ساراپتاما
ءتورتىنشى سايلانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ ءۇشىنشى سەسسياسى اياقتالىپ, دەپۋتاتتاردىڭ جازعى دەمالىسقا شىققانىنا دا بىرەر اپتا بولدى. دەپۋتاتتار سەسسيادا قالاي جۇمىس ىستەدى؟ بۇل سۇراق سايلاۋشىلاردىڭ كوكەيىندە ءجۇرۋى ابدەن مۇمكىن.
ءۇشىنشى سەسسيا جۇمىسىنىڭ كۇن ءتارتىبى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى, “نۇر وتان” حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءۇشىنشى سەسسيانى اشارداعى سويلەگەن سوزىندە جانە قازاقستان حالقىنا جولداۋلارىندا بەلگىلەنگەن ستراتەگيالىق باسىمدىقتاردى نەگىزگە الا وتىرىپ قالىپتاستىرىلدى. نەگىزىنەن ول قازىرگى كەزدە قوعامىمىزدى تولعاندىرىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلەلەردى تۇگەلدەي قامتىدى. سەسسيادا پارلامەنتتىڭ قاراۋىندا بارلىعى 199 زاڭ جوباسى بولدى, ونىڭ 51-ءى وتكەن سەسسيالاردان اۋىسقان, ال 148-ءى وسى سەسسيا بارىسىندا كەلىپ ءتۇستى. سەسسيانىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق بازاسى 103 زاڭنامالىق اكتىمەن تولىقتى.
ادام قۇقىعىن قورعاۋ جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قولداۋ
تارازىلاپ قارايتىن بولساق, وتكەن سەسسيادا پارلامەنت دەپۋتاتتارى ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە باسا كوڭىل بولگەندىگى ايقىن كورىنىپ تۇر. مىسالى, “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ازاماتتاردىڭ جەكە ومىرىنە قول سۇعىلماۋشىلىق قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى”, “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنە سوتقا دەيىنگى جەڭىلدەتىلگەن ءىس جۇرگىزۋ ءماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” جانە “تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى” قابىلدانعان زاڭداردا ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن قوسىمشا شارالار كوزدەلگەن.
قازاقستان الەمدىك قوعامداستىقتىڭ بەدەلدى مۇشەسى رەتىندە بوسقىندار پروبلەمالارىن شەشۋگە جانە ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا بەلسەنە اتسالىسىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى پارلامەنت “بوسقىندار تۋرالى” جانە “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بوسقىندار ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭداردى قابىلدادى. سونداي-اق قۇقىقتىق ءتارتىپتى نىعايتۋ, قىلمىستاردىڭ الدىن الۋدىڭ تولىق اۋقىمدى ءارى ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرۋ ءۇشىن قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ پروفيلاكتيكاسىنا قاتىستى ەكى زاڭ قولدانىسقا ەنگىزىلدى.
قازاقستان بۇگىندە توراعالىق ەتەتىن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ماڭىزدى ولشەمدەرىنىڭ ءبىرى – قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن نىعايتۋ. دەپۋتاتتار بۇل ماسەلەنى دە نازاردان تىس قالدىرمادى. بۇعان تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىلدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا جانە تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ زاڭناماسىن بىرىزدەندىرۋ مەن ۇيلەستىرۋ اياسىنداعى “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ دالەل بولادى. سونىمەن قاتار, سەسسيا بارىسىندا دەپۋتاتتار قۇقىقتىق جۇيەنى ودان ءارى دامىتۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ماسەلەلەرىنە دە ۇلكەن ءمان بەرگەن. ويتكەنى, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستە جان-جاقتى جەتىلدىرىلگەن تولىققاندى زاڭنامالىق قۇجاتتىڭ قاشاندا ورنى بولەك.
دەپۋتاتتار قىزمەتىندەگى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى – حالىققا الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋ جانە ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا جاعداي جاساۋ بولىپ تابىلادى. ءۇشىنشى سەسسيادا دا ناق وسى ماسەلە باستى مىندەتتىڭ ءبىرى بولدى. حالىققا مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋدى وڭتايلاندىرۋعا بايلانىستى كوپتەگەن ماسەلەلەردى قۇقىقتىق جاعىنان شەشۋ ءۇشىن “حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى” كودەكس بويىنشا جۇمىس اياقتالدى. اتالعان كودەكس مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ساپاسىن ارتتىرۋ, دارىلىك زاتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە باسقا دا كوپتەگەن ءماسەلەلەردى ءتيىمدى تۇردە شەشۋگە باعىتتالعان.
ازاماتتارعا الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋ تۇرعىسىنان ەرەكشە اتاپ وتەتىن ءبىر جاعداي, قازاقستان الەم ەلدەرى ىشىندە داعدارىستى كەزەڭنىڭ بارلىق قيىنشىلىقتارىنا قاراماستان, ءوز موينىنا العان الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىن تولىقتاي ورىنداپ شىققان ساناۋلى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولدى. مۇنىڭ ءوزى كوپتەگەن دامىعان ەلدەردە الەۋمەتتىك سالاعا جۇمسالاتىن مەملەكەتتىك شىعىستار بارىنشا قىسقارتىلىپ جاتقان كەزدە جۇزەگە اسىرىلدى. مىسالى, بيىلعى جىلدىڭ باسىنان بەرى زەينەتاقى تولەمدەرى پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ايتىلعان نۇسقاۋلارعا وراي 25 پايىزعا ارتتىرىلدى.
زاڭناماعا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك قولداۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەردىڭ ناتيجەسىندە بالا تۋعا بايلانىستى جاردەماقىنىڭ جانە بالانى كۇتىپ-باعۋعا بەرىلەتىن اي سايىنعى تولەمنىڭ ءمولشەرى ۇلعايتىلدى. مۇگەدەك بالا تاربيەلەپ وتىرعان اتا-اناعا مەملەكەتتىك جاردەماقىنىڭ جاڭا ءتۇرى ەنگىزىلدى. بۇدان بولەك “مەملەكەتتىك ناگرادالار تۋرالى” زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس كوپ بالالى انالاردىڭ “التىن القامەن” جانە “كۇمىس القامەن” ماراپاتتالۋى ءۇشىن بالا تۋىپ, ونى تاربيەلەپ وسىرۋگە ءتيىستى بالالار سانى بۇرىنعىدان ازايتىلىپ, ولارعا تولەنەتىن مەملەكەتتىك جاردەماقىنىڭ مولشەرى كوبەيتىلدى. قابىلدانعان وسى شارالار كوپ بالالى انالاردىڭ بەدەلىن ارتتىرۋعا, وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋعا, سونداي-اق ەلدەگى دەموگرافيالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا ىقپال ەتە باستاعانى بايقالۋدا.
دەپۋتاتتاردىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەسىن ءجىتى نازاردا ۇستاعانى وسى جولى انىق بايقالىپ وتىر. ويتكەنى, ۇزاق جىلدار بويى مۇنايعا ىلەسپە گازدى كادەگە جاراتۋ ءىسى شەشىمىن تاپپاعان پروبلەما بولىپ كەلگەنى جاسىرىن ەمەس. مۇنىڭ ءوزى ەنەرگيا رەسۋرستارىن ءتيىمسىز پايدالانۋ مەن ەلدىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىن ورەسكەل بۇزۋ ەكەنىن ەلباسى بىرنەشە رەت اتاپ وتكەن بولاتىن. وسىعان بايلانىستى ءتيىستى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ءۇشىن “جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى” زاڭ جوباسىنا قازاقستاندا جۇمىس ىستەيتىن بارلىق جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ ىلەسپە گازدى قايتا وڭدەۋىن مىندەتتەيتىن تۇجىرىمدامالىق سيپاتتاعى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.
داعدارىستى ەڭسەرۋ جانە كەدەن وداعى
پارلامەنتتىڭ ەكىنشى سەسسياسىندا الەمدىك قارجى داعدارىسىن ەڭسەرۋگە بايلانىستى ناقتى شارالار بەلگىلەنگەن بولاتىن. وتكەن ءۇشىنشى سەسسيادا دا سول جۇمىستار ءوزىنىڭ جالعاسىن تاپقان. ماسەلەن, “ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىقتىڭ داعدارىسقا قارسى قورىن قۇرۋ تۋرالى شارت” راتيفيكاتسيالاندى. شارتتا الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس سالدارىن بىرلەسە ەڭسەرۋ, قورعا قاتىساتىن ءارى كىرىس دەڭگەيى تومەن مەملەكەتتەرگە تۇراقتاندىرۋشى كرەديتتەر بەرۋ, سونداي-اق مەملەكەتارالىق ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ماسەلەلەرى كوزدەلگەن.
سونىمەن قاتار, پارلامەنت ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرىن جيناقتاۋ جانە الەمدىك ەكونوميكاداعى تۋربۋلەنتتىك پروتسەستەرگە ءتيىمدى تۇردە قارسى ءىس-قيمىل جاساۋ ماقساتىندا “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قورىنان 2010-2012 جىلدارعا ارنالعان كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرتى تۋرالى” زاڭدى قابىلدادى. 2010 جىلدان باستاپ بۇل قوردان كەپىلدىك بەرىلگەن ترانسفەرت قانا تارتىلاتىن بولدى. دەر كەزىندە قابىلدانعان وسىنداي ءتيىمدى شارالاردىڭ ناتيجەسىندە وتاندىق ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋىنا جول بەرىلمەدى, ونىڭ بازالىق ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرىنىڭ تۇراقتىلىعى قامتاماسىز ەتىلدى. ءسويتىپ, 2009 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكونوميكانىڭ وسۋىنە قول جەتكىزىلدى. وسىلايشا الەمنىڭ بىرقاتار ەلدەرى داعدارىس سالدارىنان ايىعا الماي وتىرعان كەزدە قازاقستان تاعى ءبىر سىننان سۇرىنبەي ءوتىپ, دۇرىس جولمەن دامىپ كەلە جاتقانىن دالەلدەدى.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن پارلامەنت پەن ۇكىمەت قارجىلىق داعدارىس تەگەۋرىنىن ءتيىمدى ەڭسەرىپ قانا قويماي, ەلىمىزدىڭ داعدارىستان كەيىنگى تۇراقتى ءارى تەڭگەرىمدى دامۋىنىڭ نەگىزدەرىن دە قالاپ بەرگەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋىمىز قاجەت. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى ۇستىمىزدەگى جىلعى اقپان ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىن بەكىتتى. قازاقستاننىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسى اياسىندا قابىلدانعان بۇل جوسپار ەلدىڭ الداعى 10 جىلداعى دامۋ باعىتىن ايقىندايتىن باستى قۇجاتتىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە, پرەزيدەنت قازاقستان رەسپۋبليكاسىن ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋ جونىندەگى 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامانى جانە ەلدى يندۋستريالاندىرۋدىڭ ناقتى كارتاسىن دا بەكىتىپ, قولدانىسقا ەنگىزدى.
ال وسىعان وراي دەپۋتاتتىق كورپۋس ەلدىڭ جاڭا يندۋستريالىق دامۋ ساتىسىنا دايىندىقتى زاڭنامالىق جاعىنان قامتاماسىز ەتۋ جۇمىسىنا بىردەن كىرىسىپ, ءۇش جىلدىق رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە وزگەرىستەر ەنگىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدە 144 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر, بيىلعى جىلدىڭ وزىندە عانا 72 جوبانىڭ تۇساۋى كەسىلدى. جاڭا نىسانداردى ىسكە قوسۋ ارقىلى تاياۋداعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە 200 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋ كوزدەلىپ وتىر.
