“سوزىلمالى سىرقاتتىڭ” سىرى
ەگەر ادامزاتتىڭ دامۋ تاريحىنا كوز جىبەرسەك, جۇمىر جەر بەتىندەگى ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ قازىرگى قونىستارىندا تۇراقتاۋىنىڭ جولىندا بىرنەشە دۇركىن ميگراتسيا كوشىنىڭ جۇرگەنىن بايىرقالاۋىمىزعا بولادى. وسى رەتتە قوعامنىڭ ءوزىن ءتىرى اعزا رەتىندە قاراستىرساڭىز, ەش قاتەلەسپەيسىز. ال تىرشىلىك بەلگىسى – قوزعالىس-قيمىل.
قازىرگى كۇننىڭ وزىندە قاي ەلدە دە ىشكى جانە سىرتقى كوشى-قون ءبىر تولاستاعان ەمەس. وسى كۇنى عالامداسقان زاماندا, شەكارا دەگەننىڭ ءوزى كەي رەتتە شارتتى تۇرگە اينالىپ, ەۋروپاداعى ەلدەرگە تۋريست تۇرىندە كىرۋ ءۇشىن ءبىر عانا شەنگەن ايماعىنا ەنەتىن ۆيزامەن كارى قۇرلىقتى تۇگەلدەي دەرلىك ارالاپ شىعۋىڭىزعا بولادى. الداعى زاماندا ارالاس-قۇرالاستىق دەڭگەيىنىڭ قانشالىقتى دارەجەدە بولاتىندىعىن كىم بىلگەن, بىراق كۇشەيمەسە ازايمايتىنى انىق. ال كوشىپ-قونعان جۇرتتىڭ ءبىر قونىستى جانىنا جاقىن بالاپ, ورنىعىپ قالاتىنى جانە بار. ولار جەرگىلىكتى جەردە كوپشىلىككە اينالىپ, بارا-بارا باسىم ۇلتقا اينالىپ كەتەتىنى دە شىندىق. مىنە, وسىنداي ورتادا, ەگەر “قالاۋىن تاۋىپ, قار جاندىراتىنداي” جاعداي تۋىپ جاتپاسا, بىرقاتار كەرەعارلىقتار دا ورىن الادى. ونىڭ ءبىرى سول جەردەگى ءتىل ماسەلەسىنەن تۋادى.
كەڭەس وداعى تارار-تاراماس تۇستا وسى ءتىل ماسەلەسىنىڭ ۋشىعۋى مولدوۆانى تۋرا ەكىگە جاردى. گورباچەۆتىڭ قايتا قۇرۋ ساياساتىنىڭ وداقتاس ەلدەردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا حالقىنىڭ الەۋمەتتىك بەلسەندىلىگىن وياتقانى انىق. بىزدە ول 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا جاستاردى الاڭعا الىپ شىقسا, 1988 جىلعى كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ سەزىندە رەسپۋبليكالاردى قۇراۋشى ۇلت تىلىنە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەننەن كەيىن مولدوۆادا رۋمىن ءتىلى مەن مولدوۆان ءتىلىنىڭ ايىرماسىنىڭ جوقتىعىنا بايلانىستى ەكى ەلدىڭ بىرىگۋى دەگەن ماسەلە العا شىققان. وسىلايشا مولدوۆاننىڭ زيالى قاۋىمى باستاعان كوپشىلىك رۋمىنيا مەن مولدوۆانىڭ قوسىلۋ يدەياسىن جاقتادى.
1988 جىلى مولداۆان جازۋشىلار وداعىنىڭ “نيسترۋ” جۋرنالىندا مولدوۆان-رۋمىن تىلدەرىن ءبىر دەپ جانە مەملەكەتتىك ءتىلدى مولدوۆان ءتىلى دەپ تانۋمەن قاتار, لاتىن الىپبيىنە كوشۋدىڭ قاجەتتىگى تالاپ ەتىلگەن باعدارلاما جارىق كوردى. ارينە, بۇعان كەڭەستەر زامانىندا رەسپۋبليكانىڭ ءوندىرىستى ايماقتارى شوعىرلانعان دنەستر وزەنىنىڭ نەگىزىنەن سول جاعالاۋىن مەكەندەگەن سلاۆيان تىلدەستەر قارسى بولدى. ولاردىڭ قارسىلىعىنىڭ كۇشەيۋىنە سول كەزدەگى مولداۆيادا جاندانعان اسىرە ۇلتتىق “مولداۆيا – مولدوۆاندار ءۇشىن”, “چەمودان – ۆوكزال – رەسەي”, “ورىستار – دنەستردىڭ ارجاعىنا, جەبىرەيلەردى – دنەسترگە باتىر” دەگەن سىندى كوزقاراستاردىڭ جاندانۋى سەبەپ بولدى.
