمەن رەفەرەندۋمدا قابىلداندى. بۇل كۇن ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنە جول اشقان كۇن بولىپ تابىلادى. كونستيتۋتسيانى قابىلداي وتىرىپ, قازاق حالقى ءوزىنىڭ ەگەمەندىك قۇقىعىن بارشا الەمگە پاش ەتتى. جاڭا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى ەلىمىزدىڭ دامۋىنا جول اشىپ, تاۋەلسىز مەملەكەت بۋىنىنىڭ بەكۋىنە ۇلكەن سەبەپ بولدى. كونستيتۋتسيانىڭ العاشقى بەتى “حالقىمىز, بايىرعى قازاق جەرىندە مەملەكەت قۇرا وتىرىپ, ءوزىمىزدى ەركىندىك, تەڭدىك جانە ۇلتارالىق تاتۋ ازماتتىق قوعام رەتىندە دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتا لايىقتى ورىن الۋدى كوزدەي وتىرىپ جانە بولاشاق ۇرپاقتار الدىندا جوعارى جاۋاپكەرشىلىگىمىزدى سەزىنىپ وسى كونستيتۋتسيانى قابىلدادىق” دەگەن سوزبەن باستالادى. بۇل قازاقستان ەلىندە تۇراتىن بارلىق ۇلت وكىلدەرىنىڭ ورنىققان ساياسي كەلىسىمىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. اتا زاڭ – بەيبىتشىلىك پەن ىنتىماققا, ەركىندىك پەن تەڭدىككە اپاراتىن داڭعىل جول. توعىز بولىمنەن تۇراتىن اتا زاڭدا ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىنا تولىق جاعداي جاسالعان. ەكىنشى ءبولىمنىڭ 10-بابىندا “رەسپۋبليكانىڭ ازاماتىن ەشقانداي جاعدايدا ازاماتتىعىنان, ءوزىنىڭ ازاماتتىعىن وزگەرتۋ قۇقىعىنان ايىرۋعا, سونداي-اق ونى قازاقستاننان تىس جەرلەرگە الاستاتۋعا بولمايتىندىعى” كورسەتىلگەن. ولاردىڭ ءومىر سۇرۋىنە, ءبىلىم الۋىنا, قىزمەت ەتۋىنە جانە زەينەتكەرلىككە شىعىپ دەمالۋىنا بارلىق مۇمكىندىكتەر جاسالعان. الەمدە تەرروريزم جانە ءدىني ەكسترەميزم ارەكەتتەرى ءورشىپ جاتقاندا, كوپ ۇلتتى وتانىمىزدا ساياسي تۇراقتىلىق پەن بەيبىتشىلىكتىڭ ورنىعىپ تۇرۋى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساياساتى مەن كونستيتۋتسيا قىزمەتىنىڭ جەتىستىگى دەپ ايتا الامىز. ءبۇگىنگى تاڭدا اتا زاڭ – ەل تىنىشتىعىنىڭ كەپىلى. ەلباسىمىز باستاعان ۇلى كوش تار جولدى تايماي ءوتىپ, ونىڭ باتىل شەشىمدەرى مەن ساياسي ەرىگىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىز ءوزىن بارشا الەمگە زايىرلى, دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە تانىتا ءبىلدى. پرەزيدەنتىمىز قوعام تىنىسىندا كوپۇلتتى قازاقستاندىقتاردىڭ ءوزارا تاتۋلاستىعى مەن بىرلىگىن ورنىقتىرۋ ماقساتىندا ءوزىنىڭ بەدەلىن پايدالانا وتىرىپ, حالىقتار دوستىعىن شاقىرۋدى ۇيىمداستىرۋ ليدەرىنە اينالدى. ۇلت كوشباسشىسىنىڭ باستاۋىمەن ەلىمىزدە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قوسا العاندا, ەتنوكونفەسسيالىق كەلىسىمنىڭ ءبىرتۇتاس ينفراقۇرىلىمى جاسالدى. قازاقستان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزدەرىن وتكىزۋ ورنىنا اينالدى. وسىنداي ونەگەلى ىستەر ناتيجەسىندە قوعامدىق تۇراقتىلىق مەحانيزمدەرىنىڭ ۇستانىمدارىن جۇزەگە اسىرۋدا ۇلكەن مۇمكىندىكتەرگە قول جەتكىزىلدى. ءار الۋان مۇددەلەر توعىسقان, اۋقىمدى ىستەر اتقارىپ وتىرعان ءىرى ساياسي الاڭ – ەقىۇ-عا ەلىمىزدىڭ ءتوراعا بولىپ سايلانۋى ءبىزدى دۇنيە ءجۇزى مويىنداعانىن دالەلدەيدى. اعىمداعى جىلدىڭ 14 قاڭتارىندا ەقىۇ-نىڭ تۇراقتى كەڭەسىندەگى وتىرىستا جاساعان ءوزىنىڭ بەينە-جولداۋىندا ەلباسى ن.نازارباەۆ “ەقىۇ-داعى قازاقستان توراعالىعىنىڭ ستراتەگياسى مەن باسىم باعىتتارىن ايقىنداپ بەردى. ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان ماڭىزدى مىندەت – ەقىۇ-نى جان-جاقتى دامىتۋ, بۇگىنگى كۇنگى قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى ارەكەت ەتۋدە ونىڭ تيىمدىلىگى مەن ءمۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋ”, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى. سوندىقتان مۇنداي سالماقتى ۇيىمعا توراعالىق ەتۋ – ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە. “ۋاقىت سىنشى” دەگەندەي, اتا زاڭىمىز ەگەمەندى ەل تاريحى ۇلەسىندەگى از ۋاقىتتا ۇلكەن سىنداردان ءسۇرىنبەي ءوتىپ, ءوزىنىڭ قۇقىقتىق قۇندىلىعىن جوعارى دارەجەدە ءدالەلدەي ءبىلدى. كونستيتۋتسيالىق زاڭنامالارعا سايكەس