جاقىن كورشىلەرىمىزبەن تىعىز ءارى ءوزارا ءتيىمدى بايلانىستىردى دامىتۋدىڭ وتاندىق ەكونوميكا الەۋەتىن ودان ءارى ارتتىرۋعا تيگىزەتىن كومەگى مول. ۇستىمىزدەگى جىلدان باستاپ ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ينتەگراتسيالىق پروتسەستەردىڭ باستى قورعاۋشىسى ن.ءا.نازارباەۆ ۇسىنعان كەدەن وداعى جۇمىس ىستەي باستادى. وسى مەملەكەتارالىق بىرلەستىكتىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن پارلامەنت شامامەن 40 زاڭنامالىق اكتى قابىلداعان. پارلامەنت راتيفيكاتسيالاعان كەدەن وداعىنىڭ كەدەن كودەكسى جانە وسى سالاعا قاتىستى باسقا دا كەلىسىمدەر 1 شىلدەدەن باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلدى. ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋىنىڭ ءوزى ەلىمىزگە 170 ميلليونعا جۋىق حالقى بار جانە ىشكى جالپى ءونىمى 2 ترلن. اقش دوللارىنا دەيىن جەتەتىن وراسان ۇلكەن تۇتىنۋ رىنوگىنىڭ ەسىگىن اشادى. وسىنداي اۋقىمدى ورتاق رىنوكتىڭ قالىپتاسۋى ەلىمىزدە جاڭا ءوندىرىس ورىندارىنىڭ دامۋى مەن وندىرىلەتىن تاۋارلار ساپاسىنىڭ ارتۋىن ىنتالاندىراتىن ماڭىزدى فاكتور بولىپ تابىلادى.
مەملەكەتتىك تىلدەگى قۇجات جوبالارىنىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدى
جالپى, دەپۋتاتتار جەكەلەگەن مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار جۇمىسىنىڭ ساپاسىنا كەيدە ءادىل ءارى وتكىر باعاسىن بەرىپ, ولارمەن پىكىر تالاستىرا وتىرىپ, سايلاۋشىلار مۇددەسىن تاباندى تۇردە قورعاپ كەلەدى. ويتكەنى, پارلامەنت ۇكىمەتپەن اراداعى قارىم-قاتىناستا ءاردايىم ورتاق ماقساتتى – بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ ماقساتىن كوزدەيدى. دەگەنمەن, قالىپتاسقان ىنتىماقتاستىقتى شىنايى تۇردە باعالاۋمەن قاتار, دەپۋتاتتاردىڭ ءوز كونستيتۋتسيالىق وكىلدىكتەرىن ىسكە اسىرۋىنا جانە قابىلداناتىن زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ ساپاسىنا تەرىس اسەرىن تيگىزىپ جۇرگەن جەكەلەگەن كەمشىلىكتەردى دە ايتا كەتكەنىمىز ءجون. ونى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ورال مۇحامەدجانوۆ پارلامەنتتىڭ ءۇشىنشى سەسسياسىنىڭ جابىلۋ ءراسىمىندەگى سويلەگەن سوزىندە دە اتاپ وتكەن ەدى.
“وكىنىشكە قاراي, ءبىز دەپۋتاتتىق قىزمەتىمىزدە زاڭنامالىق اكت جوباسىنىڭ نورمالارىنان ۆەدومستۆوارالىق كەلىسپەۋشىلىك فاكتىلەرىن ءجيى كەزدەستىرەمىز, – دەگەن ەدى سوندا ءماجىلىس توراعاسى. – زاڭ جوبالارىمەن جۇمىستىڭ ساپاسىنا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ زاڭ شىعارۋ تەحنيكاسى قاعيدالارىن تيىسىنشە ساقتاماۋى دا كەرى اسەرىن تيگىزىپ ءجۇر. كوپتەگەن زاڭ جوبالارىنىڭ تۇسىندىرمە جازباسىندا بولاشاق زاڭنىڭ ماقساتتارىنا, مىندەتتەرىنە جانە نەگىزگى قاعيدالارىنا, ال ەڭ باستىسى, ونىڭ قولدانىلۋ شارتتارى مەن سالدارىنا تولىمدى سيپاتتاما ءالى دە بەرىلمەي كەلە جاتىر. قولدانىلىپ جۇرگەن زاڭدارعا ءجيى ءتۇزەتۋ ەنگىزۋ دە كەلەڭسىز پراكتيكاعا اينالدى, زاڭ جوبالارىن ازىرلەۋ جانە كەلىسۋ ساتىسىندا بارلىق مۇددەلى تاراپتار ءوزارا نەعۇرلىم مۇقيات, ويلاستىرىلعان جۇمىس ىستەسە, بۇدان قۇتىلۋعا بولار ەدى. ۇكىمەت ەنگىزەتىن زاڭ جوبالارىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى ساپاسىنىڭ سىن كوتەرمەيتىنى دە قۇپيا ەمەس, قازىر ەلەۋلى پروبلەمانىڭ ءبىرى وسى بولدى. اسىرەسە, حالىقارالىق شارتتاردىڭ قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى ءماتىندەرىنىڭ ماعىنالىق جاعىنان سايكەس كەلمەۋى دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ ءادىل سىنىنا ۇشىراپ ءجۇر”.
پارتيا فراكتسياسى جانە پارلامەنتتىك ديپلوماتيا
پارلامەنت دەپۋتاتتارى سەسسيا ىشىندە وڭىرلەرگە ءۇش رەت شىعىپ, كوپتەگەن ەلدى مەكەندەردە بولىپ, 2 مىڭعا جۋىق كەزدەسۋلەر وتكىزگەن ەكەن. سول كەزدەسۋلەردە دەپۋتاتتار ءارتۇرلى ساياسي كوزقاراستاعى ادامداردان, ءارتۇرلى كاسىپ يەلەرىنەن ەلىمىزدىڭ ودان ءارى دامۋ جولدارى, زاڭنامانى جەتىلدىرۋ تۋرالى كوپتەگەن پىكىرلەر, تىلەكتەر مەن ۇسىنىستار ەستىگەن. پىكىرلەر مەن ۇسىنىستاردىڭ ماڭىزدى دەگەندەرى ىرىكتەلىپ الىنىپ, كەيىننەن جەكەلەگەن زاڭنامالىق اكتىلەرگە تۇزەتۋلەر تۇرىندە ەنگىزىلىپتى. سونداي-اق ولار پارلامەنتتىڭ وكىلدىك فۋنكتسياسىنىڭ ماڭىزدى تەتىگى رەتىندەگى دەپۋتاتتىق ساۋال تۇرىندە دە كەڭىنەن قولدانىلىپتى. ال سەنات پەن ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىستارىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ, ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ, وزگە دە مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنىڭ اتىنا سايلاۋشىلاردىڭ وزەكتى پروبلەمالارىن شەشۋ جونىندە بارلىعى 815 دەپۋتاتتىق ساۋال جولدانعان.
