مەملەكەتتىك ماسەلە
كەشە الماتىدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس پروكۋرورى قايرات ءماميدىڭ توراعالىق ەتۋىمەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ “قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى مەن سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى” جارلىعىندا بەلگىلەنگەن قاعيدالاردى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان جينالىس وتكىزىلدى.
ونىڭ جۇمىسىنا الماتى قالاسىنىڭ اكىمى ا.ەسىموۆ, قالا جانە الماتى وبلىسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ, باقىلاۋ-قاداعالاۋ, اتقارۋ ورگاندارىنىڭ جانە سوتتاردىڭ, سونداي-اق “نۇر وتان” حدپ-نىڭ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى جانە باسقالار قاتىستى.
ءوز سوزىندە باس پروكۋرور 17 تامىزدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتكىزگەن كەڭەستە قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ تۇرعىسىنان جەتى نەگىزگى باعىت بويىنشا شارالار جۇرگىزۋدى تاپسىرعانىن جانە سول كۇنى قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى مەن سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى جارلىققا قول قويعانىن, سوعان وراي الداعى رەفورمانىڭ قازىرگى ۋاقىت تالابىنا ساي ەكەنىن اتاپ كورسەتىپ, جارلىق ءۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قۇرىلىمىن جەتىلدىرۋگە, ولارعا ءتان ەمەس فۋنكتسيالاردى الىپ تاستاۋعا جانە ولاردىڭ قۇزىرەتىن نەعۇرلىم ناقتى شەكتەۋگە, قىزمەتكەرلەردىڭ شتات سانىن وڭتايلاندىرۋعا, قىلمىستىق زاڭنامانى ىزگىلەندىرۋگە باعىتتالعانىنا باسا نازار اۋداردى.
– ەلباسى ءوز سوزىندە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ قازىرگى قۇرىلىمىنىڭ قوعامدا قالىپتاسقان نارىقتىق قاتىناستارعا ساي كەلمەيتىنىن قاداپ ايتتى, – دەدى قايرات ءمامي. – ءبىز بەن سىزدەردىڭ قىزمەتتەرىمىزدە فۋنكتسيونالدىق قايتالانۋ, ساپالىق كورسەتكىشتى ساندىق كورسەتكىشتەن الماستىرۋدىڭ كوپ كەزدەسەتىنىن ەسكەرتتى. وسىنىڭ ءبارى حالىقتىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا دەگەن سەنىم دەڭگەيىنە كەرى اسەر تۋعىزىپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتتى.
بۇعان دەيىنگى رەفورمالاردىڭ كۇتكەن دارەجەدە ناتيجە بەرمەگەنىن ايتا كەلە, ەلباسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جۇيەسىن رەفورمالاۋ جونىندە بىرقاتار تاپسىرمالار بەرگەن بولاتىن, دەپ ەسكەرتتى باس پروكۋرور.
سونىمەن قاتار جارلىقتا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەردىڭ قىزمەتىنە نەگىزسىز ارالاسۋ فاكتىلەرىن بولدىرماۋ جانە باقىلاۋ-قاداعالاۋ فۋنكتسيالارى بار مەملەكەتتىك ورگانداردى ودان ءارى قىسقارتۋ تۇرىندە بيزنەسكە قىسىم جاساۋدى ازايتۋ شارالارى قاراستىرىلعان.
قايرات ءمامي پرەزيدەنت جارلىعىن بىرنەشە ايقىنداۋشى توپقا ءبولىپ قاراستىرۋعا بولاتىنىن جەتكىزدى. ولار – ۇيىمدىق-قۇرىلىمدىق, فۋنكتسيونالدىق جانە زاڭنامالىق شارالار. رەفورمانىڭ شەشۋشى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قۇزىرىن ناقتى شەكتەۋ جانە سوت ءوندىرىسىن جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلادى, دەدى قايرات ابدىرازاق ۇلى.
اتاپ ايتقاندا مەديتسينالىق ايىقتىرعىشتار قىزمەتىن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ءجۇرگىزۋىنە, ال كامەلەتكە تولماعانداردى ۋاقىتشا وقشاۋلاۋ جانە وڭالتۋ ورتالىقتارىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ جۇرگىزۋىنە بەرۋ كوزدەلەدى. ءىىم-ءنىڭ وكىلەتتىگىنەن ايرىقشا ماڭىزدى ستراتەگيالىق نىسانداردان باسقا كۇزەت قىزمەتى الىنادى. كولىك قۇرالدارىن تەحنيكالىق تەكسەرۋ وتكىزۋ باسەكەلەستىك ورتاعا بەرىلەدى. بۇل رەتتە ونى ءوتكىزۋگە باقىلاۋدى كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى جۇزەگە اسىرادى. بۇل جۇمىستىڭ جاي-كۇيىنە جاۋاپكەرشىلىك ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنەن الىنبايدى. دەمەك قازىردىڭ وزىندە ءوزارا ءىس-ارەكەتتىڭ تەتىكتەرىن, باقىلاۋ ءتارتىبىن ويلاستىرعان ماڭىزدى بولماق. كولىك پوليتسياسى مەن پروكۋراتۋرانىڭ قاراماعىنداعى ءۇش وڭىرلىك بولىمشەلەر ءبىر بولىمشەگە بىرىكتىرىلىپ, ولاردىڭ جۇيەسىندە دە وڭتايلاندىرۋ جۇرەدى.