بارلىق ازاماتتار تەڭ قۇقىلى. ەگەر ولارمەن زاڭ بۇزۋشىلىق جىبەرىلگەن جاعدايدا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ, جالپىعا بىردەي ءتارتىپتە شارتتى جازاسىن الادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 4-بابىندا اتا زاڭنىڭ ەڭ جوعارى زاڭ كۇشى بار جانە رەسپۋبليكانىڭ بارلىق اۋماقتارىنا تىكەلەي قىزمەت ەتەدى دەپ ايقىن جازىلعان. باسقا دا شىعارىلىپ جاتقان نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر, حالىقارالىق كەلىسىم-شارتتار ەلىمىزدىڭ ەڭ باستى قۇجاتىنا قايشى كەلمەۋى ءتيىس. ال 74-باپتىڭ 1-تارماعىندا قازاقستان كونستيتۋتسياسىنا سايكەس ەمەس دەپ تانىلعان زاڭدار مەن حالىقارالىق كەلىسىم-شارتتارعا قول قويىلمايدى دەلىنگەن. دەمەك, اتا زاڭىمىزدا ادام قۇقىعى جانە بوستاندىعىنىڭ جوعارى قۇندىلىعى قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ نەگىزگى قاعيداسى رەتىندە رەتتەلەدى. وتانىمىزدىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىن ىشكى ىستەر ورگاندارى دا قوسىپ كەلەدى. وسى باعىتتا ءبىزدىڭ وبلىستىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى زاڭ نورمالارىنىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋدە كۇنى-ءتۇنى ايانباي ەڭبەك ەتۋدە. اعىمداعى جىلدىڭ ءى جارتى جىلدىعى ىشىندە ىشكى ىستەر باسقارماسى كريمينالدىق احۋالعا ءتيىمدى اسەر ەتۋى ناتيجەسىندە اۋماقتا اۋىر جانە اسا اۋىر ساناتىنا جاتاتىن قاساقانا كىسى ءولتىرۋ, توناۋ, قاراقشىلىق, مال ۇرلاۋ قىلمىستارى 28,4%-عا ازايىپ, بارلىق قىلمىس تۇرلەرىنىڭ اشىلۋىنىڭ وڭ بەتالىسى مەن انىقتاۋ جانە تەرگەۋ قىزمەتتەرى كورسەتكىشتەرىنىڭ ازايعانى بايقالادى. سونىمەن قاتار, سىبايلاس جەمقورلىقتى بولدىرماۋ, الدىن الۋ باعىتىندا دا بىرقاتار ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە ءتاجىريبەلىك شارالار جۇزەگە اسىرىلدى. وتكەن التى ايدىڭ ىشىندە پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە قاتىستى كەلىپ ءتۇسكەن 290 ارىز-شاعىم قاراستىرىلىپ, قىزمەتتىك تەكسەرىس جۇرگىزۋدىڭ ناتيجەسىندە ونىڭ 6-ۋى عانا راستالدى. وسى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ەلباسىنىڭ پاۆلودار وبلىسىنا كەلگەن ەكى كۇندىك ساپارى بارىسىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ وكىلدەرىنە سالتاناتتى تۇردە بەرىلگەن 77 اۆتوكولىكتىڭ 57-ءسى ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ ۇلەسىنە ءتيدى. پرەزيدەنت ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ الداعى جۇمىستارىنا تابىس تىلەي كەلىپ: “قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دا وزدەرىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتەرىن ابىرويمەن ورىنداۋدا. وسى ورايدا ولارعا دا تەحنيكالىق كومەك كەرەك. سوندىقتان بۇگىن تابىس ەتىلگەن قىزمەتتىك كولىكتەردى ماماندار مەملەكەتتىك پارىزدارىن وتەۋگە پايدالانادى دەپ سەنەمىن”, – دەدى. مەملەكەتىمىزدەگى ءار ادام اتا زاڭنىڭ شەڭبەرىندە ءومىر سۇرگەندە عانا ءبىز وزىمىزگە ءتان ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيەمىزدى جەتىلدىرەتىن بولامىز. سوندىقتان ەڭ باستى مىندەت زاڭدى جانە جەكە تۇلعالاردىڭ, قوعامدىق قۇرىلىمدار مەن ازاماتتاردىڭ اتا زاڭعا دەگەن قۇرمەتىن بارىنشا دارىپتەۋ بولىپ تابىلادى. ءسوز سوڭىندا بارشا قازاقستاندىقتاردى كونستيتۋتسيا كۇنىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, اتا زاڭىمىز انىقتاپ بەرگەن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەتىمىزدە تاتۋلىق پەن بىرلىك, بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق, قۇت-بەرەكە بولسىن, كوك بايراعىمىز اشىق اسپان استىندا جەلبىرەي بەرسىن دەگىم كەلەدى. ناۋرىزباي قىدىرعوجاەۆ, پاۆلودار وبلىستىق ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ باستىعى, پوليتسيا پولكوۆنيگى.* * *
بارلىق قۇجات نەگىزگى زاڭنان باستاۋ الادى