1988 جىلدىڭ اياعىندا مولداۆيا حالىقتىق مايدانى قۇرىلدى. ء“بىر حالىق – ءبىر ءتىل” دەپ, رۋمىنياعا قوسىلۋعا ۇندەدى. 1989 جىلى تاعى دا مولدوۆان جازۋشىلارىنىڭ ەلدەگى ءتىل قولدانىسىنا قاتىستى ازىرلەگەن زاڭ جوباسى جارىق كوردى. وندا اتا-انالاردىڭ بالالارىن تەك مولدوۆان تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتە وقىتۋلارى كورسەتىلىپ, ەگەر رەسمي جاعدايدا مولدوۆان تىلىنەن وزگە ءتىل قولدانسا, اكىمشىلىك جاۋاپقا تارتىلۋ قاراستىرىلدى. ۇكىمەت ءازىرلەگەن زاڭ جوباسىندا دا مولدوۆان تىلىنە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلەتىندىگى, ءىس قاعازدارىنىڭ تەك قانا وسى تىلدە جۇرگىزىلەتىنى ايتىلدى. سول جىلدىڭ تامىز ايىندا تىلگە قاتىستى زاڭ جوباسىنا قارسىلىق بىلدىرگەن حالىقتىق ميتينگىلەر وتكىزىلسە, مولدوۆان ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن اسىرۋدى پارىزىم دەپ بىلگەندەر دە قارسى توپ قۇرىپ ايتىسىپ جاتتى. قىزعان وتقا ماي قۇيعانداي اسەر ەتكەن اسىرە ۇندەۋلەر وسىلايشا ەكى ورتادا قارۋلى قاقتىعىستى وياتىپ, سوعىس ءورتىن بۇرق ەتكىزدى.
1992 جىلدىڭ كوكتەمى مەن كۇزىندە دنەستر وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنداعى, وڭ جاعىنان تەك بەندەرى قالاسى بار وعان مولداۆيانىڭ وزگە وڭىرلەرى قارسى تۇرعان مايدان رەسەي اسكەرىنىڭ ارالاسۋىمەن گەنەرال الەكساندر لەبەد باسقارعان اسكەر كىرىسۋىمەن ازەر توقتاعان. كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا 1992 جىلدىڭ شىلدە ايىندا ەكى جاقتان 1000 ادامداي قازا تاۋىپ, ونىڭ ىشىندە 400-دەيى بەيبىت حالىق, 4500 ادام ءتۇرلى دارەجەدە جارالى بولدى. پريدنەستروۆە جاعىنان 500 ادام وپات بولىپ, 899 ادام جارالى, 50 ادامداي ءىز-ءتۇزسىز جوعالعان. ساراپشىلار بۇل دەرەك انىق بولماۋى مۇمكىن, بالكىم بۇدان دا كوپ شىعار دەگەن جورامال ايتادى.
قازىرگى كۇنى كيكىلجىڭدى ايماقتاعى تىنىشتىقتى بىتىمگەرشىلىك اسكەرى قاداعالاپ تۇرعان جايى بار. ارينە, كيكىلجىڭ تۋعان ايماقتىڭ تىنىشتىعىن قارۋمەن, اسكەرمەن قاداعالاۋ ماسەلەنىڭ تۇپكىلىكتى شەشىمى ەمەس ەكەندىگى ايقىن.
ءاۋ باستان-اق دنەستر بويىنداعى كيكىلجىڭگە قاتىستى ماسەلەدە اراعايىندىققا جۇرگەن رەسەي ول ايماققا ارنايى مارتەبە بەرىلۋدى قالايتىندىقتارىن بىلدىرگەن بولاتىن. رەسەيدەن وزگە وسىنداي قالىپتى جاقتايتىنىنان ۋكراينا دا يشارات تانىتتى. ودان پريدنەستروۆە كيكىلجىڭىن شەشۋگە ەۋرووداق پەن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ارالاسىپ, اياعىندا وسىناۋ 20 جىلعا سوزىلعان پروبلەمانى قاراستىرۋ “5 + 2” پىشىمىندە, ياعني كەلىسىمگە كەلە الماي وتىرعان ەكى جاق مولدوۆا مەن پريدنەستروۆە, سونداي-اق اراعايىندار – رەسەي, ۋكراينا جانە ەقىۇ, بايقاۋشىلار – اقش جانە ەۋرووداقتىڭ قاتىسۋىمەن جۇرگىزىلۋى قاجەتتىگى العا تارتىلدى.