قايرات ءماميدىڭ اتاپ كورسەتكەنىندەي, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇرەس جانە ەسىرتكى اينالىمىن باقىلاۋ كوميتەتى كۇشەيتىلەدى, سونداي-اق كوشى-قون پوليتسياسى كوميتەتى قۇرىلادى. مۇنىڭ ءوزى ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋگە جانە كوشى-قون ۇدەرىستەرىن مەملەكەتتىك تىركەۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جوعارعى سوت جانىنداعى سوت اكىمشىلىگى جونىندەگى كوميتەت جويىلىپ, سوت شەشىمدەرىن ورىنداۋ جونىندەگى فۋنكتسيا ادىلەت مينيسترلىگىنە بەرىلەدى. ادىلەت مينيسترلىگىنە سونداي-اق ءىىم-ءنىڭ اكىمشىلىك تۇتقىنداۋ تۇرىندەگى اكىمشىلىك شارانى اتقارۋ جونىندەگى فۋنكتسياسى مەن وكىلەتتىگى دە بەرىلەدى.
ءىىم-ءنىڭ كريمينالدىق پوليتسيا كوميتەتى مەن تەرگەۋ كوميتەتىن بىرىكتىرۋ جونىندە تۇبەگەيلى شەشىم قابىلداندى, دەدى باس پروكۋرور. سول ارقىلى قىلمىستىق پروتسەستىڭ سوتقا دەيىنگى كەزەڭىن رەتتەۋدى ءوزگەرتۋ جونىندە ماڭىزدى قادام جاسالدى. جارلىقتا كوزدەلگەن بۇل ءماسەلەلەر قىلمىستىق ىستەر بويىنشا وندىرىستەردى جەڭىلدەتۋگە جانە ونىڭ جەدەلدىگىن ارتتىرۋعا اكەلەدى. ودان ءارى ولار سوت ءوندىرىسىنىڭ جاڭا مودەلىن قالىپتاستىرۋدىڭ ىرگەتاسى قىزمەتىن اتقارادى. مۇنداي جۇيە كوپتەگەن دامىعان ەلدەردىڭ پراكتيكاسىندا ءوزىن اقتادى. جاڭا تەرگەۋ ورگانى قىزمەتىنىڭ قاناتقاقتى جوباسى وبلىستاردىڭ بىرىندە ىسكە اسىرىلاتىن بولادى.
باس پروكۋرور فۋنكتسيونالدىق جەتىلدىرۋگە, ياعني قۇقىق قورعاۋ جانە ارناۋلى ورگاندار اراسىنداعى قۇزىرەتتى شەكتەۋگە توقتالىپ, بۇل ماسەلە جارلىقتا تولىق شەشىم تاپقانىن اتاپ ءوتتى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قۇزىرىن پراكتيكادا ناقتى شەكتەۋدىڭ جوقتىعى فۋنكتسيالاردى قايتالاۋشىلىققا, سالاماتتى ەمەس باسەكەلەستىككە ۇرىندىرعانى بەلگىلى. باسىمدىقتار مەن قۇزىرلىلىقتىڭ اۋىسۋشىلىعى ءاسىرەسە الماتى قالاسىندا بايقالىپ وتىر, مۇنداعى جەكەلەگەن ارناۋلى ورگاندار وزدەرىنە ءتان ەمەس ءمىندەتتەردى شەشىپ كەلگەن. جارلىقتا ۇسىنىلىپ وتىرعان قىلمىستى بالامالى تەرگەۋ مودەلى اتالعان پروبلەمانى ويداعىداي شەشەدى جانە بۇدان بىلايعى جەردە قۇقىق قورعاۋ قۇرىلىمدارىنىڭ ءىس-ارەكەتىن كەلىستىرۋدىڭ الدەقايدا جوعارى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتەدى, دەپ اتاپ ءوتتى قايرات ءمامي. الداعى كەزدە قارجى پوليتسياسى ەكونوميكالىق جانە سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارىنا قارسى كۇرەستىڭ, ۇقك – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە قاتەر توندىرەتىن قىلمىسقا قارسى كۇرەستىڭ جاي-كۇيىنە جاۋاپ بەرەدى. ءىىم ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى كۇرەستە قوسىمشا وكىلەتتىلىكتەرگە يە بولادى.