ءۇشىنشى سەسسيا بارىسىندا “نۇر وتان” حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسى فراكتسياسىنىڭ قىزمەتى دە بارىنشا جاندانا تۇسكەنىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, فراكتسيا مۇشەلەرى ەلىمىزدە بولىپ جاتقان بۇكىل قوعامدىق-ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروتسەستەردى دە ءجىتى نازاردا ۇستاپ كەلەدى. مىسالى, فراكتسيانىڭ پرەمەر-مينيسترمەن پارتيانىڭ حالىقتىق تۇعىرناماسىنىڭ, داعدارىسقا قارسى باعدارلاماسى مەن “جول كارتاسىنىڭ” ورىندالۋى جونىندە ۇكىمەتتىڭ ءىس-قيمىلى تۋرالى كەزدەسۋلەر قالىپتى جۇمىسقا اينالعان. سەسسيا كەزىندە ۇكىمەت باسشىلىعى مەن ءمۇشەلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن كەڭەيتىلگەن قۇرامدا وتكەن فراكتسيانىڭ ءتورت جينالىسى, سونداي-اق فراكتسيا تورالقاسىنىڭ توعىز وتىرىسى وسىنداي جانە باسقا دا ماڭىزدى ماسەلەلەرگە ارنالدى.
دەپۋتاتتار ناقتى سالالارداعى پروبلەمالاردى ەڭسەرۋ جولدارىن بىرلەسە ىزدەپ تابۋ قۇرالى رەتىندەگى “ۇكىمەت ساعاتتارىنىڭ” مۇمكىندىكتەرىن كەڭىنەن پايدالانعان. ون سەگىز رەت وتكىزىلگەن ۇكىمەت ساعاتتارىندا دەپۋتاتتار قازاقستاننىڭ ودان ءارى دامۋىنا قارىمدى سەرپىلىس جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ۇدەمەلى يننوۆاتسيالىق يندۋستريالاندىرۋ جوسپارى, بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى, اگروونەركاسىپ كەشەنىن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن جەتىلدىرۋ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق سەكتورىن رەفورمالاۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى, ءبىلىم بەرۋدىڭ جاي-كۇيى جانە اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋ جونىندەگى جۇمىستاردىڭ بارىسى تۋرالى ەلەۋلى ماسەلەلەردى تالقىلاپ, ولاردىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا ۇكىمەتتىڭ اتىنا ناقتىلى ۇسىنىستار جىبەرىلگەن.
پارلامەنتتە وتكىزىلەتىن پارلامەنتتىك تىڭداۋلار مەن عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار دا قوعام مەن مەملەكەت اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ تاعى ءبىر ءپارمەندى تەتىگى بولىپ تابىلادى. بۇل ءىس-شارالاردىڭ تاقىرىبى قوعامدىق ءومىردىڭ ءارتۇرلى سالالارىنداعى قارىم-قاتىناستى ۇيلەستىرۋ جولدارىن ىزدەستىرۋگە ارنالعان. وسىنداي ءىس-شارالاردىڭ قاتارىندا ءماجىلىستىڭ قابىرعاسىندا وتكىزىلگەن “مەملەكەتتىك ءتىل – ەل بىرلىگىنىڭ كەپىلى” اتتى كونفەرەنتسيا دا بار. ناق وسىنداي جيىندار ەلىمىزدىڭ قوعامدىق ءومىرىنىڭ بارلىق سالالارىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ اياسىن ودان ءارى كەڭەيتۋ ماسەلەسىنىڭ وڭ شەشىلۋىنە ءوز ىقپالىن تيگىزەتىنى انىق.
حالىقارالىق تۇراقتىلىقتىڭ ماڭىزدى فاكتورى بولىپ تابىلاتىن پارلامەنتتىك ديپلوماتيا دەپۋتاتتىق قىزمەتتىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ورنىعىپ كەلەدى. ول نەعۇرلىم جاھاندىق وتكىر پروبلەمالار مەن ەكىجاقتى قارىم-قاتىناس ماسەلەلەرىن بارىنشا جەدەل ءارى بايىپتى, ءوزارا ءتيىمدى تۇردە تالقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان دا شەت مەملەكەتتەر پارلامەنتتەرى دەپۋتاتتارىمەن تۇراقتى كەزدەسۋلەر وتكىزۋ, حالىقارالىق جانە پارلامەنتارالىق ۇيىمدارداعى جۇمىس, پارلامەنتتىك “دوستىق توپتارى” اياسىنداعى قىزمەت سەسسيا بارىسىندا دەپۋتاتتار جۇمىسىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالعانى بايقالادى. ونىڭ ۇستىنە بۇل ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ كەزەڭىمەن ايرىقشا وزەكتى بولا تۇسەدى. ال ۇيىمعا توراعالىق ەتۋ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تابىستارىن شىنايى تۇردە تانۋ بولىپ قانا قويماي, بىزگە بۇكىل ەۋرازيا كەڭىستىگىندە بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا قاتىستى اسا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. وسىعان بايلانىستى ۇستىمىزدەگى جىلعى مامىر ايىندا الماتى قالاسىندا قازاقستان پارلامەنتى مەن ەقىۇ-نىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى وتكىزگەن “ەقىۇ-نىڭ ەۋرازيالىق ولشەمى” اتتى ترانسازيالىق پارلامەنتتىك فورۋم حالىقارالىق دارەجەدەگى ايتۋلى وقيعا بولدى. ونىڭ جۇمىسىنا الەمنىڭ 30-دان استام ەلىنەن 104 پارلامەنتاري قاتىستى. سونىمەن قاتار, تۋىسقان تۇركى حالىقتارىنىڭ اراسىنداعى پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا ءتيىمدى بايلانىستاردى نىعايتۋدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇركى كەڭەسىن, تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىن قۇرۋ تۋرالى يدەياسىنىڭ جۇزەگە اسۋى ايرىقشا ماڭىزعا يە بولىپ وتىر.
جالپىلاي العاندا, ءتورتىنشى شاقىرىلعان پارلامەنتتىڭ ءۇشىنشى سەسسياسى زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى بيلىك تارماقتارىنىڭ بىرلەسە وتىرىپ اۋقىمدى جۇمىستار اتقارعانىن جانە ءوزارا ءىس-قيمىلى ساپالىق جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىن كورسەتەدى. ءوز كەزەگىندە بۇل ەل ءۇشىن قاجەتتى شەشىمدەردى بارىنشا قىسقا مەرزىمدە قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي.