دەگەنمەن, بۇل ءپىشىن جۇمىسى ەكى جاقتى كەيبىر ماسەلەلەر بويىنشا جاقىنداتقانمەن, تۇپكىلىكتى كەلىسىمگە اكەلە الماي, ارادا ءۇزىلىس ورناپ قالدى. ال ەۋرازياداعى كيكىلجىڭدى ايماقتاردىڭ بۇرىنعى كەڭەستەر شەكپەنىنەن شىققان ەلدەر اراسىندا ورىن الۋى سەبەپتى ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋشى قازاقستاننىڭ وزگە ءتوراعالىق ەتكەن مەملەكەتتەرگە قاراعاندا, ءمان-جايدى ۇعىنۋى تەرەڭىرەك ەكەنى انىق. ءارى اڭگىمە ۋاقىتىندا اراعا اۋدارماشى ءجۇرۋىنىڭ دە قاجەتى جوق, ۇعىنىسار ورتاق تىلمەن, قانشا دەگەنمەن 70 جىل ىشىندە قالىپتاسىپ قالعان ورتاق مەنتاليتەتپەن ۇنقاتىسۋ جەڭىلىرەك. سول سەبەپتەن دە, قازاقستان ەقىۇ-عا توراعالىققا كىرىسكەن سوڭ-اق ءىس باسىنداعى توراعا قاپ تاۋى مەن دنەستر بويىنا ساپارلاپ شىعىپ, كيكىلجىڭدى ايماقتاردا تۇيىندەلگەن ماسەلەلەردى ءبىراز تارقاتا تۇسۋگە كۇش سالدى.
مولدوۆاعا ات باسىن تىرەمەستەن بۇرىن, سول ايماقتاعى مەملەكەتتەردىڭ ۇستانىمىن تاعى ءبىر دايەكتەگەن ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر مينيسترى قانات ساۋداباەۆ اۋەلى كيشينەۆتە, ودان سوڭ تيراسپولدە ەكى جاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى. سونىمەن, ول ۇستانىم – مولدوۆانىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعى ساقتالىنىپ, پريدنەستروۆەدەگى از ۇلتتاردىڭ مۇددەسى ەسكەرىلە وتىرىپ, ماسەلەنىڭ وڭ شەشىمىن تابۋى.
ءىس باسىنداعى توراعاعا جاعدايدى ءمالىم ەتكەن قوس تاراپ ءبىرىن-ءبىرى ايىپتاپ, “5 + 2” پىشىنىندە جانە رەسمي كيشينەۆ پەن تيراسپول اراسىندا قول جەتكەن كەلىسىمدەردىڭ ورىندالماۋىن العا تارتادى. كيشينەۆ ورىندالماعان كەلىسىمدەر 140-تىڭ سىرتىنا شىقتى دەسە, تيراسپول ونى 80- نەن استى دەيدى. پريدنەستروۆە (پمر) جاعى مولدوۆانى يمپورت-ەكسپورتتاعى تەرىس سالدو ءۇشىن جانە ميلليونداعان سىرتقى قارىزى ءۇشىن كىنالايدى. ال بۇل پمر جۇرتشىلىعى اراسىندا ءبىزدىڭ مولدوۆامەن بىرىگۋىمىز وزىمىزىگە زيان بولىپ تيەدى دەگەن قاۋپىن تۋعىزاتىنى جاسىرىن ەمەس. قالاي دەگەنمەن دە, ونەركاسىپ شوعىرلانعان پمر-دىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى, ونىڭ ىشىندە نەگىزىنەن ءجۇزىم وسىرۋمەن اينالىساتىن مولدوۆادان بويىن اۋلاق سالعىسى كەلەتىنى راس.
دەگەنمەن, اراعايىنداردىڭ ارالاسۋىمەن ۇلكەن قيىندىقپەن قول جەتكىزگەن كەلىسىمدەردىڭ اياقاستى بولۋىنان جەرگىلىكتى حالىق زارداپ شەگۋدە. پريدنەستروۆە تۇرعىندارىنىڭ ۋكرايندارى ۋكراين ازاماتتىعىن السا, ورىستار رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ازاماتتارى رەتىندە تولقۇجاتتارى بار. 20 جىل بويىنا حالىقارالىق قاۋىمداستىقتا رەسمي مويىندالماعان وزدەرىن پريدنەستروۆە مولداۆيا رەسپۋبليكاسى دەپ جاريالاعان پريدنەستروۆەنىڭ ءوز كونستيتۋتسياسى, بارلىق جانە زاڭ شىعارۋشى ورگانىمەن قاتار, اتقارۋشى ورگاندارى بار. تاعى ءبىر نازاردا ۇستار نارسە, مولدوۆانىڭ ءوز ىشىندەگى جاعدايدىڭ دا ونشا قالىپتى ەمەستىگى. ەلدەگى كونستيتۋتسيالىق داعدارىس, الدا وتكىزىلەتىن رەفەرەندۋم ماسەلەسى, مەملەكەت باسىندا قازىرگى كۇنى پرەزيدەنتتىڭ ءوزى ەمەس, مىندەتىن اتقارۋشىنىڭ وتىرۋى وسىنى اڭداتادى.