بىرقاتار جۇيەلىك شارالاردى زاڭنامالىق رەگلامەنتتەۋ ارقىلى شەشۋ كوزدەلەدى. جارلىقتا ازاماتتاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن قورعاۋعا, ولاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ كەپىلدىكتەرىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق ساياساتىنىڭ وزەكتى ماقساتتارى كورسەتىلگەن.
وسىعان وراي زاڭنامانى ودان ءارى كريمينالسىزداندىرۋ جانە ءىزگىلەندىرۋ كوزدەلەدى. قىلمىستاردىڭ جيىرمادان استام قۇرامىن اكىمشىلىك كودەكسكە اۋدارۋ ورىن الماق. سونىمەن قاتار ولاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا اكىمشىلىك پرەيۋديتسيا, ياعني ءبىر جىلدىڭ ىشىندە قايتالاپ قىلمىس جاساسا ول ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك كوزدەلمەك. ەندىگى جەردە جەڭىل-جەلپى قىلمىستار ءۇشىن كولەمى بىرنەشە ەسە كوبەيتىلگەن ايىپ سالۋ قولدانىلماق. بەتپە-بەت ايىپتاۋدىڭ, كوپشىلىك الدىندا بەتپە-بەت ايىپتاۋدىڭ قىلمىستىق ىستەر ساناتى كەڭەيەدى, سونداي-اق بىتىمگەرشىلىك رەسىمدەرىن قولدانۋ, سونىڭ ىشىندە مەدياتسيا مۇمكىندىگى ارتادى.
شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قىسپاقتى ازايتۋ ءۇشىن سالىقتىڭ قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك باستالاتىن تولەنبەگەن كولەمىن زاڭناما تۇرىندە ونداعان ەسە ارتتىرۋ كوزدەلەدى. تۇتاستاي العاندا رەيدەرلىككە سەنىمدى توسقاۋىل قويىلادى.
قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋعا, قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاي-كۇيىنە, سونداي-اق قىلمىستىق جازاسىن وتەگەن ادامداردى ساۋىقتىرۋ جانە وڭالتۋ بويىنشا اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ەداۋىر ارتتىرىلادى.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جانە سوتتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ايتارلىقتاي وسەدى. ولاردىڭ قىزمەتتىك جاعدايىن پايدالانا وتىرىپ قىلمىس جاساۋى جازا تاعايىنداۋدا جازالاۋدى اۋىرلاتاتىن جاعداي رەتىندە قابىلداناتىن بولادى.
رەفورمادا جوسپارلانعان ءىس-شارالار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى ۇيىمدىق-فۋنكتسيونالدىق قۇرىلىمىن جاساپ, قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى مەن سوت جۇيەسىنىڭ قارقىندى دامۋىن قامتاماسىز ەتەدى, سونداي-اق ازاماتتاردىڭ, قوعام مەن مەملەكەتتىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن بارىنشا قورعاۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن بولادى.
جينالىس بارىسىندا الماتى قالاسى جانە الماتى وبلىسىنداعى زاڭدىلىقتىڭ جانە قۇقىق ءتارتىبىنىڭ جاي-كۇيى قاراستىرىلدى. قاتىسۋشىلار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىندەگى كەمشىلىكتەردى اتاپ كورسەتتى. اتاپ ايتقاندا, قوعامدىق ورىندارداعى اۋىر قىلمىستاردىڭ جاسالۋ دەرەكتەرىنىڭ ءجيى ورىن الۋى, ۇيىمداسقان قىلمىسپەن كۇرەستەگى شارالاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, الدىن الۋ شارالارىنىڭ تيىمدىلىگىنىڭ ازدىعى, تەرگەۋ جانە جەدەل-ءىزدەستىرۋ قىزمەتى ساپاسىنىڭ تومەندەۋى, قوعاممەن تىعىز بايلانىستىڭ بولماۋىنا نازار اۋدارىلدى.
باس پروكۋرور قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارىنان اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرگە جارلىقتىڭ تيىسىنشە جۇزەگە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋدى, پروفيلاكتيكالىق جۇمىستىڭ دەڭگەيىن جانە ۇيىمداسقان قىلمىسپەن كۇرەستىڭ ناتيجەلىلىگىن كوتەرۋدى, ازاماتتاردىڭ, اسىرەسە, باس بوستاندىعىنان ايىرۋ مەكەمەلەرىندە ۇستالىپ وتىرعان ادامداردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنىڭ ءاربىر دەرەگى بويىنشا جەدەل ىقپال ەتۋ شارالارىن قابىلداۋدى, قوعامدىق ينستيتۋتتارمەن ءىس-قيمىل جاساسۋعا جانە ازاماتتارمەن كەزدەسۋگە ەرەكشە نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتتى.
تالقىلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا قاتىسۋشىلار قاراستىرىلعان ماسەلەلەردىڭ وزەكتىلىگىن جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىندەگى ورىن العان كەمشىلىكتەردى دەرەۋ جويۋ قاجەتتىلىگىن اتاپ كورسەتتى.