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىمەن ازىرلەنگەن ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىن قابىلداۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمنىڭ ماڭىزى وتە زور بولدى. ەلىمىزدىڭ 1995 جىلعى جاڭا كونستيتۋتسياسى – كوپۇلتتى حالقىمىزدىڭ شىنايى ەركى مەن ەرتەڭگى كۇنگە سەنىم قۇجاتى سانالادى. وندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەربەستىگىن جاريالاۋمەن بىرگە, اۋماقتىق تۇتاستىقتى ساقتاۋ جانە ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ سياقتى وتكىر ماسەلەلەر شەشىمىن تاپتى. ءدال قازىر ءبىز ءۇشىن تاۋەلسىزدىكتەن قىمبات ەش نارسە جوق, ونىڭ قادىرى ەش نارسەمەن ولشەنبەيدى. كونستيتۋتسيا ءبىز ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا دا ءوزىمىزدىڭ بيىك ماقساتىمىز – مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرەتىن, ازاماتتاردىڭ ءداۋلەتتى جانە زامانعا لايىقتى ءومىر سۇرۋىنە بارلىق جاعداي جاسايتىن, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ وركەنيەتتى مەملەكەت بولۋ جولىنداعى ىلگەرى باسۋىمىزدى رەتتەيتىن شۋاقتى دا باستى باعدارشام. كونستيتۋتسيانىڭ 1-بابىندا مەملەكەتىمىزدىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى دەپ كورسەتىلگەن. سونىمەن قاتار, ازاماتتىڭ جەكە بوستاندىعى, كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى بەكىتىلگەن. اتاپ ايتقاندا, ولار ادامنىڭ جەكە ءومىرىنە, قادىر-قاسيەتىنە قول سۇعىلماۋى, اركىمنىڭ ءوزىنىڭ جانە وتباسىلىق قۇپياسىنىڭ بولۋى, ابىرويى مەن ار-نامىسىنىڭ قورعالۋى, اركىمنىڭ ءوزىنىڭ جەكە سالىمدارى مەن جيناعان قاراجاتىنىڭ, جازىلعان حاتتارىنىڭ, تەلەفون ارقىلى سويلەسكەن سوزدەرىنىڭ, پوشتا, تەلەگراف ارقىلى جانە باسقا دا جولدارمەن الىسقان حابارلارىنىڭ قۇپيالىلىعىنىڭ ساقتالۋى, قاي ۇلتقا, قاي پارتياعا جانە قاي دىنگە جاتاتىنىن ءوزى انىقتاۋعا جانە ونى كورسەتۋ-كورسەتپەۋگە حاقىلى ەكەنى, انا ءتىلى مەن ءتول مادەنيەتىن پايدالانۋى, قارىم-قاتىناس, تاربيە, وقۋ جانە شىعارماشىلىق ءتىلىن تاڭداپ الۋى. مەملەكەت قازاقستان حالقىنىڭ تىلدەرىن ۇيرەنۋ مەن دامىتۋ ءۇشىن جاعداي تۋعىزۋعا قامقورلىق جاسايدى جانە جاساپ تا كەلەدى. سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى شەت ەلدەردە جۇرگەن كەزدە مەملەكەتتىڭ قورعاۋىندا بولادى. جەكە مەنشىك مۇلكى, وتباسى, ار-وجدانى مەن جەكە باسىنىڭ ءومىرى زاڭدارمەن قورعالادى. اتا زاڭىمىزدىڭ تالاپتارىنا ساي ەلىمىزدە تسەنزۋراعا تىيىم سالىنعان, ءسوز بوستاندىعى شەكتەلمەيدى. ازاماتتار تەگىن ورتا ءبىلىم الۋعا, مەملەكەت كەپىل بەرگەن تەگىن مەديتسينالىق كومەك الۋعا قۇقىلى, سونىمەن قاتار, اقىلى مەديتسينالىق جاردەم الۋ زاڭداردا بەلگىلەنگەن نەگىزدەر مەن ءتارتىپ بويىنشا جۇرگىزىلەدى. اركىمنىڭ ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ سوت ارقىلى قورعالۋىنا, اركىمنىڭ بىلىكتى زاڭ كومەگىن الۋعا قۇقى بار. زاڭدا كوزدەلگەن رەتتەردە زاڭ كومەگى تەگىن كورسەتىلەدى. سوتتار شەشىمدەرى, ۇكىمدەرى مەن وزگە قاۋلىلارى قازاقستاننىڭ بۇكىل اۋماعىندا ءمىندەتتى كۇشى بولادى. اسكەري قىزمەتشىلەر, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن سۋديالار پارتيالاردا, كاسىپتىك وداقتاردا بولماۋعا, قانداي-دا ءبىر ساياسي پارتيانى قولداپ سويلەمەۋگە ءتيىس. بالالارىنا قامقورلىق جاساۋ جانە ولاردى تاربيەلەۋ – اتا-انانىڭ پارىزى ءارى مىندەتى. كامەلەتكە تولعان ەڭبەككە قابىلەتتى بالالار ەڭبەككە جارامسىز اتا-اناسىنا قامقورلىق جاساۋى قاجەت. پروكۋراتۋرا مەملەكەت اتىنان ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا زاڭداردىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىقتارىنىڭ جانە وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ دالمە-ءدال ءارى بىركەلكى قولدانىلۋىن, جەدەل-ىزدەستىرۋ قىزمەتىنىڭ, انىقتاۋ مەن تەرگەۋدىڭ, اكىمشىلىك جانە ورىنداۋشىلىق ءىس-جۇرگىزۋدىڭ زاڭدىلىعىن جوعارى قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرادى. زاڭدىلىقتىڭ كەز كەلگەن سيپاتتا بۇزىلۋىن انىقتاۋ مەن جويۋ جونىندە شارالار قولدانادى. سونداي-اق ول ەل كونستيتۋتسياسى مەن زاڭدارىنا قايشى كەلەتىن زاڭدار مەن باسقا دا قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ دالمە-ءدال ءارى بىركەلكى قولدانىلۋىن قاداعالايدى. پروكۋراتۋرا سوتتا مەملەكەت مۇددەسىن بىلدىرەدى. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىن قۇرمەتتەۋ, تالاپتارىن ءاردايىم ساقتاۋ مەن ورىنداۋ – ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز. بىرلىك ءتاشىموۆ, كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ پروكۋرورى, اعا ادىلەت كەڭەسشىسى. اقمولا وبلىسى.* * *