مويىندالماعان ايماق تۇرعىندارىنا شەتەلدەرگە شىعۋ نەمەسە وسى ەلدە تۇرعىزىلعان جاڭا الەۋمەتتىك نىسانداردى زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ قيىندىعى شاش-ەتەكتەن. ماسەلەن, 2001 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە مولدوۆا كەدەندىك ءمورتابانداردى اۋىستىردى. سودان بەرى پمر سىرتقا تاۋار شىعارۋعا نەمەسە سىرتتان تاۋار ەنگىزۋگە كيشينەۆ كەلىسىمىن الۋى ءتيىس. مۇنىمەن بىرگە پمر اۋماعىندا پويىزداردىڭ قاتىناسىن قالپىنا كەلتىرۋ, ەكى ارادا ازاماتتار اراسىنداعى تەلەفون بايلانىسىن جولعا قويۋ ماسەلەلەرىنىڭ شەشىلۋى دە ەكى جۇرتتى جاقىنداتا تۇسەتىن قادامدار ەكەنى ايان. ال قازىرگى كۇنى اۋرۋحانالارعا قاجەتتى شەتەلدەن اكەلىنگەن قۇرال-جابدىقتى كىرگىزۋدىڭ ءوزى مۇمكىن بولماي وتىر. كەزدەسۋلەر بارىسىندا ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتوراعاسى جىلدار بويى قوردالانعان پروبلەمالاردى بىردەن شەشىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەس, بىراق ۇنقاتىسۋ ارقىلى ءبىر-بىرىمەن ۇعىنىسۋ ماڭىزدى. الدىمەن “5 + 2” ءپىشىنىندەگى كەزدەسۋدە قارپايىم ادامدارعا باعىتتالعان قاراپايىم قادامدار جاسالۋى ءتيىس. گۋمانيتارلىق, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردە وڭ قادامدارعا بارۋ توڭتەرىستىكتى ۇعىنىسۋعا اكەلەدى, دەپ ەكى جاقتى دا ساليقالى سابىرعا شاقىرعان.
تامىز ايىنىڭ العاشقى كۇندەرى كيكىلجىڭدى ايماققا ارنايى ات باسىن تىرەگەن ايرىقشا تاپسىرمالار جونىندەگى ەلشى – ەقىۇ ءىس باسىنداعى توراعاسىنىڭ ارنايى وكىلى بولات نۇرعاليەۆپەن كەزدەسۋدەن كەيىن پمر-ءدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۆلاديمير ياسترەبچاك: “پريدنەستروۆە ەقىۇ-داعى قازاق توراعالىعىن “وتە ءتيىمدى” دەپ باعالايدى. الايدا, مولدوۆان-پريدنەستر جاعدايىنىڭ قالىپقا ءتۇسۋى وزگە حالىقارالىق ويىنشىلاردىڭ دا كۇش سالۋىنا بايلانىستى” دەسە, مولدوۆانىڭ رەينتەگراتسيا ماسەلەلەرى جونىندەگى ۆيتسە-پرەمەرى ۆيكتور وسيپوۆ استانادا وتكەن بەيرەسمي باسقوسۋدان شىققان سوڭ: “توراعا ەلدە كەزدەسۋدىڭ وتكىزىلۋى بىزگە “5 + 2” ءپىشىنىندەگى كەزدەسۋدىڭ رەسمي جاعدايدا جينالۋىنان ءۇمىت كۇتتىرەدى. ۇنقاتىسۋدىڭ ۇنەمى جانە ىرعاقتى جۇرگىزىلۋى وتە جاقسى, الايدا ونىڭ مازمۇنى مەن ۇدەرىسى دە ماڭىزدى. ال كەزدەسۋ اراعايىندار مەن بايقاۋشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن رەسمي سيپات العاندا ول حاتتامامەن, كەلىسىممەن, قۇجاتپەن بەكىتىلەدى” دەسە, ەو-نىڭ مولدوۆا ماسەلەسى بويىنشا ارنايى وكىلى كالمان ميجەي: ء“بىز وسى جىلى رەسمي كەزدەسۋگە قول جەتكىزۋدى كۇتەمىز, بۇل – ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى تۇراقتاندىرۋدا وتە ماڭىزدى”, دەگەن بولاتىن. ال رەسەي فەدەراتسياسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مولدوۆا ماسەلەلەرى جونىندەگى ارنايى وكىلى سەرگەي گۋبارەۆ ء“بىز قازاق توراعالىعى تۇسىندا, از ۋاقىتتىڭ ىشىندە وسى كەزدەسۋ بولادى دەپ شىنايى ۇمىتتەنەمىز”, دەدى.