ەلباسىنىڭ جارلىعىندا بەكىتىلگەن مىندەتتەردى ساپالى ورىنداۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىمىزدى جۇمساۋىمىز كەرەك, دەدى قايرات ءمامي. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگى مەن تارتىبىنە قويىلاتىن تالاپتاردى تۇراقتى ءتۇردە ارتتىرا وتىرىپ, ءوز جۇمىسىمىزدى ءتيىمدى جۇرگىزۋدىڭ ءناتيجەسىندە حالىقتىڭ بىزدەرگە دەگەن سەنىمىنە تولىق يە بولۋىمىز قاجەت.
جەدەل لەبىز
مەيرامبەك تايمەردەنوۆ, الماتى وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى:
– بۇگىنگى وتكەن القالى جيىندا ەلباسى جارلىعىنىڭ نەگىزگى قاعيدالارى مەن ماقساتتارىنىڭ ءمانى تالقىلانىپ, الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ الداعى مىندەتتەرى مەجەلەندى. نەگىزىندە جارلىقتا كوزدەلگەن جايتتەر قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ اراسىندا كوپتەن شەشىمىن تاپپاي جۇرگەن ماسەلە ەدى. مىنە, سول جاعدايلار جان-جاقتى ايتىلىپ, سوڭعى نۇكتەسى قويىلعانداي.
بارشاعا ايان, ەلىمىزدەگى ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك رەفورمالاردان قۇقىق قورعاۋ رەفورماسى كەنجەلەپ جاتقاندىقتان, اتالمىش جارلىقتىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى, ءجونى بار. وندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ارقايسىسىنا وزدەرىنە تيەسىلى جۇمىستارى ايقىندالىپ بەرىلگەن. ياعني, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى تەك مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگى ىستەرىمەن, ىشكى ىستەر ۆەدومستۆوسى تەك ناشاقورلىقپەن اينالىسسا, ال جەمقورلىق پەن ەكونوميكالىق قىلمىستىڭ بارلىق سالاسى ەكونوميكالىق جانە سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىسپەن كۇرەس اگەنتتىگىنىڭ قۇزىرىنا بەرىلىپ وتىر. سونداي-اق سوت جۇيەسىندە دە رەفورما بولىپ جاتىر. بىزدەگى سوت شەشىمدەرىن ورىنداۋ ماسەلەسىمەن ەندى ادىلەت مينيسترلىگى اينالىسپاق.
سونىمەن قاتار جيىندا ەلىمىزدىڭ باس پروكۋرورى قايرات ءمامي بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارىن تىڭداپ, جاريالانعان جارلىقتىڭ دۇرىستىعىنا كوز جەتكىزىپ, الدىمىزعا ۇلكەن مىندەتتەر جۇكتەدى. ەندىگى جەردە سوت ورگاندارى قىزمەتكەرلەرى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اراسىنداعى جۇمىسىمىز جۇيەلى بولىپ جاتسا, ەرتەڭ سوتقا كەلىپ تۇسكەن قىلمىستىق ازاماتتىق ىستەردىڭ شەشىلۋى دە ويداعىداي بولادى دەپ ويلايمىن.
ەرجان قوجابەكوۆ, الماتى قالاسى المالى اۋدانىنىڭ پروكۋرورى:
ەلباسى جارلىعىن ورىنداۋ مىندەتتەرىن تالقىلاۋ بارىسىندا پروكۋراتۋرا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءوز وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالۋعا مۇمكىندىك الدى. ايتا كەتسەك, بيىلعى جىلدان باستاپ پروكۋراتۋرا ءوزىنىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اراسىنداعى ۇيلەستىرۋ جۇمىستارىن نىعايتپاق. سونداي-اق ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە قاراستى كەيبىر قۇرىلىمدار دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىكتەرىنە بەرىلگەندىكتەن, ولارمەن دە تىعىز بايلانىس ورناتپاقپىز. جانە دە ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ىشىندەگى وزگەرىستەر بىزگە جۇمىس بابىندا ءتيىمدى بولماق. ويتكەنى, سوڭعى كەزدەرى قىلمىستىق ىستەر دۇرىس تەرگەلمەي, ۋاقىتى ءوتىپ, سوزىلىپ كەتۋدە. سەبەبى, تەرگەۋشى قىلمىستىق ءىس بويىنشا ءوز-وزىمەن قالىپ, ۆەدومستۆولىق باقىلاۋ وتە ناشار جۇرگىزىلەدى. ەگەر بۇل ءىستى تەرگەۋ جانە جەدەل ىزدەستىرۋ كوميتەتتەرى بىرىگىپ قولعا الاتىن بولسا, وندا تەرگەۋ جۇمىستارى جاندانىپ, قىلمىسكەرلەر جازاسىن ەرتەرەك الماق.