كونستيتۋتسيا – ءار ازاماتتىڭ الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ كەپىلى
الەۋمەتتىك قورعاۋ – كەلەڭسىز جاعدايلاردىڭ اسەرىنەن (قارتتىق, دەنساۋلىق جاعدايى, اسىراۋشىسىنان نەمەسە جۇمىسىنان ايىرىلۋ) ەكونوميكالىق بەلسەندى جانە لايىقتى تولەنەتىن ەڭبەككە قاتىسۋ جولىمەن ءوزىن كىرىسپەن قامتاماسىز ەتە المايتىن ازاماتتاردىڭ جەتكىلىكتى ءال-اۋقاتى دەڭگەيى مەن ومىرلىك قاجەتتى يگىلىكتەرىنە قول جەتكىزۋ مۇمكىنشىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن جۇيە. الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىنىڭ كورسەتكىشتەرى ەلەۋلى دارەجەدە مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق دامۋى دەڭگەيىمەن ولشەنەدى. ەل تاۋەلسىزدىك العان ساتتەن باستاپ الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسى, ەڭ الدىمەن, زەينەتاقىلار مەن جاردەمدەر سانىنىڭ جالپى وسۋىمەن سيپاتتالادى, قازىر ولاردىڭ جالپى سانى 40 ءتۇرلى كورسەتكىشتەرگە جۋىقتادى. كوپتەگەن ازامات ەكى جانە ودان دا كوپ الەۋمەتتىك تولەمدەر الادى. ەلىمىزدەگى حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسى حالىقارالىق الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ۇيىمدارىنىڭ ۇسىنىستارى مەن ۇستانىمدارىنا تولىق سايكەس كەلەدى. ەلدەگى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۇجىرىمداماسىندا (2001 جىل) بەلگىلەنگەن, وندا الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ نەگىزگى سالالارى: 1) مەملەكەتتىك جاردەمدەر; 2) مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ; 3) جيناقتاۋشى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ; 4) الەۋمەتتىك كومەك كوزدەلگەن. 2005 جىلدىڭ قاڭتارىنان بەرى ەلدە مىندەتتى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسى جۇمىس ىستەيدى, ول الەۋمەتتىك اۋدارىمدار تولەۋدىڭ مولشەرى مەن ۇزاقتىعىنا قاراي الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەر بولعان جاعدايدا جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردى قوسىمشا قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەدى. 2005 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ زەينەت جاسىنا جەتۋى بويىنشا بازالىق زەينەتاقى جۇيەسى ەنگىزىلدى. ءسويتىپ, بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ ءۇش دەڭگەيلى جۇيەسى قۇرىلدى: ءبىرىنشى دەڭگەي – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى كەپىلدەندىرگەن الەۋمەتتىك تولەمدەر, ياعني بارلىق ازاماتتارعا قوعامنىڭ دامۋىنا ازاماتتىڭ قوسقان جەكە ۇلەسىن ەسەپكە الماي بىردەي دەڭگەيدەگى تولەمدەر (بازالىق زەينەتاقى تولەمى, مەملەكەتتىك جاردەمدەر, بالانىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە بىرجولعى تولەم). ەكىنشى دەڭگەي – جۇمىس ءوتىلى مەن ەڭبەككە اقى تولەۋ مولشەرىنە قاراي جالپىعا ءبىردەي زەينەتاقى, مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى مەن الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ اۋدارىمدارى ەسەبىنەن الەۋمەتتىك تولەمدەر, ياعني, ازاماتتاردى ولاردىڭ قوعامدى دامىتۋعا جەكە قوسقان ۇلەسىن ەسەپكە الا وتىرىپ, قوسىمشا الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ. ءۇشىنشى دەڭگەي – حالىقتىڭ ەرىكتى نەمەسە كاسىبي جيناقتاۋ جارنالارى ەسەبىنەن الەۋمەتتىك تولەمدەر. قازىر ادامداردىڭ كوپشىلىگى مەملەكەتتىڭ وتپەلى كەزەڭىندە الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ اعىمداعى ماسەلەلەرىمەن شۇعىلدانۋعا ءماجبۇر بولعانىن ۇمىتا باستادى. ەلىمىز العاش رەت تۇرعىندار بۇرىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن ەكونوميكالىق فاكتورلار: ينفلياتسيا, بيۋدجەتتىڭ جانە تاۋاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, كاسىپورىندار مەن وندىرىستەردىڭ جابىلۋى, جۇمىسسىزدىق سياقتى سالدارلاردىڭ اسەرىمەن بەتپە-بەت كەلدى. زەينەتاقىلار مەن جاردەماقىلار بويىنشا بەرەشەكتەر ايلارعا سوزىلدى, ولاردى تولەۋ ونى الۋشىلار ءۇشىن دە, الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەر ءۇشىن دە باستى باس اۋرۋىنا اينالدى. زەينەتاقىلار مەن جاردەماقىلاردىڭ مولشەرى زەينەتكەرلەردىڭ, مۇگەدەكتەردىڭ جانە باسقا دا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءالجۋاز جىكتەرىنىڭ ەڭ تومەنگى ومىرلىك مۇقتاجدارىن قاناعاتتاندىرۋدى قامتاماسىز ەتە المادى. وسىنداي كەزەڭدە جاعدايدىڭ وڭالىپ كەتۋىنە ءۇمىت از بولدى, الەۋمەتتىك ءالجۋاز جىكتەر الاتىن تولەمدەر, جالپى العاندا ولاردىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسى الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ دەڭگەيىنە سايكەس بولاتىنىنا (ەڭ بولماعاندا سوعان جاقىندايتىندىعىنا) سەنىم جوق ەدى. وسىنداي قيىن كەزەڭدەردە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى الەمنىڭ باسقا دا دامىعان ەلدەرىمەن قاتار بولاشاق الەۋمەتتىك مەملەكەت قۇرۋدىڭ بىرەگەي ءمۇمكىندىگى بولعانىن قاپىسىز جىبەرمەدى. ال ءازىرشە, ن.ءا.نازارباەۆ ەسكە العانداي: “جاڭا مەملەكەتتە كونستيتۋتسيا, ءوزىنىڭ سيمۆولدارى مەن اتريبۋتتارى بولمادى. بارلىق زاڭناما باسقا يدەولوگياعا, باسقا ەلدىڭ جاعدايىنا جانە باسقا ماقساتتارعا بەيىمدەلگەن بولاتىن. ەڭ باستىسى, جاڭا جاعدايدا نە ىستەۋ قاجەتتىگىن ايقىن بىلەتىن ادامدار جەتىسپەدى. ەندى ەسكىشە ءومىر سۇرۋگە بولمايتىنىن ءبارى دە جاقسى ءتۇسىندى, بىراق نە ىستەۋگە جانە قالاي ىستەۋگە بولاتىنىن ءبارى بىردەي تاپ باسىپ ايتا المادى. ءبارىن دە باسىنان باستاۋ, دەگەنمەن ەڭ باستى باعىتتى تابۋ قاجەت بولدى”. ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالاردىڭ باستاۋى ەگەمەن قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن قابىلداۋمەن باستالدى (1995 جىلى 30 تامىزدا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ءناتيجەسىندە قابىلداندى). وندا بۇرىنعى كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىمنىڭ كەمشىلىكتەرى جويىلدى, پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكانىڭ مودەلى قالىپتاستىرىلدى, بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى وكىلدىكتەردىڭ ارا-جىگىن اجىراتۋدى ۇتىمدى شەشۋدىڭ جولدارى ايقىندالدى, بۇل جۇيەلى نارىقتىق قايتا قۇرۋلارعا كوشۋگە مۇمكىندىك بەردى. قازاقستانداعى وتپەلى كەزەڭدە الدا تۇرعان ماڭىزدى تۇجىرىمدامالىق پروبلەمالاردىڭ ءبىرى – زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ جانە سونىمەن بىرگە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ بۇكىل جۇيەسىن رەفورمالاۋ جولىن تاڭداۋ بولدى. وتە ماڭىزدى ءبىر ماسەلەنى قاپەردەن شىعارۋعا بولمايدى: حح عاسىردىڭ سوڭىندا سوتسياليستىك لاگەر جۇيەسى بۇزىلۋىمەن قاتار الەمدىك كاپيتاليستىك شارۋاشىلىقتىڭ جالپىعا ورتاق جاھاندانۋ ءداۋىرى باستالدى, الەمنىڭ دامىعان ەلدەرى دامىعان الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسى بار الەۋمەتتىك-باعدارلى مەملەكەتكە اينالۋ كەزەڭىن اياقتادى. ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جاھاندانۋى جانە ءومىر جاسى ۇزارا تۇسكەن ورنىقتى ۇردىسپەن ەگدە ادامدار سانىنىڭ ءوسۋى الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندەگى زەينەتاقى جۇيەسىن رەفورمالاۋعا سەبەپ بولدى. شىعىس ەۋروپا, تمد جانە بالتىق بويى ەلدەرى ساناتىنا كىرەتىن وتپەلى ەكونوميكالىق كەزەڭدە تۇرعان مەملەكەتتەر الەۋمەتتىك سالانى رەفورمالاۋدى سوتسياليستىك ۇستانىمدارعا قۇرىلعان الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسىن جويۋدان باستادى. بۇل ەلدەر, سونىڭ ىشىندە قازاقستان دا الەۋمەتتىك سالادا رەفورمالاۋ ءجۇرگىزۋدىڭ نۇسقالارىن وزدەرىنىڭ ۇلتتىق باسىمدىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىنە قاراي قاراستىردى. ارينە, زەينەتاقى پروبلەمالارىنىڭ جالپىعا بىردەي امبەباپ شەشۋى جوق. ۇلتتىق زەينەتاقى جۇيەلەرى كۇردەلى ءارى ولارداعى تولەمدەر مولشەرى كوپتەگەن ءارتۇرلى فاكتورلارعا تاۋەلدى. ءارتۇرلى ەلدەردەگى زەينەتاقى جۇيەسىن ءدالمە-ءدال سالىستىرۋعا زەينەت جاسىنا شىعۋ جاسى, تولەمدەردى ەسەپتەۋ ادىستەرى, ءومىر ۇزاقتىعى سياقتى وزگەشەلىكتەر كەدەرگى كەلتىرەدى. سونىمەن بىرگە الەمدىك تاجىريبەدە زەينەتاقى جۇيەسىن قۇرۋدىڭ جالپى ۇستانىمدارى مەن ادىستەرى بار, ولاردى الەۋمەتتىك رەفورمالار جۇرگىزۋدە قولدانۋعا بولادى, دەگەنمەن ۇسىنىلاتىن رەفورمانى باعالاۋدا ماقساتتى پارامەترلەر مەن ولشەمدەردى ءجىتى ايقىنداۋعا باسا نازار اۋدارۋ قاجەت. ءسويتىپ, الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ ينستيتۋتتارى بار بارلىق ەلدەر ەرتە مە, كەش پە, وزدەرىنىڭ زەينەتاقى جۇيەسىن رەفورمالاۋعا ءماجبۇر بولادى, بۇل ورايدا ورتاشا ءومىر ۇزاقتىعىنىڭ ارتۋىنا, سونداي-اق الەۋمەتتىك ستاندارتتار مەن ءومىر ساپاسىنىڭ جاقسارۋى سياقتى جايتتار ەسكەرىلەرى ءسوزسىز. زەينەتاقى رەفورماسى باستالعانعا دەيىن مەملەكەتتىك زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ ءبولۋ تەتىكتەرىنە نەگىزدەلىپ كەلدى, ۇرپاقتار شارتىنا نەگىزدەلگەن بۇل ادىستە ەڭبەككە جارامسىز ادامدارعا زەينەتاقى جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ جارنالارىنان تولەندى. وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارىندا دەموگرافيالىق ۇردىستەرگە سايكەس كوپتەگەن ەلدەر زەينەتاقى قورلارىنىڭ جەتكىلىكسىز بولۋىمەن بەتپە-بەت كەلدى, جۇمىس جاسايتىن ادامداردىڭ جارنالارىنىڭ اعىمداعى تۇسىمدەرى قاجەتتى مولشەردى جابا المايتىن بولدى, ال بارعان سايىن ارتا تۇسكەن جەتكىلىكسىزدىكتى جالپى سالىق تولەمدەرى (مەملەكەتتىك بيۋدجەت) ەسەبىنەن جابۋعا تۋرا كەلدى. بۇل جاعداي باسقا دا ماڭىزى بۇدان كەم ەمەس بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلاتىن مەملەكەت شىعىندارىن شەكتەۋگە اكەپ سوقتى. سوندىقتان دا العاشقىدا ونەركاسىبى دامىعان ەلدەر ءبولۋ جۇيەسىنەن تولىق باس تارتۋ, ءارتۇرلى جيناقتاۋ تىزبەلەرىنە نەگىزدەلگەن جاڭا مودەلدەرگە كوشۋ زەينەتاقى رەفورماسى دەپ ءتۇسىندى. ءبولۋ مودەلىنەن ونىڭ ايىرماشىلىعى قىزمەتكەر اۋدارعان جيناقتاۋ جۇيەسىندەگى جارنالار قازىرگى زەينەتكەرلەرگە تولەنبەيدى, جيناقتالا بەرەدى. زەينەت جاسىنا جەتكەننەن كەيىن قىزمەتكەرگە ءوزىنىڭ زەينەتاقى جيناقتارى ءتولەنەدى. جيناقتاۋ تەتىگى نارىقتىق ەكونوميكاعا ساي كەلەدى جانە شيەلەنىسكەن زەينەتاقى پروبلەماسىن بۇرىنعىدان گورى ۇتىمدىراق شەشە الادى دەپ سانالدى. الايدا, زەينەتاقى رەفورماسىنىڭ بارىسىندا كوپتەگەن ەلدەر مۇنىڭ دا جەتىلمەگەن تۇستارى بار ەكەندىگىن بايقادى. باتىس ەلدەرىنىڭ زەينەتاقى جۇيەسىن ساقتىقپەن جانە بىرتە-بىرتە رەفورمالاۋ سەبەبى, بۇل سالادا اياقتى اڭداپ باسپاسا, ونى شۇعىل ءجۇرگىزۋ جۇرتشىلىق تاراپىنان قولداۋ تابا بەرمەيتىنىن كورسەتتى. دەگەنمەن, كوپتەگەن ساياساتكەرلەر مەملەكەتتىك قولداۋ بازالىق زەينەتاقىعا قاتىستى كورسەتىلۋى قاجەتتىگىن جاقتايدى, ءويتكەنى ول الۋشىلاردىڭ كاسىبي ەرەكشەلىكتەرىمەن بايلانىستى ەمەس. سونىمەن ءبىرگە جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ اۋقىمى جەكە زەينەتاقى قورلارىنىڭ جانە جەكە زەينەتاقى جوسپارلارىنىڭ قاتىسۋىمەن كەڭەيە ءتۇسۋى ءتيىس. بۇرىنعى ءبولۋ جۇيەسىندە زەينەتاقى ءمولشەرى ەڭبەك وتىلىنە جانە ەڭبەك ەتۋشىنىڭ سوڭعى جىلدارىنداعى ەڭبەكاقى مولشەرىنە تاۋەلدى بولدى. زەينەتكەرلەردىڭ جالپى سانى ءوسىپ, زەينەتاقى تولەۋ كەزەڭى ۇزارۋىنا ء(ومىر ۇزاقتىعىنىڭ ارتۋىمەن بايلانىستى), ونىڭ ۇستىنە ساقتاندىرۋ جارناسىن تولەۋشىلەردىڭ ازايۋى جاعدايىندا زەينەتاقى جۇيەسى مەملەكەتتىڭ بەلى كوتەرە المايتىن پروبلەماعا اينالدى. سوندىقتان دا