ارينە, 20 جىلداي ۋاقىتتىڭ ىشىندە شيەلەنىسكەن, ءبىر-بىرىمەن ۇعىنىسۋدان گورى شالقايۋى مول تاراپتاردى ءيىپ, ۇنقاتىسۋ وتەر ۇستەل باسىنا الىپ كەلۋدىڭ شىنايى مامىلەگەرلىك ەكەنى انىق. ەكى جاق تا اراعايىندار كومەگىمەن ماسەلەنى شەشۋگە ۇمتىلىس تانىتقانداي. ويتكەنى, كەلىسىمنىڭ وزگەلەردەن گورى, ەڭ الدىمەن مولدوۆا مەن پريدنەستروۆە جۇرتىنا قاجەتتىگى انىق.
انار تولەۋحانقىزى.
باسقا باسىلىمداردان
قازاقستان ەقىۇ ءسامميتى قارساڭىندا
“وبزور” گازەتى (ليتۆا), 18.08.2010
جاقىندا ەقىۇ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ ۇيىم ءسامميتىن استانا قالاسىندا 2010 جىلدىڭ 1-2 جەلتوقسانىندا وتكىزۋ تۋرالى قابىلداعان شەشىمى جوعارى دەڭگەيدەگى الداعى كەزدەسۋدى ۇمىتپەن باعامداعان الەمدىك قاۋىمداستىقتا جاڭا پىكىرسايىستارعا سەرپىن بەردى.
وسى رەتتە اتالعان شەشىمنىڭ قازىردە ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋشى قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ قۇرىلىمى ءۇشىن, تولىقتاي العاندا, الەمدىك ۇدەرىستەردىڭ قالىپتى دامۋى ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ وتكەن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇندەۋىنە كوپتەگەن ساراپشىلار ەرەكشە نازار اۋدارۋدا.
قازاقستان مەملەكەتىنىڭ باسشىسى “سامميت وتكىزۋدى قازاقستاندىق توراعالىقتىڭ باستى باسىمدىعى رەتىندە مەنىڭ ەقىۇ-نىڭ تۇراقتى كەڭەسىنە قاڭتار ايىندا جاساعان بەينەۇندەۋىمدە اتاپ ايتقانىم ءمالىم. قابىلدانعان شەشىم قازاقستان حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارى ءىشىندە قول جەتكىزگەن تابىستارىنا حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ جوعارى قۇرمەتىنىڭ بەلگىسى بولىپ تابىلادى. ءبىز بۇدان ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى قىزمەتىندەگى كۇش-جىگەرىنە كەڭ اۋقىمدى قولداۋدى كورەمىز”, دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. ن.نازارباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەقىۇ-نى باسقارا وتىرىپ, قازاقستان بۇگىنگى تاڭدا ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ قۇرلىقتىق شەڭبەرىنىڭ اۋقىمىنان شىعىپ كەتكەندىگى تۋرالى تۇجىرىمدى بەلسەندى تۇردە العا تارتۋدا. ناتيجەسىندە, قازىرگى تاڭدا الەمدىك قاۋىمداستىق ەۋراتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىك كاتەگورياسىن پايدالانۋدا.
– ەقىۇ-عا توراعالىققا كىرىسە وتىرىپ, ءبىز ۇيىمنىڭ جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەرگە, ءبىرىنشى كەزەكتە, تەرروريزم مەن ەسىرتكى تاسىمالىنا قارسى تۇرۋداعى ءرولىن نىعايتۋ ءجونىندەگى ءوز نيەتىمىزدى مالىمدەگەن بولاتىنبىز. وسىعان بايلانىستى ءبىز اۋعانستانداعى جاعدايدى بەيبىت رەتتەۋ جونىندەگى كۇش-جىگەردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋدى قازاقستاندىق نەگىزگى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە ۇسىندىق, – دەي وتىرىپ, ونى قازاقستان باسشىسى باسىم مىندەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە اتاپ وتكەن-ءدى.
ءبىز ەقىۇ بويىنشا ارىپتەستەرىمىزدىڭ نازارىن ورتالىق ازياداعى قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارىنا اۋدارۋعا ۇمتىلعان كەزدە, ەشكىم دە قىرعىزستانداعى تەرەڭ ساياسي داعدارىسقا بولجاۋ جاساي العان جوق. وسى ەلدە ورىن العان قايعىلى وقيعالار كەڭ اۋقىمدى ءوڭىردىڭ تۇراقتىلىعى ءۇشىن ناعىز ەسكەرتۋ بەلگىسىنە اينالدى. ول ەقىۇ, باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدار مەن بۇكىل الەم جۇرتشىلىعى تاراپىنان ءتيىمدى شارالار قابىلداۋدى تالاپ ەتتى. ءبىز ەكونوميكالىق قىزمەتتەستىكتى دامىتۋداعى, ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى, اسىرەسە ارال پروبلەماسىن شەشۋدەگى ەقىۇ-نىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ ماقساتىن قويدىق.