ءتورتىنشى سايلانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ ءۇشىنشى سەسسياسى اياقتالىپ, دەپۋتاتتاردىڭ جازعى دەمالىسقا شىققانىنا دا بىرەر اپتا بولدى. دەپۋتاتتار سەسسيادا قالاي جۇمىس ىستەدى؟ بۇل سۇراق سايلاۋشىلاردىڭ كوكەيىندە ءجۇرۋى ابدەن مۇمكىن.
ءۇشىنشى سەسسيا جۇمىسىنىڭ كۇن ءتارتىبى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى, “نۇر وتان” حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءۇشىنشى سەسسيانى اشارداعى سويلەگەن سوزىندە جانە قازاقستان حالقىنا جولداۋلارىندا بەلگىلەنگەن ستراتەگيالىق باسىمدىقتاردى نەگىزگە الا وتىرىپ قالىپتاستىرىلدى. نەگىزىنەن ول قازىرگى كەزدە قوعامىمىزدى تولعاندىرىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلەلەردى تۇگەلدەي قامتىدى. سەسسيادا پارلامەنتتىڭ قاراۋىندا بارلىعى 199 زاڭ جوباسى بولدى, ونىڭ 51-ءى وتكەن سەسسيالاردان اۋىسقان, ال 148-ءى وسى سەسسيا بارىسىندا كەلىپ ءتۇستى. سەسسيانىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق بازاسى 103 زاڭنامالىق اكتىمەن تولىقتى.
ادام قۇقىعىن قورعاۋ جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قولداۋ
تارازىلاپ قارايتىن بولساق, وتكەن سەسسيادا پارلامەنت دەپۋتاتتارى ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە باسا كوڭىل بولگەندىگى ايقىن كورىنىپ تۇر. مىسالى, “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ازاماتتاردىڭ جەكە ومىرىنە قول سۇعىلماۋشىلىق قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى”, “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنە سوتقا دەيىنگى جەڭىلدەتىلگەن ءىس جۇرگىزۋ ءماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” جانە “تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى” قابىلدانعان زاڭداردا ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن قوسىمشا شارالار كوزدەلگەن.
قازاقستان الەمدىك قوعامداستىقتىڭ بەدەلدى مۇشەسى رەتىندە بوسقىندار پروبلەمالارىن شەشۋگە جانە ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا بەلسەنە اتسالىسىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى پارلامەنت “بوسقىندار تۋرالى” جانە “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بوسقىندار ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭداردى قابىلدادى. سونداي-اق قۇقىقتىق ءتارتىپتى نىعايتۋ, قىلمىستاردىڭ الدىن الۋدىڭ تولىق اۋقىمدى ءارى ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرۋ ءۇشىن قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ پروفيلاكتيكاسىنا قاتىستى ەكى زاڭ قولدانىسقا ەنگىزىلدى.
قازاقستان بۇگىندە توراعالىق ەتەتىن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ماڭىزدى ولشەمدەرىنىڭ ءبىرى – قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن نىعايتۋ. دەپۋتاتتار بۇل ماسەلەنى دە نازاردان تىس قالدىرمادى. بۇعان تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىلدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا جانە تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ زاڭناماسىن بىرىزدەندىرۋ مەن ۇيلەستىرۋ اياسىنداعى “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ دالەل بولادى. سونىمەن قاتار, سەسسيا بارىسىندا دەپۋتاتتار قۇقىقتىق جۇيەنى ودان ءارى دامىتۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ماسەلەلەرىنە دە ۇلكەن ءمان بەرگەن. ويتكەنى, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستە جان-جاقتى جەتىلدىرىلگەن تولىققاندى زاڭنامالىق قۇجاتتىڭ قاشاندا ورنى بولەك.
دەپۋتاتتار قىزمەتىندەگى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى – حالىققا الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋ جانە ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا جاعداي جاساۋ بولىپ تابىلادى. ءۇشىنشى سەسسيادا دا ناق وسى ماسەلە باستى مىندەتتىڭ ءبىرى بولدى. حالىققا مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋدى وڭتايلاندىرۋعا بايلانىستى كوپتەگەن ماسەلەلەردى قۇقىقتىق جاعىنان شەشۋ ءۇشىن “حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى” كودەكس بويىنشا جۇمىس اياقتالدى. اتالعان كودەكس مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ساپاسىن ارتتىرۋ, دارىلىك زاتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە باسقا دا كوپتەگەن ءماسەلەلەردى ءتيىمدى تۇردە شەشۋگە باعىتتالعان.
ازاماتتارعا الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋ تۇرعىسىنان ەرەكشە اتاپ وتەتىن ءبىر جاعداي, قازاقستان الەم ەلدەرى ىشىندە داعدارىستى كەزەڭنىڭ بارلىق قيىنشىلىقتارىنا قاراماستان, ءوز موينىنا العان الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىن تولىقتاي ورىنداپ شىققان ساناۋلى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولدى. مۇنىڭ ءوزى كوپتەگەن دامىعان ەلدەردە الەۋمەتتىك سالاعا جۇمسالاتىن مەملەكەتتىك شىعىستار بارىنشا قىسقارتىلىپ جاتقان كەزدە جۇزەگە اسىرىلدى. مىسالى, بيىلعى جىلدىڭ باسىنان بەرى زەينەتاقى تولەمدەرى پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ايتىلعان نۇسقاۋلارعا وراي 25 پايىزعا ارتتىرىلدى.
زاڭناماعا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك قولداۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەردىڭ ناتيجەسىندە بالا تۋعا بايلانىستى جاردەماقىنىڭ جانە بالانى كۇتىپ-باعۋعا بەرىلەتىن اي سايىنعى تولەمنىڭ ءمولشەرى ۇلعايتىلدى. مۇگەدەك بالا تاربيەلەپ وتىرعان اتا-اناعا مەملەكەتتىك جاردەماقىنىڭ جاڭا ءتۇرى ەنگىزىلدى. بۇدان بولەك “مەملەكەتتىك ناگرادالار تۋرالى” زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس كوپ بالالى انالاردىڭ “التىن القامەن” جانە “كۇمىس القامەن” ماراپاتتالۋى ءۇشىن بالا تۋىپ, ونى تاربيەلەپ وسىرۋگە ءتيىستى بالالار سانى بۇرىنعىدان ازايتىلىپ, ولارعا تولەنەتىن مەملەكەتتىك جاردەماقىنىڭ مولشەرى كوبەيتىلدى. قابىلدانعان وسى شارالار كوپ بالالى انالاردىڭ بەدەلىن ارتتىرۋعا, وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋعا, سونداي-اق ەلدەگى دەموگرافيالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا ىقپال ەتە باستاعانى بايقالۋدا.
دەپۋتاتتاردىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەسىن ءجىتى نازاردا ۇستاعانى وسى جولى انىق بايقالىپ وتىر. ويتكەنى, ۇزاق جىلدار بويى مۇنايعا ىلەسپە گازدى كادەگە جاراتۋ ءىسى شەشىمىن تاپپاعان پروبلەما بولىپ كەلگەنى جاسىرىن ەمەس. مۇنىڭ ءوزى ەنەرگيا رەسۋرستارىن ءتيىمسىز پايدالانۋ مەن ەلدىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىن ورەسكەل بۇزۋ ەكەنىن ەلباسى بىرنەشە رەت اتاپ وتكەن بولاتىن. وسىعان بايلانىستى ءتيىستى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ءۇشىن “جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى” زاڭ جوباسىنا قازاقستاندا جۇمىس ىستەيتىن بارلىق جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ ىلەسپە گازدى قايتا وڭدەۋىن مىندەتتەيتىن تۇجىرىمدامالىق سيپاتتاعى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.
داعدارىستى ەڭسەرۋ جانە كەدەن وداعى
پارلامەنتتىڭ ەكىنشى سەسسياسىندا الەمدىك قارجى داعدارىسىن ەڭسەرۋگە بايلانىستى ناقتى شارالار بەلگىلەنگەن بولاتىن. وتكەن ءۇشىنشى سەسسيادا دا سول جۇمىستار ءوزىنىڭ جالعاسىن تاپقان. ماسەلەن, “ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىقتىڭ داعدارىسقا قارسى قورىن قۇرۋ تۋرالى شارت” راتيفيكاتسيالاندى. شارتتا الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس سالدارىن بىرلەسە ەڭسەرۋ, قورعا قاتىساتىن ءارى كىرىس دەڭگەيى تومەن مەملەكەتتەرگە تۇراقتاندىرۋشى كرەديتتەر بەرۋ, سونداي-اق مەملەكەتارالىق ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ماسەلەلەرى كوزدەلگەن.
سونىمەن قاتار, پارلامەنت ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرىن جيناقتاۋ جانە الەمدىك ەكونوميكاداعى تۋربۋلەنتتىك پروتسەستەرگە ءتيىمدى تۇردە قارسى ءىس-قيمىل جاساۋ ماقساتىندا “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قورىنان 2010-2012 جىلدارعا ارنالعان كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرتى تۋرالى” زاڭدى قابىلدادى. 2010 جىلدان باستاپ بۇل قوردان كەپىلدىك بەرىلگەن ترانسفەرت قانا تارتىلاتىن بولدى. دەر كەزىندە قابىلدانعان وسىنداي ءتيىمدى شارالاردىڭ ناتيجەسىندە وتاندىق ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋىنا جول بەرىلمەدى, ونىڭ بازالىق ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرىنىڭ تۇراقتىلىعى قامتاماسىز ەتىلدى. ءسويتىپ, 2009 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكونوميكانىڭ وسۋىنە قول جەتكىزىلدى. وسىلايشا الەمنىڭ بىرقاتار ەلدەرى داعدارىس سالدارىنان ايىعا الماي وتىرعان كەزدە قازاقستان تاعى ءبىر سىننان سۇرىنبەي ءوتىپ, دۇرىس جولمەن دامىپ كەلە جاتقانىن دالەلدەدى.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن پارلامەنت پەن ۇكىمەت قارجىلىق داعدارىس تەگەۋرىنىن ءتيىمدى ەڭسەرىپ قانا قويماي, ەلىمىزدىڭ داعدارىستان كەيىنگى تۇراقتى ءارى تەڭگەرىمدى دامۋىنىڭ نەگىزدەرىن دە قالاپ بەرگەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋىمىز قاجەت. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى ۇستىمىزدەگى جىلعى اقپان ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىن بەكىتتى. قازاقستاننىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسى اياسىندا قابىلدانعان بۇل جوسپار ەلدىڭ الداعى 10 جىلداعى دامۋ باعىتىن ايقىندايتىن باستى قۇجاتتىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە, پرەزيدەنت قازاقستان رەسپۋبليكاسىن ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋ جونىندەگى 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامانى جانە ەلدى يندۋستريالاندىرۋدىڭ ناقتى كارتاسىن دا بەكىتىپ, قولدانىسقا ەنگىزدى.
ال وسىعان وراي دەپۋتاتتىق كورپۋس ەلدىڭ جاڭا يندۋستريالىق دامۋ ساتىسىنا دايىندىقتى زاڭنامالىق جاعىنان قامتاماسىز ەتۋ جۇمىسىنا بىردەن كىرىسىپ, ءۇش جىلدىق رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە وزگەرىستەر ەنگىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدە 144 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر, بيىلعى جىلدىڭ وزىندە عانا 72 جوبانىڭ تۇساۋى كەسىلدى. جاڭا نىسانداردى ىسكە قوسۋ ارقىلى تاياۋداعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە 200 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋ كوزدەلىپ وتىر.
جاقىن كورشىلەرىمىزبەن تىعىز ءارى ءوزارا ءتيىمدى بايلانىستىردى دامىتۋدىڭ وتاندىق ەكونوميكا الەۋەتىن ودان ءارى ارتتىرۋعا تيگىزەتىن كومەگى مول. ۇستىمىزدەگى جىلدان باستاپ ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ينتەگراتسيالىق پروتسەستەردىڭ باستى قورعاۋشىسى ن.ءا.نازارباەۆ ۇسىنعان كەدەن وداعى جۇمىس ىستەي باستادى. وسى مەملەكەتارالىق بىرلەستىكتىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن پارلامەنت شامامەن 40 زاڭنامالىق اكتى قابىلداعان. پارلامەنت راتيفيكاتسيالاعان كەدەن وداعىنىڭ كەدەن كودەكسى جانە وسى سالاعا قاتىستى باسقا دا كەلىسىمدەر 1 شىلدەدەن باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلدى. ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋىنىڭ ءوزى ەلىمىزگە 170 ميلليونعا جۋىق حالقى بار جانە ىشكى جالپى ءونىمى 2 ترلن. اقش دوللارىنا دەيىن جەتەتىن وراسان ۇلكەن تۇتىنۋ رىنوگىنىڭ ەسىگىن اشادى. وسىنداي اۋقىمدى ورتاق رىنوكتىڭ قالىپتاسۋى ەلىمىزدە جاڭا ءوندىرىس ورىندارىنىڭ دامۋى مەن وندىرىلەتىن تاۋارلار ساپاسىنىڭ ارتۋىن ىنتالاندىراتىن ماڭىزدى فاكتور بولىپ تابىلادى.