كوپتەگەن ەلدەردىڭ ۇكىمەتتەرى “پارامەترلىك رەفورماعا” ويىسۋدا, ويتكەنى, ءومىر ساپاسى ستاندارتتارى وسۋىنە بايلانىستى زەينەتاقى جۇيەسىندەگى بۇل تاڭداۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى بار. الايدا بىرقاتار پارامەترلەردى وزگەرتۋ, ماسەلەن زەينەتكە شىعۋ جاسىن ۇلعايتۋ سياقتى شارالار قوعامدا جۇرتشىلىقتىڭ الاڭداۋشىلىعىن جانە رەفورمالارعا قارسى نارازىلىعىن تۋدىرادى. بۇعان مىسالعا 2010 جىلدىڭ باسىندا قارجىلىق داعدارىس سالدارىنان اقشا قۇنسىزدانىپ, ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنەن قارجىلاي كومەك سۇراۋعا ءماجبۇر بولعان گرەكيانى كەلتىرۋگە بولادى. گرەكياعا قارجىلىق كومەك كورسەتۋدە زەينەتاقىمەن قامتۋدا مەملەكەتتىك شىعىنداردى قىسقارتۋ جونىندە تالاپ قويىلدى. ەۋروپالىق وداق سونداي-اق شۇعىل زەينەتاقىمەن قامتۋ رەفورماسىن جۇرگىزۋدى, اتاپ ايتقاندا, زەينەت جاسىن 65-كە دەيىن كوتەرۋدى, زەينەتاقى ساقتاندىرۋ تاريفتەرىن ارتتىرۋدى, تولىق زەينەتاقى الۋ ءۇشىن ەڭبەك (ساقتاندىرۋ) ءوتىلىن 35-تەن 40 جىلعا دەيىن ءوسىرۋدى قايتا قاراۋدى تالاپ ەتەدى. الايدا, مۇنداي شارالار ۋاقىتشا عانا تيىمدىلىك بەرەتىنىن ەستە ۇستاۋ قاجەت جانە بەلگىلى ءبىر كەزەڭ وتكەننەن كەيىن زەينەتاقى پروبلەمالارى تاعى دا الدان شىعادى. دامىعان ەلدەردە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جانە الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەر دەڭگەيىنىڭ قالىپتاسقان جاعدايىنا قاراپ, سونداي-اق, ساياساتكەرلەردىڭ پوپۋليستىك ۇراندارىمەن تۇبەگەيلى الەۋمەتتىك رەفورمالار جۇرگىزۋ ءمۇمكىن ەمەس. الايدا, الەمدىك ەكونوميكانىڭ جاھاندانۋى جانە كوپتەگەن ەلدەردى شارپىعان الەمدىك قارجى داعدارىسى دامىعان ەلدەردە ءوز ازاماتتارىنىڭ الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ دەڭگەيىن قولداۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەمەس جانە كۇرمەۋى قيىن ماسەلەگە اينالىپ وتىر. بۇل ارادا تاعى ءبىر اتاپ وتەتىن جايت, زەينەتاقى جۇيەسىندەگى كەز كەلگەن وزگەرىستەر, سونىڭ ىشىندە تۇبەگەيلى رەفورمالار – وتە قيىن ساياسي شەشىم. زەينەتاقى رەفورماسىنىڭ ناتيجەلەرى تەز ارادا بىلىنبەيدى, وعان ءبىراز ۋاقىت قاجەت. سوندىقتان دا تۇبەگەيلى زەينەتاقى رەفورمالارى بويىنشا شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن بىرقاتار ەلەكتوراتتىڭ قارسىلىعىنا جانە قابىلداناتىن شارالاردىڭ جۇرتشىلىق قولداي بەرمەيتىن سيپاتىنا قاراماستان مىقتى ساياسي ەرىك-جىگەر قاجەت. ەلدەگى قولايلى وزگەرىستەر جانە ەكونوميكانىڭ ورنىقتى ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءجونىندەگى قولعا الىنعان شارالار, ۇلىسارالىق جانە كونفەسسياارالىق ساياسات حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ كەشەندى جۇيەسىن قۇرۋعا العىشارتتار جاسادى. وسىعان بايلانىستى قازاقستاننىڭ بۇگىنگى جانە بولاشاقتاعى باسىمدىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىن جاساۋدىڭ قاجەتتىگى پايدا بولدى. بارشاعا ءمالىم, 1998-2000 جىلدارى جاڭا جيناقتاۋ زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭى بولدى. ونى قىسقا مەرزىمدە جۇرگىزۋ, زەينەتاقى قىزمەتى نارىعىنا جەكە ينۆەستورلاردى ويداعىداي تارتۋ, زاڭنامالىق جانە نورماتيۆتىك بازا قالىپتاستىرۋ, سونداي-اق, نارىقتىڭ ينفراقۇرىلىمىنا جاڭا جۇيەنى كىرىكتىرۋ ءوز جەمىسىن بەرۋدە. قازاقستاننىڭ زەينەتاقى جۇيەسىن رەفورمالاۋداعى كەيبىر كەمشىلىكتەرگە قاراماستان, ونى قايتا قۇرۋ قازىردىڭ وزىندە قارجىلىق-ەكونوميكالىق سەكتورعا وڭ ىقپال ەتۋدە. قارجى نارىعىندا جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارى دەپ اتالاتىن جاڭا ينستيتۋتسيونالدىق ينۆەستور پايدا بولدى. ونىڭ باستى ارتىقشىلىقتارىنىڭ ءبىرى – ەندى اركىم ءوزىنىڭ بولاشاق زەينەتاقىسىنىڭ جايىن ءوزى قامدايتىن بولدى. ەكىنشىدەن, جيناقتاۋ قورلارى سالىمشىلارىنىڭ زەينەتاقى مولشەرى ونىڭ زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ شاماسىنا تاۋەلدى, ياعني, قالاي جۇمىس جاسادى, سونشا تاپتى. قازاقستان