ن.نازارباەۆتىڭ پىكىرىنشە, الداعى استانا ءسامميتى ستراتەگيالىق باعىتتار مەن ەقىۇ دامۋىنىڭ “جول كارتاسىن” بەلگىلەپ بەرۋى ءتيىس. قازاقستان باسشىسى استانادا ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى شەشىمنىڭ تاريحي كۇنگە – 1975 جىلدىڭ 1 تامىزىندا حەلسينكي قورىتىندى اكتىسىنە قول قويىلعان كۇنگە ءسايكەس كەلۋىنىڭ تەرەڭ سيمۆولدىق ءمانى بار دەپ ەسەپتەيدى. سوندىقتان دا قازاقستان باسشىلىعىندا جوعارى دەڭگەيلى كەزدەسۋ ەقىۇ-نى قازىرگى جاعدايعا بەيىمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەگەن بەرىك سەنىم قالىپتاسقان. سامميت الەم جۇرتشىلىعىنا ەقىۇ-نىڭ “حەلسينكيدەن استاناعا دەيىنگى” تابىستى ەۆوليۋتسياسىن پاش ەتۋى ءتيىس.
قازاقستان ەقىۇ-نى باسقارۋ “شتۋرۆالىن” بەرگەلى وتىرعان ليتۆا تۇرعىندارى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تومەندەگى سوزدەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارادى عوي دەپ ويلايمىز: “قازاقستان ءۇشىن الداعى فورۋمنىڭ ماڭىزىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. استانادا حالىقارالىق ومىردەگى ەڭ باستى ساياسي وقيعالاردىڭ ءبىرىن وتكىزۋ فاكتىسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ الەم الدىنداعى بەدەلىن كوتەرىپ قانا قويمايدى. استانا ءسامميتى قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە دەموكراتيالىق دامۋىنا سەرپىن بەرەدى”.
ەگەر ءبىزدىڭ ليتۆا مەملەكەتىنىڭ باسشىلىعى ەقىۇ شەڭبەرىندە حالىقارالىق ماڭىزدى ىستەر تۋرالى ويلانا وتىرىپ, قازاقستان وكىمەتىنىڭ قادامدارىن باسشىلىققا السا جانە ليتۆانىڭ دا مۇددەلەرىن ۇمىتپايتىنداي بولسا جامان بولماس ەدى.
ەگەر ادامزاتتىڭ دامۋ تاريحىنا كوز جىبەرسەك, جۇمىر جەر بەتىندەگى ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ قازىرگى قونىستارىندا تۇراقتاۋىنىڭ جولىندا بىرنەشە دۇركىن ميگراتسيا كوشىنىڭ جۇرگەنىن بايىرقالاۋىمىزعا بولادى. وسى رەتتە قوعامنىڭ ءوزىن ءتىرى اعزا رەتىندە قاراستىرساڭىز, ەش قاتەلەسپەيسىز. ال تىرشىلىك بەلگىسى – قوزعالىس-قيمىل.
قازىرگى كۇننىڭ وزىندە قاي ەلدە دە ىشكى جانە سىرتقى كوشى-قون ءبىر تولاستاعان ەمەس. وسى كۇنى عالامداسقان زاماندا, شەكارا دەگەننىڭ ءوزى كەي رەتتە شارتتى تۇرگە اينالىپ, ەۋروپاداعى ەلدەرگە تۋريست تۇرىندە كىرۋ ءۇشىن ءبىر عانا شەنگەن ايماعىنا ەنەتىن ۆيزامەن كارى قۇرلىقتى تۇگەلدەي دەرلىك ارالاپ شىعۋىڭىزعا بولادى. الداعى زاماندا ارالاس-قۇرالاستىق دەڭگەيىنىڭ قانشالىقتى دارەجەدە بولاتىندىعىن كىم بىلگەن, بىراق كۇشەيمەسە ازايمايتىنى انىق. ال كوشىپ-قونعان جۇرتتىڭ ءبىر قونىستى جانىنا جاقىن بالاپ, ورنىعىپ قالاتىنى جانە بار. ولار جەرگىلىكتى جەردە كوپشىلىككە اينالىپ, بارا-بارا باسىم ۇلتقا اينالىپ كەتەتىنى دە شىندىق. مىنە, وسىنداي ورتادا, ەگەر “قالاۋىن تاۋىپ, قار جاندىراتىنداي” جاعداي تۋىپ جاتپاسا, بىرقاتار كەرەعارلىقتار دا ورىن الادى. ونىڭ ءبىرى سول جەردەگى ءتىل ماسەلەسىنەن تۋادى.
