الماتىدا “قازاقستان رەسپۋبليكاسى, بەلارۋس رەسپۋبليكاسى جانە رەسەي فەدەراتسياسى ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋ اياسىندا سالىق جانە كەدەن زاڭناماسىن دامىتۋ. ترانسفەرتتىك باعا بەلگىلەۋدىڭ جاعىمدى جانە جاعىمسىز تۇستارى” اتتى كونفەرەنتسيا بولىپ ءوتتى. كوپشىلىككە بەلگىلى, بيىلعى جىل قازاقستاننىڭ كەدەن وداعىنا ەنۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ال, ەندى ءبىرتۇتاس كەدەن اۋماعىن قالىپتاستىرۋ بارىسىندا وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋ جانە سونىمەن قاتار ولاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلعان وتكىر ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. قالىپتاسقان جاعدايعا وراي قازاقستان سالىق تولەۋشىلەر قاۋىمداستىعى كەدەن وداعى قۇرىلىمىندا سالىق اكىمشىلىگى جانە كەدەندىك باقىلاۋدىڭ ءتيىمدى ءارى تازا جۇيەسىن قۇرۋ ماسەلەسىنىڭ وزەكتىلىگىنە باسا نازار اۋدارىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى شىنداپ كەلگەندە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا قۋاتتى سەرپىن بەرەتىندىگى ايدان انىق.
كونفەرەنتسيا جۇمىسىن اشقان قازاقستان سالىق تولەۋشىلەر اسسوتسياتسياسى باسقارۋشى كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى ج.ەرتىلەسوۆا, قارجى مينيسترلىگى سالىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى د.ەرعوجين كۇن تارتىبىنە قويىلعان ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ءسوز قوزعادى. ارينە بۇل ورايدا ەلىمىزدە ستراتەگيالىق ماڭىزدى ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ, سونداي-اق ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋ جانە ينۆەستيتسيالاردى تارتۋعا لايىقتى جاعدايلاردى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن زاڭنامانى تۇراقتى تۇردە مونيتورينگىلەۋ جانە جەتىلدىرىپ تۇرۋدىڭ قاجەتتىلىگى نازاردان تىس قالعان جوق. جيىندا سونىمەن قاتار “ترانسفەرتتىك باعا بەلگىلەۋ تۋرالى” زاڭدى ودان ءارى جەتىلدىرىپ تولىقتىرۋدىڭ قاجەت ەكەندىگى دە اتاپ ايتىلدى. قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي ەلدەرىنىڭ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋ اياسىندا سالىق جانە كەدەن زاڭناماسىن دامىتۋعا ارنالعان جيىندا ءسوز العاندار بىرقاتار كۇردەلى ماسەلەلەر تۋرالى ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى.
جيىندا بەلارۋس رەسپۋبليكاسى سالىق ورگاندارىنىڭ كەدەن وداعى جاعدايىندا جاناما سالىقتى الۋ تاجىريبەسى مەن رەسەيدەگى ترانسفەرتتىك باعا بەلگىلەۋدى قولدانۋدىڭ تاجىريبەسى دە جان-جاقتى اڭگىمە بولدى. ءسوز رەتى كەلگەندە اتاپ ايتارلىعى, كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ بولاشاعى, سالىق سالۋ جانە ترانسفەرتتىك باعا بەلگىلەۋ سالاسىنداعى زاڭناماعا ەنگىزىلىپ جاتقان وزگەرىستەر بويىنشا سالا باسشىلارىمەن پىكىر الماسۋ جانە ولاردان كەيبىر ساۋالدارعا تۇسىندىرمەلەر الۋ مۇمكىندىگىنە دە يە بولدى.
باقىت بالعارينا.
الماتى.