كەشە الماتىدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس پروكۋرورى قايرات ءماميدىڭ توراعالىق ەتۋىمەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ “قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى مەن سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى” جارلىعىندا بەلگىلەنگەن قاعيدالاردى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان جينالىس وتكىزىلدى.
ونىڭ جۇمىسىنا الماتى قالاسىنىڭ اكىمى ا.ەسىموۆ, قالا جانە الماتى وبلىسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ, باقىلاۋ-قاداعالاۋ, اتقارۋ ورگاندارىنىڭ جانە سوتتاردىڭ, سونداي-اق “نۇر وتان” حدپ-نىڭ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى جانە باسقالار قاتىستى.
ءوز سوزىندە باس پروكۋرور 17 تامىزدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتكىزگەن كەڭەستە قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ تۇرعىسىنان جەتى نەگىزگى باعىت بويىنشا شارالار جۇرگىزۋدى تاپسىرعانىن جانە سول كۇنى قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى مەن سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى جارلىققا قول قويعانىن, سوعان وراي الداعى رەفورمانىڭ قازىرگى ۋاقىت تالابىنا ساي ەكەنىن اتاپ كورسەتىپ, جارلىق ءۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قۇرىلىمىن جەتىلدىرۋگە, ولارعا ءتان ەمەس فۋنكتسيالاردى الىپ تاستاۋعا جانە ولاردىڭ قۇزىرەتىن نەعۇرلىم ناقتى شەكتەۋگە, قىزمەتكەرلەردىڭ شتات سانىن وڭتايلاندىرۋعا, قىلمىستىق زاڭنامانى ىزگىلەندىرۋگە باعىتتالعانىنا باسا نازار اۋداردى.
– ەلباسى ءوز سوزىندە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ قازىرگى قۇرىلىمىنىڭ قوعامدا قالىپتاسقان نارىقتىق قاتىناستارعا ساي كەلمەيتىنىن قاداپ ايتتى, – دەدى قايرات ءمامي. – ءبىز بەن سىزدەردىڭ قىزمەتتەرىمىزدە فۋنكتسيونالدىق قايتالانۋ, ساپالىق كورسەتكىشتى ساندىق كورسەتكىشتەن الماستىرۋدىڭ كوپ كەزدەسەتىنىن ەسكەرتتى. وسىنىڭ ءبارى حالىقتىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا دەگەن سەنىم دەڭگەيىنە كەرى اسەر تۋعىزىپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتتى.
بۇعان دەيىنگى رەفورمالاردىڭ كۇتكەن دارەجەدە ناتيجە بەرمەگەنىن ايتا كەلە, ەلباسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جۇيەسىن رەفورمالاۋ جونىندە بىرقاتار تاپسىرمالار بەرگەن بولاتىن, دەپ ەسكەرتتى باس پروكۋرور.
سونىمەن قاتار جارلىقتا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەردىڭ قىزمەتىنە نەگىزسىز ارالاسۋ فاكتىلەرىن بولدىرماۋ جانە باقىلاۋ-قاداعالاۋ فۋنكتسيالارى بار مەملەكەتتىك ورگانداردى ودان ءارى قىسقارتۋ تۇرىندە بيزنەسكە قىسىم جاساۋدى ازايتۋ شارالارى قاراستىرىلعان.
قايرات ءمامي پرەزيدەنت جارلىعىن بىرنەشە ايقىنداۋشى توپقا ءبولىپ قاراستىرۋعا بولاتىنىن جەتكىزدى. ولار – ۇيىمدىق-قۇرىلىمدىق, فۋنكتسيونالدىق جانە زاڭنامالىق شارالار. رەفورمانىڭ شەشۋشى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قۇزىرىن ناقتى شەكتەۋ جانە سوت ءوندىرىسىن جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلادى, دەدى قايرات ابدىرازاق ۇلى.
اتاپ ايتقاندا مەديتسينالىق ايىقتىرعىشتار قىزمەتىن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ءجۇرگىزۋىنە, ال كامەلەتكە تولماعانداردى ۋاقىتشا وقشاۋلاۋ جانە وڭالتۋ ورتالىقتارىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ جۇرگىزۋىنە بەرۋ كوزدەلەدى. ءىىم-ءنىڭ وكىلەتتىگىنەن ايرىقشا ماڭىزدى ستراتەگيالىق نىسانداردان باسقا كۇزەت قىزمەتى الىنادى. كولىك قۇرالدارىن تەحنيكالىق تەكسەرۋ وتكىزۋ باسەكەلەستىك ورتاعا بەرىلەدى. بۇل رەتتە ونى ءوتكىزۋگە باقىلاۋدى كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى جۇزەگە اسىرادى. بۇل جۇمىستىڭ جاي-كۇيىنە جاۋاپكەرشىلىك ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنەن الىنبايدى. دەمەك قازىردىڭ وزىندە ءوزارا ءىس-ارەكەتتىڭ تەتىكتەرىن, باقىلاۋ ءتارتىبىن ويلاستىرعان ماڭىزدى بولماق. كولىك پوليتسياسى مەن پروكۋراتۋرانىڭ قاراماعىنداعى ءۇش وڭىرلىك بولىمشەلەر ءبىر بولىمشەگە بىرىكتىرىلىپ, ولاردىڭ جۇيەسىندە دە وڭتايلاندىرۋ جۇرەدى.