كەڭەس وداعى تارار-تاراماس تۇستا وسى ءتىل ماسەلەسىنىڭ ۋشىعۋى مولدوۆانى تۋرا ەكىگە جاردى. گورباچەۆتىڭ قايتا قۇرۋ ساياساتىنىڭ وداقتاس ەلدەردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا حالقىنىڭ الەۋمەتتىك بەلسەندىلىگىن وياتقانى انىق. بىزدە ول 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا جاستاردى الاڭعا الىپ شىقسا, 1988 جىلعى كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ سەزىندە رەسپۋبليكالاردى قۇراۋشى ۇلت تىلىنە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەننەن كەيىن مولدوۆادا رۋمىن ءتىلى مەن مولدوۆان ءتىلىنىڭ ايىرماسىنىڭ جوقتىعىنا بايلانىستى ەكى ەلدىڭ بىرىگۋى دەگەن ماسەلە العا شىققان. وسىلايشا مولدوۆاننىڭ زيالى قاۋىمى باستاعان كوپشىلىك رۋمىنيا مەن مولدوۆانىڭ قوسىلۋ يدەياسىن جاقتادى.
1988 جىلى مولداۆان جازۋشىلار وداعىنىڭ “نيسترۋ” جۋرنالىندا مولدوۆان-رۋمىن تىلدەرىن ءبىر دەپ جانە مەملەكەتتىك ءتىلدى مولدوۆان ءتىلى دەپ تانۋمەن قاتار, لاتىن الىپبيىنە كوشۋدىڭ قاجەتتىگى تالاپ ەتىلگەن باعدارلاما جارىق كوردى. ارينە, بۇعان كەڭەستەر زامانىندا رەسپۋبليكانىڭ ءوندىرىستى ايماقتارى شوعىرلانعان دنەستر وزەنىنىڭ نەگىزىنەن سول جاعالاۋىن مەكەندەگەن سلاۆيان تىلدەستەر قارسى بولدى. ولاردىڭ قارسىلىعىنىڭ كۇشەيۋىنە سول كەزدەگى مولداۆيادا جاندانعان اسىرە ۇلتتىق “مولداۆيا – مولدوۆاندار ءۇشىن”, “چەمودان – ۆوكزال – رەسەي”, “ورىستار – دنەستردىڭ ارجاعىنا, جەبىرەيلەردى – دنەسترگە باتىر” دەگەن سىندى كوزقاراستاردىڭ جاندانۋى سەبەپ بولدى.
1988 جىلدىڭ اياعىندا مولداۆيا حالىقتىق مايدانى قۇرىلدى. ء“بىر حالىق – ءبىر ءتىل” دەپ, رۋمىنياعا قوسىلۋعا ۇندەدى. 1989 جىلى تاعى دا مولدوۆان جازۋشىلارىنىڭ ەلدەگى ءتىل قولدانىسىنا قاتىستى ازىرلەگەن زاڭ جوباسى جارىق كوردى. وندا اتا-انالاردىڭ بالالارىن تەك مولدوۆان تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتە وقىتۋلارى كورسەتىلىپ, ەگەر رەسمي جاعدايدا مولدوۆان تىلىنەن وزگە ءتىل قولدانسا, اكىمشىلىك جاۋاپقا تارتىلۋ قاراستىرىلدى. ۇكىمەت ءازىرلەگەن زاڭ جوباسىندا دا مولدوۆان تىلىنە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلەتىندىگى, ءىس قاعازدارىنىڭ تەك قانا وسى تىلدە جۇرگىزىلەتىنى ايتىلدى. سول جىلدىڭ تامىز ايىندا تىلگە قاتىستى زاڭ جوباسىنا قارسىلىق بىلدىرگەن حالىقتىق ميتينگىلەر وتكىزىلسە, مولدوۆان ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن اسىرۋدى پارىزىم دەپ بىلگەندەر دە قارسى توپ قۇرىپ ايتىسىپ جاتتى. قىزعان وتقا ماي قۇيعانداي اسەر ەتكەن اسىرە ۇندەۋلەر وسىلايشا ەكى ورتادا قارۋلى قاقتىعىستى وياتىپ, سوعىس ءورتىن بۇرق ەتكىزدى.