* * *
پايدالانىلماعان قاراجات تۇتىنۋشىلارعا قايتارىلۋدا
تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگى تۇتىنۋشىلار ءمۇددەسىن قورعاۋ باعىتىندا ءبىرقاتار شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدا. سونىڭ ءبىرى تابيعي مونوپوليستەردىڭ تاريفتىك ساياساتتى دۇرىس قولدانۋىن قاداعالاۋ باعىتىنداعى جۇمىستار. وسى جۇمىستاردىڭ بارىسى جونىندە جۋىقتا اگەنتتىك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اناتولي شكارۋپا جۋرناليستەرمەن باسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, وتكەن 2009-2010 جىلدارداعى جىلىتۋ كەزەڭىندە سىرتقى تەمپەراتۋرانىڭ نەعۇرلىم جوعارى بولۋىنا بايلانىستى رەسپۋبليكانىڭ 12 وڭىرىندەگى ەسەپتەۋ اسپاپتارى ورناتىلماعان تۇتىنۋشىلاردان جىلۋ قىزمەتىن كورسەتەتىن مونوپوليستەردىڭ 651,56 ملن. تەڭگەنىڭ اقشاسىن يگەرمەگەندىگى انىقتالدى. تۇتىنۋشىلاردىڭ اتالعان ساناتىنان جينالعان جوعارىداعى قارجى ولارعا كەرى قايتارىلاتىن بولدى. وسى بويىنشا قازىردىڭ وزىندە 10 وڭىردە اتالعان جۇمىستار قىزۋ جۇزەگە اسىرىلۋدا. اتاپ ايتقاندا, الماتى قالاسىندا تۇتىنۋشىلارعا ءوندىرىلەتىن اقشالاي قاراجات 71,6 ملن. تەڭگەنى, استانا قالاسىندا 256,5 ملن. تەڭگەنى, قاپشاعاي قالاسىندا 1,76 ملن. تەڭگەنى, اقتوبە وبلىسىندا 0,7 ملن. تەڭگەنى, جامبىل وبلىسىندا 15,8 ملن. تەڭگەنى, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا 24,9 ملن. تەڭگەنى, قوستاناي وبلىسىندا 10,5 ملن. تەڭگەنى, قاراعاندى وبلىسىندا 188,5 ملن. تەڭگەنى, قىزىلوردا وبلىسىندا 11,6 ملن. تەڭگەنى, پەتروپاۆل قالاسىندا 4,8 ملن. تەڭگەنى, ەكىباستۇز قالاسىندا 0,7 ملن. تەڭگەنى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 64,2 ملن. تەڭگەنى قۇراپ وتىر. جىلۋ قىزمەتى ءۇشىن جەكە تۇتىنۋشىلاردان تولەماقى جيناعان كەزدە ونىڭ مولشەرى سىرتتاعى اۋا رايىنىڭ قانشالىقتى سۋىق ەكەندىگىنە بايلانىستى ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى. اياز قاتايعان كەزدە كەتەتىن جىلۋ شىعىنى دا ارتا تۇسەتىندىگىنە بايلانىستى قىزمەت باعاسى دا قىمباتتاي تۇسەدى. جۇمسالعان جىلۋ مولشەرىن ەسەپتەيتىن اسپاپتار ورناتىلعان تۇتىنۋشىلار ءۇشىن وسى ماسەلە الدىن-الا ەسكەرىلىپ وتىرادى. ال ولشەگىش اسپاپتار ورناتپاعان تۇتىنۋشىلار بىرىڭعاي تاريف بويىنشا تولەيتىندىگى بەلگىلى. سوندىقتان ولار اۋا رايىنىڭ جىلى بولۋىنا بايلانىستى جىلۋ شىعىنى از جۇمسالعان كەزدە بىرىڭعاي تاريف بويىنشا تولەيتىندىكتەن ۇتىلىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. اگەنتتىك مىنە, وسى ءجايتتى ەسكەرىپ, ولاردىڭ مۇددەسىن قورعاپ وتىرادى. جوعارىداعى شارا وسىنىڭ ءبىر مىسالى. ءبىز مۇنداي شارالاردى ءار ماۋسىم بويىنشا تۇراقتى ءجۇرگىزىپ وتىرامىز. ماسەلەن, بىلتىر وسىنداي جولمەن 800 ملن. تەڭگەدەي قاراجات جىلۋ ولشەگىش اسپاپتار ورناتىلماعان تۇتىنۋشىلاردىڭ پايداسىنا شەشىلگەن بولاتىن, – دەپ ءتۇسىندىردى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا اناتولي شكارۋپا. سۇڭعات ءالىپباي.