قايرات ءماميدىڭ اتاپ كورسەتكەنىندەي, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇرەس جانە ەسىرتكى اينالىمىن باقىلاۋ كوميتەتى كۇشەيتىلەدى, سونداي-اق كوشى-قون پوليتسياسى كوميتەتى قۇرىلادى. مۇنىڭ ءوزى ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋگە جانە كوشى-قون ۇدەرىستەرىن مەملەكەتتىك تىركەۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جوعارعى سوت جانىنداعى سوت اكىمشىلىگى جونىندەگى كوميتەت جويىلىپ, سوت شەشىمدەرىن ورىنداۋ جونىندەگى فۋنكتسيا ادىلەت مينيسترلىگىنە بەرىلەدى. ادىلەت مينيسترلىگىنە سونداي-اق ءىىم-ءنىڭ اكىمشىلىك تۇتقىنداۋ تۇرىندەگى اكىمشىلىك شارانى اتقارۋ جونىندەگى فۋنكتسياسى مەن وكىلەتتىگى دە بەرىلەدى.
ءىىم-ءنىڭ كريمينالدىق پوليتسيا كوميتەتى مەن تەرگەۋ كوميتەتىن بىرىكتىرۋ جونىندە تۇبەگەيلى شەشىم قابىلداندى, دەدى باس پروكۋرور. سول ارقىلى قىلمىستىق پروتسەستىڭ سوتقا دەيىنگى كەزەڭىن رەتتەۋدى ءوزگەرتۋ جونىندە ماڭىزدى قادام جاسالدى. جارلىقتا كوزدەلگەن بۇل ءماسەلەلەر قىلمىستىق ىستەر بويىنشا وندىرىستەردى جەڭىلدەتۋگە جانە ونىڭ جەدەلدىگىن ارتتىرۋعا اكەلەدى. ودان ءارى ولار سوت ءوندىرىسىنىڭ جاڭا مودەلىن قالىپتاستىرۋدىڭ ىرگەتاسى قىزمەتىن اتقارادى. مۇنداي جۇيە كوپتەگەن دامىعان ەلدەردىڭ پراكتيكاسىندا ءوزىن اقتادى. جاڭا تەرگەۋ ورگانى قىزمەتىنىڭ قاناتقاقتى جوباسى وبلىستاردىڭ بىرىندە ىسكە اسىرىلاتىن بولادى.
باس پروكۋرور فۋنكتسيونالدىق جەتىلدىرۋگە, ياعني قۇقىق قورعاۋ جانە ارناۋلى ورگاندار اراسىنداعى قۇزىرەتتى شەكتەۋگە توقتالىپ, بۇل ماسەلە جارلىقتا تولىق شەشىم تاپقانىن اتاپ ءوتتى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قۇزىرىن پراكتيكادا ناقتى شەكتەۋدىڭ جوقتىعى فۋنكتسيالاردى قايتالاۋشىلىققا, سالاماتتى ەمەس باسەكەلەستىككە ۇرىندىرعانى بەلگىلى. باسىمدىقتار مەن قۇزىرلىلىقتىڭ اۋىسۋشىلىعى ءاسىرەسە الماتى قالاسىندا بايقالىپ وتىر, مۇنداعى جەكەلەگەن ارناۋلى ورگاندار وزدەرىنە ءتان ەمەس ءمىندەتتەردى شەشىپ كەلگەن. جارلىقتا ۇسىنىلىپ وتىرعان قىلمىستى بالامالى تەرگەۋ مودەلى اتالعان پروبلەمانى ويداعىداي شەشەدى جانە بۇدان بىلايعى جەردە قۇقىق قورعاۋ قۇرىلىمدارىنىڭ ءىس-ارەكەتىن كەلىستىرۋدىڭ الدەقايدا جوعارى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتەدى, دەپ اتاپ ءوتتى قايرات ءمامي. الداعى كەزدە قارجى پوليتسياسى ەكونوميكالىق جانە سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارىنا قارسى كۇرەستىڭ, ۇقك – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە قاتەر توندىرەتىن قىلمىسقا قارسى كۇرەستىڭ جاي-كۇيىنە جاۋاپ بەرەدى. ءىىم ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى كۇرەستە قوسىمشا وكىلەتتىلىكتەرگە يە بولادى.