مەملەكەتتىك تىلدەگى قۇجات جوبالارىنىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدى
جالپى, دەپۋتاتتار جەكەلەگەن مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار جۇمىسىنىڭ ساپاسىنا كەيدە ءادىل ءارى وتكىر باعاسىن بەرىپ, ولارمەن پىكىر تالاستىرا وتىرىپ, سايلاۋشىلار مۇددەسىن تاباندى تۇردە قورعاپ كەلەدى. ويتكەنى, پارلامەنت ۇكىمەتپەن اراداعى قارىم-قاتىناستا ءاردايىم ورتاق ماقساتتى – بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ ماقساتىن كوزدەيدى. دەگەنمەن, قالىپتاسقان ىنتىماقتاستىقتى شىنايى تۇردە باعالاۋمەن قاتار, دەپۋتاتتاردىڭ ءوز كونستيتۋتسيالىق وكىلدىكتەرىن ىسكە اسىرۋىنا جانە قابىلداناتىن زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ ساپاسىنا تەرىس اسەرىن تيگىزىپ جۇرگەن جەكەلەگەن كەمشىلىكتەردى دە ايتا كەتكەنىمىز ءجون. ونى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ورال مۇحامەدجانوۆ پارلامەنتتىڭ ءۇشىنشى سەسسياسىنىڭ جابىلۋ ءراسىمىندەگى سويلەگەن سوزىندە دە اتاپ وتكەن ەدى.
“وكىنىشكە قاراي, ءبىز دەپۋتاتتىق قىزمەتىمىزدە زاڭنامالىق اكت جوباسىنىڭ نورمالارىنان ۆەدومستۆوارالىق كەلىسپەۋشىلىك فاكتىلەرىن ءجيى كەزدەستىرەمىز, – دەگەن ەدى سوندا ءماجىلىس توراعاسى. – زاڭ جوبالارىمەن جۇمىستىڭ ساپاسىنا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ زاڭ شىعارۋ تەحنيكاسى قاعيدالارىن تيىسىنشە ساقتاماۋى دا كەرى اسەرىن تيگىزىپ ءجۇر. كوپتەگەن زاڭ جوبالارىنىڭ تۇسىندىرمە جازباسىندا بولاشاق زاڭنىڭ ماقساتتارىنا, مىندەتتەرىنە جانە نەگىزگى قاعيدالارىنا, ال ەڭ باستىسى, ونىڭ قولدانىلۋ شارتتارى مەن سالدارىنا تولىمدى سيپاتتاما ءالى دە بەرىلمەي كەلە جاتىر. قولدانىلىپ جۇرگەن زاڭدارعا ءجيى ءتۇزەتۋ ەنگىزۋ دە كەلەڭسىز پراكتيكاعا اينالدى, زاڭ جوبالارىن ازىرلەۋ جانە كەلىسۋ ساتىسىندا بارلىق مۇددەلى تاراپتار ءوزارا نەعۇرلىم مۇقيات, ويلاستىرىلعان جۇمىس ىستەسە, بۇدان قۇتىلۋعا بولار ەدى. ۇكىمەت ەنگىزەتىن زاڭ جوبالارىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى ساپاسىنىڭ سىن كوتەرمەيتىنى دە قۇپيا ەمەس, قازىر ەلەۋلى پروبلەمانىڭ ءبىرى وسى بولدى. اسىرەسە, حالىقارالىق شارتتاردىڭ قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى ءماتىندەرىنىڭ ماعىنالىق جاعىنان سايكەس كەلمەۋى دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ ءادىل سىنىنا ۇشىراپ ءجۇر”.
پارتيا فراكتسياسى جانە پارلامەنتتىك ديپلوماتيا
پارلامەنت دەپۋتاتتارى سەسسيا ىشىندە وڭىرلەرگە ءۇش رەت شىعىپ, كوپتەگەن ەلدى مەكەندەردە بولىپ, 2 مىڭعا جۋىق كەزدەسۋلەر وتكىزگەن ەكەن. سول كەزدەسۋلەردە دەپۋتاتتار ءارتۇرلى ساياسي كوزقاراستاعى ادامداردان, ءارتۇرلى كاسىپ يەلەرىنەن ەلىمىزدىڭ ودان ءارى دامۋ جولدارى, زاڭنامانى جەتىلدىرۋ تۋرالى كوپتەگەن پىكىرلەر, تىلەكتەر مەن ۇسىنىستار ەستىگەن. پىكىرلەر مەن ۇسىنىستاردىڭ ماڭىزدى دەگەندەرى ىرىكتەلىپ الىنىپ, كەيىننەن جەكەلەگەن زاڭنامالىق اكتىلەرگە تۇزەتۋلەر تۇرىندە ەنگىزىلىپتى. سونداي-اق ولار پارلامەنتتىڭ وكىلدىك فۋنكتسياسىنىڭ ماڭىزدى تەتىگى رەتىندەگى دەپۋتاتتىق ساۋال تۇرىندە دە كەڭىنەن قولدانىلىپتى. ال سەنات پەن ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىستارىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ, ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ, وزگە دە مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنىڭ اتىنا سايلاۋشىلاردىڭ وزەكتى پروبلەمالارىن شەشۋ جونىندە بارلىعى 815 دەپۋتاتتىق ساۋال جولدانعان.