ەكونوميكاسى 90-جىلداردىڭ ورتاسىندا مەملەكەتتىك جانە جەكە مەنشىك تەڭدىگىن جانە ونى تانۋ, مەنشىكتى قوعام يگىلىگىنە پايدالانۋ, كاسىپكەرلىكتىڭ ەركىندىگى سياقتى كونستيتۋتسيالىق ۇستانىمدارعا سايكەس دامي باستادى. مەملەكەت مەديتسينامەن قامتۋ جانە ءبىلىم بەرۋ, اۋقىمدى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى, ەڭبەكاقى ءمولشەرىن جانە الەۋمەتتىك ءتولەمدەردى كوبەيتۋ, ازاماتتار مەن كاسىپكەرلەردىڭ سالىق اۋىرتپاشىلىعىن تومەندەتۋ سياقتى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى بۇرىنعىدان گورى ۇتىمدى شەشۋگە قول جەتكىزدى. باسقا ەلدەردەگى, ەڭ الدىمەن باتىس ەلدەرىندەگى جاڭعىرۋلار, ساياسي وزگەرىستەر ءوزىن تۋىنداتقان, استاسىپ جاتقان جاڭا تەحنولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق جاڭالىقتاردىڭ سوڭىنا ىلەسكەندە, قازاقستاندا مۇلدەم باسقاشا بۇعان كەرەعار سحەما جاسالدى: تۇبەگەيلى ساياسي ءوزگەرىستەردەن بۇرىن ەكونوميكالىق رەفورمالارعا باسا نازار اۋدارىلدى. كەڭ اۋقىمدى تاريحي وزگەرىستەر, سونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك رەفورمالار كەزدەيسوق ءجۇرگىزىلىپ جاتقان جوق. ولار كوپتەگەن كۇشتەردىڭ – الەۋمەتتىك وزگەرىستەر اگەنتتەرىنىڭ توپتاسۋىمەن جۇرگىزىلۋدە. بۇلار – ناقتى جاعدايلاردىڭ سەبەبىنەن ادامزات تاريحىنىڭ كوشىن, سونىمەن بىرگە ميلليونداعان ادامداردىڭ تاعدىرىن وزگەرىستەرگە ۇشىراتاتىن جەكە ادامدار, ولاردىڭ يدەيالارى جانە ۇدەرىستەرى بولۋى مۇمكىن. قازاقستاننىڭ حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ كوپدەڭگەيلى جۇيەسىن تاڭداۋىندا قيىن دا تاريحي شەشىم قابىلداپ, سارابدال ساياسات جۇرگىزىپ وتىرعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءرولى ناقتى كورىنىپ وتىر. ونىڭ كوزگە كورىنىپ تۇرعان تيىمدىلىگى كەلەشەك ۇرپاقتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋدا ءوز جەمىسىن بەرەرى ءسوزسىز. اسا كۇردەلى كەزەڭدە ناقتى جانە جان-جاقتى ويلاستىرىلعان قادامدار جاسالىپ, رەفورما قىسقا مەرزىمدە جۇرگىزىلدى. تاريح بىزگە ۇزاق ويلانىپ-تولعانۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. پرەزيدەنتتىڭ كورەگەندىك قاسيەتى ارقاسىندا قازاقستان الەۋمەتتىك وزگەرىستەر باعىتىن تاڭداۋدا تاريحي ارتىقشىلىقتارعا قول جەتكىزدى. ءسويتىپ, تمد-نىڭ جانە بالتىق ەلدەرىنىڭ اراسىندا الەۋمەتتىك رەفورمالار سالاسىندا كوشباسشى بولا ءبىلدى. سونىمەن, قازاقستاندىق وتپەلى ەكونوميكا كەزىندە, قوعامدا الەۋمەتتىك قايشىلىقتار شيەلەنىسىپ تۇرعان تۇستا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇلت كوشباسشىسى – ەلباسى رەتىندەگى زور قايراتكەرلىگى باعا جەتكىسىز. قازاقستان حالقى قولداعان جاڭا كونستيتۋتسيا ەل پرەزيدەنتىنە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءومىرىمىزدىڭ بارلىق سالاسىندا تۇبەگەيلى رەفورمالار جۇرگىزۋىنە مۇمكىندىكتەر بەرۋمەن قاتار, ونىڭ ناتيجەلەرى ءۇشىن زور جاۋاپكەرشىلىك تە جۇكتەدى. ەلباسى وسى سىننان سۇرىنبەي ءوتىپ, حالقىن جاڭا جەڭىستەرگە باستادى. قازاقستان حالقى كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭنەن كەيىنگى كوپتەگەن قيىنشىلىقتاردى ويداعىداي ەڭسەردى. ەلدە دە, ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ جەكە ومىرىندە دە زور وزگەرىستەر بولدى. بۇعان ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭى – قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزدىك. مەملەكەتتىڭ ءوز ازاماتتارىن الەۋمەتتىك قورعاۋ شارالارىمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋى قازاقستاندىق پاتريوتيزم سەزىمىن كۇشەيتە تۇسۋدە. ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋماعىنداعى كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگى – تاۋەلسىزدىكتىڭ زاڭدى تىرەگى. قازاقستان مەملەكەتتەر مەن ۇلتتاردىڭ وركەنيەتتى ۇلى كوشىنە قوسىلىپ, العا, جارقىن كەلەشەككە سەنىممەن قادام باسۋدا. الماس قۇرمانوۆ, “مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورى” اق پرەزيدەنتى.