بىرقاتار جۇيەلىك شارالاردى زاڭنامالىق رەگلامەنتتەۋ ارقىلى شەشۋ كوزدەلەدى. جارلىقتا ازاماتتاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن قورعاۋعا, ولاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ كەپىلدىكتەرىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق ساياساتىنىڭ وزەكتى ماقساتتارى كورسەتىلگەن.
وسىعان وراي زاڭنامانى ودان ءارى كريمينالسىزداندىرۋ جانە ءىزگىلەندىرۋ كوزدەلەدى. قىلمىستاردىڭ جيىرمادان استام قۇرامىن اكىمشىلىك كودەكسكە اۋدارۋ ورىن الماق. سونىمەن قاتار ولاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا اكىمشىلىك پرەيۋديتسيا, ياعني ءبىر جىلدىڭ ىشىندە قايتالاپ قىلمىس جاساسا ول ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك كوزدەلمەك. ەندىگى جەردە جەڭىل-جەلپى قىلمىستار ءۇشىن كولەمى بىرنەشە ەسە كوبەيتىلگەن ايىپ سالۋ قولدانىلماق. بەتپە-بەت ايىپتاۋدىڭ, كوپشىلىك الدىندا بەتپە-بەت ايىپتاۋدىڭ قىلمىستىق ىستەر ساناتى كەڭەيەدى, سونداي-اق بىتىمگەرشىلىك رەسىمدەرىن قولدانۋ, سونىڭ ىشىندە مەدياتسيا مۇمكىندىگى ارتادى.
شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قىسپاقتى ازايتۋ ءۇشىن سالىقتىڭ قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك باستالاتىن تولەنبەگەن كولەمىن زاڭناما تۇرىندە ونداعان ەسە ارتتىرۋ كوزدەلەدى. تۇتاستاي العاندا رەيدەرلىككە سەنىمدى توسقاۋىل قويىلادى.
قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋعا, قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاي-كۇيىنە, سونداي-اق قىلمىستىق جازاسىن وتەگەن ادامداردى ساۋىقتىرۋ جانە وڭالتۋ بويىنشا اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ەداۋىر ارتتىرىلادى.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جانە سوتتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ايتارلىقتاي وسەدى. ولاردىڭ قىزمەتتىك جاعدايىن پايدالانا وتىرىپ قىلمىس جاساۋى جازا تاعايىنداۋدا جازالاۋدى اۋىرلاتاتىن جاعداي رەتىندە قابىلداناتىن بولادى.
رەفورمادا جوسپارلانعان ءىس-شارالار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى ۇيىمدىق-فۋنكتسيونالدىق قۇرىلىمىن جاساپ, قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى مەن سوت جۇيەسىنىڭ قارقىندى دامۋىن قامتاماسىز ەتەدى, سونداي-اق ازاماتتاردىڭ, قوعام مەن مەملەكەتتىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن بارىنشا قورعاۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن بولادى.
جينالىس بارىسىندا الماتى قالاسى جانە الماتى وبلىسىنداعى زاڭدىلىقتىڭ جانە قۇقىق ءتارتىبىنىڭ جاي-كۇيى قاراستىرىلدى. قاتىسۋشىلار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىندەگى كەمشىلىكتەردى اتاپ كورسەتتى. اتاپ ايتقاندا, قوعامدىق ورىندارداعى اۋىر قىلمىستاردىڭ جاسالۋ دەرەكتەرىنىڭ ءجيى ورىن الۋى, ۇيىمداسقان قىلمىسپەن كۇرەستەگى شارالاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, الدىن الۋ شارالارىنىڭ تيىمدىلىگىنىڭ ازدىعى, تەرگەۋ جانە جەدەل-ءىزدەستىرۋ قىزمەتى ساپاسىنىڭ تومەندەۋى, قوعاممەن تىعىز بايلانىستىڭ بولماۋىنا نازار اۋدارىلدى.
باس پروكۋرور قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارىنان اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرگە جارلىقتىڭ تيىسىنشە جۇزەگە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋدى, پروفيلاكتيكالىق جۇمىستىڭ دەڭگەيىن جانە ۇيىمداسقان قىلمىسپەن كۇرەستىڭ ناتيجەلىلىگىن كوتەرۋدى, ازاماتتاردىڭ, اسىرەسە, باس بوستاندىعىنان ايىرۋ مەكەمەلەرىندە ۇستالىپ وتىرعان ادامداردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنىڭ ءاربىر دەرەگى بويىنشا جەدەل ىقپال ەتۋ شارالارىن قابىلداۋدى, قوعامدىق ينستيتۋتتارمەن ءىس-قيمىل جاساسۋعا جانە ازاماتتارمەن كەزدەسۋگە ەرەكشە نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتتى.
تالقىلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا قاتىسۋشىلار قاراستىرىلعان ماسەلەلەردىڭ وزەكتىلىگىن جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىندەگى ورىن العان كەمشىلىكتەردى دەرەۋ جويۋ قاجەتتىلىگىن اتاپ كورسەتتى.