ءۇشىنشى سەسسيا بارىسىندا “نۇر وتان” حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسى فراكتسياسىنىڭ قىزمەتى دە بارىنشا جاندانا تۇسكەنىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, فراكتسيا مۇشەلەرى ەلىمىزدە بولىپ جاتقان بۇكىل قوعامدىق-ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروتسەستەردى دە ءجىتى نازاردا ۇستاپ كەلەدى. مىسالى, فراكتسيانىڭ پرەمەر-مينيسترمەن پارتيانىڭ حالىقتىق تۇعىرناماسىنىڭ, داعدارىسقا قارسى باعدارلاماسى مەن “جول كارتاسىنىڭ” ورىندالۋى جونىندە ۇكىمەتتىڭ ءىس-قيمىلى تۋرالى كەزدەسۋلەر قالىپتى جۇمىسقا اينالعان. سەسسيا كەزىندە ۇكىمەت باسشىلىعى مەن ءمۇشەلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن كەڭەيتىلگەن قۇرامدا وتكەن فراكتسيانىڭ ءتورت جينالىسى, سونداي-اق فراكتسيا تورالقاسىنىڭ توعىز وتىرىسى وسىنداي جانە باسقا دا ماڭىزدى ماسەلەلەرگە ارنالدى.
دەپۋتاتتار ناقتى سالالارداعى پروبلەمالاردى ەڭسەرۋ جولدارىن بىرلەسە ىزدەپ تابۋ قۇرالى رەتىندەگى “ۇكىمەت ساعاتتارىنىڭ” مۇمكىندىكتەرىن كەڭىنەن پايدالانعان. ون سەگىز رەت وتكىزىلگەن ۇكىمەت ساعاتتارىندا دەپۋتاتتار قازاقستاننىڭ ودان ءارى دامۋىنا قارىمدى سەرپىلىس جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ۇدەمەلى يننوۆاتسيالىق يندۋستريالاندىرۋ جوسپارى, بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى, اگروونەركاسىپ كەشەنىن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن جەتىلدىرۋ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق سەكتورىن رەفورمالاۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى, ءبىلىم بەرۋدىڭ جاي-كۇيى جانە اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋ جونىندەگى جۇمىستاردىڭ بارىسى تۋرالى ەلەۋلى ماسەلەلەردى تالقىلاپ, ولاردىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا ۇكىمەتتىڭ اتىنا ناقتىلى ۇسىنىستار جىبەرىلگەن.
پارلامەنتتە وتكىزىلەتىن پارلامەنتتىك تىڭداۋلار مەن عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار دا قوعام مەن مەملەكەت اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ تاعى ءبىر ءپارمەندى تەتىگى بولىپ تابىلادى. بۇل ءىس-شارالاردىڭ تاقىرىبى قوعامدىق ءومىردىڭ ءارتۇرلى سالالارىنداعى قارىم-قاتىناستى ۇيلەستىرۋ جولدارىن ىزدەستىرۋگە ارنالعان. وسىنداي ءىس-شارالاردىڭ قاتارىندا ءماجىلىستىڭ قابىرعاسىندا وتكىزىلگەن “مەملەكەتتىك ءتىل – ەل بىرلىگىنىڭ كەپىلى” اتتى كونفەرەنتسيا دا بار. ناق وسىنداي جيىندار ەلىمىزدىڭ قوعامدىق ءومىرىنىڭ بارلىق سالالارىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ اياسىن ودان ءارى كەڭەيتۋ ماسەلەسىنىڭ وڭ شەشىلۋىنە ءوز ىقپالىن تيگىزەتىنى انىق.
حالىقارالىق تۇراقتىلىقتىڭ ماڭىزدى فاكتورى بولىپ تابىلاتىن پارلامەنتتىك ديپلوماتيا دەپۋتاتتىق قىزمەتتىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ورنىعىپ كەلەدى. ول نەعۇرلىم جاھاندىق وتكىر پروبلەمالار مەن ەكىجاقتى قارىم-قاتىناس ماسەلەلەرىن بارىنشا جەدەل ءارى بايىپتى, ءوزارا ءتيىمدى تۇردە تالقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان دا شەت مەملەكەتتەر پارلامەنتتەرى دەپۋتاتتارىمەن تۇراقتى كەزدەسۋلەر وتكىزۋ, حالىقارالىق جانە پارلامەنتارالىق ۇيىمدارداعى جۇمىس, پارلامەنتتىك “دوستىق توپتارى” اياسىنداعى قىزمەت سەسسيا بارىسىندا دەپۋتاتتار جۇمىسىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالعانى بايقالادى. ونىڭ ۇستىنە بۇل ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ كەزەڭىمەن ايرىقشا وزەكتى بولا تۇسەدى. ال ۇيىمعا توراعالىق ەتۋ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تابىستارىن شىنايى تۇردە تانۋ بولىپ قانا قويماي, بىزگە بۇكىل ەۋرازيا كەڭىستىگىندە بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا قاتىستى اسا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. وسىعان بايلانىستى ۇستىمىزدەگى جىلعى مامىر ايىندا الماتى قالاسىندا قازاقستان پارلامەنتى مەن ەقىۇ-نىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى وتكىزگەن “ەقىۇ-نىڭ ەۋرازيالىق ولشەمى” اتتى ترانسازيالىق پارلامەنتتىك فورۋم حالىقارالىق دارەجەدەگى ايتۋلى وقيعا بولدى. ونىڭ جۇمىسىنا الەمنىڭ 30-دان استام ەلىنەن 104 پارلامەنتاري قاتىستى. سونىمەن قاتار, تۋىسقان تۇركى حالىقتارىنىڭ اراسىنداعى پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا ءتيىمدى بايلانىستاردى نىعايتۋدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇركى كەڭەسىن, تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىن قۇرۋ تۋرالى يدەياسىنىڭ جۇزەگە اسۋى ايرىقشا ماڭىزعا يە بولىپ وتىر.
جالپىلاي العاندا, ءتورتىنشى شاقىرىلعان پارلامەنتتىڭ ءۇشىنشى سەسسياسى زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى بيلىك تارماقتارىنىڭ بىرلەسە وتىرىپ اۋقىمدى جۇمىستار اتقارعانىن جانە ءوزارا ءىس-قيمىلى ساپالىق جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىن كورسەتەدى. ءوز كەزەگىندە بۇل ەل ءۇشىن قاجەتتى شەشىمدەردى بارىنشا قىسقا مەرزىمدە قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي.