ەلباسىنىڭ جارلىعىندا بەكىتىلگەن مىندەتتەردى ساپالى ورىنداۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىمىزدى جۇمساۋىمىز كەرەك, دەدى قايرات ءمامي. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگى مەن تارتىبىنە قويىلاتىن تالاپتاردى تۇراقتى ءتۇردە ارتتىرا وتىرىپ, ءوز جۇمىسىمىزدى ءتيىمدى جۇرگىزۋدىڭ ءناتيجەسىندە حالىقتىڭ بىزدەرگە دەگەن سەنىمىنە تولىق يە بولۋىمىز قاجەت.
جەدەل لەبىز
مەيرامبەك تايمەردەنوۆ, الماتى وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى:
– بۇگىنگى وتكەن القالى جيىندا ەلباسى جارلىعىنىڭ نەگىزگى قاعيدالارى مەن ماقساتتارىنىڭ ءمانى تالقىلانىپ, الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ الداعى مىندەتتەرى مەجەلەندى. نەگىزىندە جارلىقتا كوزدەلگەن جايتتەر قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ اراسىندا كوپتەن شەشىمىن تاپپاي جۇرگەن ماسەلە ەدى. مىنە, سول جاعدايلار جان-جاقتى ايتىلىپ, سوڭعى نۇكتەسى قويىلعانداي.
بارشاعا ايان, ەلىمىزدەگى ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك رەفورمالاردان قۇقىق قورعاۋ رەفورماسى كەنجەلەپ جاتقاندىقتان, اتالمىش جارلىقتىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى, ءجونى بار. وندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ارقايسىسىنا وزدەرىنە تيەسىلى جۇمىستارى ايقىندالىپ بەرىلگەن. ياعني, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى تەك مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگى ىستەرىمەن, ىشكى ىستەر ۆەدومستۆوسى تەك ناشاقورلىقپەن اينالىسسا, ال جەمقورلىق پەن ەكونوميكالىق قىلمىستىڭ بارلىق سالاسى ەكونوميكالىق جانە سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىسپەن كۇرەس اگەنتتىگىنىڭ قۇزىرىنا بەرىلىپ وتىر. سونداي-اق سوت جۇيەسىندە دە رەفورما بولىپ جاتىر. بىزدەگى سوت شەشىمدەرىن ورىنداۋ ماسەلەسىمەن ەندى ادىلەت مينيسترلىگى اينالىسپاق.
سونىمەن قاتار جيىندا ەلىمىزدىڭ باس پروكۋرورى قايرات ءمامي بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارىن تىڭداپ, جاريالانعان جارلىقتىڭ دۇرىستىعىنا كوز جەتكىزىپ, الدىمىزعا ۇلكەن مىندەتتەر جۇكتەدى. ەندىگى جەردە سوت ورگاندارى قىزمەتكەرلەرى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اراسىنداعى جۇمىسىمىز جۇيەلى بولىپ جاتسا, ەرتەڭ سوتقا كەلىپ تۇسكەن قىلمىستىق ازاماتتىق ىستەردىڭ شەشىلۋى دە ويداعىداي بولادى دەپ ويلايمىن.
ەرجان قوجابەكوۆ, الماتى قالاسى المالى اۋدانىنىڭ پروكۋرورى:
ەلباسى جارلىعىن ورىنداۋ مىندەتتەرىن تالقىلاۋ بارىسىندا پروكۋراتۋرا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءوز وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالۋعا مۇمكىندىك الدى. ايتا كەتسەك, بيىلعى جىلدان باستاپ پروكۋراتۋرا ءوزىنىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اراسىنداعى ۇيلەستىرۋ جۇمىستارىن نىعايتپاق. سونداي-اق ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە قاراستى كەيبىر قۇرىلىمدار دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىكتەرىنە بەرىلگەندىكتەن, ولارمەن دە تىعىز بايلانىس ورناتپاقپىز. جانە دە ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ىشىندەگى وزگەرىستەر بىزگە جۇمىس بابىندا ءتيىمدى بولماق. ويتكەنى, سوڭعى كەزدەرى قىلمىستىق ىستەر دۇرىس تەرگەلمەي, ۋاقىتى ءوتىپ, سوزىلىپ كەتۋدە. سەبەبى, تەرگەۋشى قىلمىستىق ءىس بويىنشا ءوز-وزىمەن قالىپ, ۆەدومستۆولىق باقىلاۋ وتە ناشار جۇرگىزىلەدى. ەگەر بۇل ءىستى تەرگەۋ جانە جەدەل ىزدەستىرۋ كوميتەتتەرى بىرىگىپ قولعا الاتىن بولسا, وندا تەرگەۋ جۇمىستارى جاندانىپ, قىلمىسكەرلەر جازاسىن ەرتەرەك الماق.