1992 جىلدىڭ كوكتەمى مەن كۇزىندە دنەستر وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنداعى, وڭ جاعىنان تەك بەندەرى قالاسى بار وعان مولداۆيانىڭ وزگە وڭىرلەرى قارسى تۇرعان مايدان رەسەي اسكەرىنىڭ ارالاسۋىمەن گەنەرال الەكساندر لەبەد باسقارعان اسكەر كىرىسۋىمەن ازەر توقتاعان. كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا 1992 جىلدىڭ شىلدە ايىندا ەكى جاقتان 1000 ادامداي قازا تاۋىپ, ونىڭ ىشىندە 400-دەيى بەيبىت حالىق, 4500 ادام ءتۇرلى دارەجەدە جارالى بولدى. پريدنەستروۆە جاعىنان 500 ادام وپات بولىپ, 899 ادام جارالى, 50 ادامداي ءىز-ءتۇزسىز جوعالعان. ساراپشىلار بۇل دەرەك انىق بولماۋى مۇمكىن, بالكىم بۇدان دا كوپ شىعار دەگەن جورامال ايتادى.
قازىرگى كۇنى كيكىلجىڭدى ايماقتاعى تىنىشتىقتى بىتىمگەرشىلىك اسكەرى قاداعالاپ تۇرعان جايى بار. ارينە, كيكىلجىڭ تۋعان ايماقتىڭ تىنىشتىعىن قارۋمەن, اسكەرمەن قاداعالاۋ ماسەلەنىڭ تۇپكىلىكتى شەشىمى ەمەس ەكەندىگى ايقىن.
ءاۋ باستان-اق دنەستر بويىنداعى كيكىلجىڭگە قاتىستى ماسەلەدە اراعايىندىققا جۇرگەن رەسەي ول ايماققا ارنايى مارتەبە بەرىلۋدى قالايتىندىقتارىن بىلدىرگەن بولاتىن. رەسەيدەن وزگە وسىنداي قالىپتى جاقتايتىنىنان ۋكراينا دا يشارات تانىتتى. ودان پريدنەستروۆە كيكىلجىڭىن شەشۋگە ەۋرووداق پەن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ارالاسىپ, اياعىندا وسىناۋ 20 جىلعا سوزىلعان پروبلەمانى قاراستىرۋ “5 + 2” پىشىمىندە, ياعني كەلىسىمگە كەلە الماي وتىرعان ەكى جاق مولدوۆا مەن پريدنەستروۆە, سونداي-اق اراعايىندار – رەسەي, ۋكراينا جانە ەقىۇ, بايقاۋشىلار – اقش جانە ەۋرووداقتىڭ قاتىسۋىمەن جۇرگىزىلۋى قاجەتتىگى العا تارتىلدى.
دەگەنمەن, بۇل ءپىشىن جۇمىسى ەكى جاقتى كەيبىر ماسەلەلەر بويىنشا جاقىنداتقانمەن, تۇپكىلىكتى كەلىسىمگە اكەلە الماي, ارادا ءۇزىلىس ورناپ قالدى. ال ەۋرازياداعى كيكىلجىڭدى ايماقتاردىڭ بۇرىنعى كەڭەستەر شەكپەنىنەن شىققان ەلدەر اراسىندا ورىن الۋى سەبەپتى ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋشى قازاقستاننىڭ وزگە ءتوراعالىق ەتكەن مەملەكەتتەرگە قاراعاندا, ءمان-جايدى ۇعىنۋى تەرەڭىرەك ەكەنى انىق. ءارى اڭگىمە ۋاقىتىندا اراعا اۋدارماشى ءجۇرۋىنىڭ دە قاجەتى جوق, ۇعىنىسار ورتاق تىلمەن, قانشا دەگەنمەن 70 جىل ىشىندە قالىپتاسىپ قالعان ورتاق مەنتاليتەتپەن ۇنقاتىسۋ جەڭىلىرەك. سول سەبەپتەن دە, قازاقستان ەقىۇ-عا توراعالىققا كىرىسكەن سوڭ-اق ءىس باسىنداعى توراعا قاپ تاۋى مەن دنەستر بويىنا ساپارلاپ شىعىپ, كيكىلجىڭدى ايماقتاردا تۇيىندەلگەن ماسەلەلەردى ءبىراز تارقاتا تۇسۋگە كۇش سالدى.
مولدوۆاعا ات باسىن تىرەمەستەن بۇرىن, سول ايماقتاعى مەملەكەتتەردىڭ ۇستانىمىن تاعى ءبىر دايەكتەگەن ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر مينيسترى قانات ساۋداباەۆ اۋەلى كيشينەۆتە, ودان سوڭ تيراسپولدە ەكى جاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى. سونىمەن, ول ۇستانىم – مولدوۆانىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعى ساقتالىنىپ, پريدنەستروۆەدەگى از ۇلتتاردىڭ مۇددەسى ەسكەرىلە وتىرىپ, ماسەلەنىڭ وڭ شەشىمىن تابۋى.
ءىس باسىنداعى توراعاعا جاعدايدى ءمالىم ەتكەن قوس تاراپ ءبىرىن-ءبىرى ايىپتاپ, “5 + 2” پىشىنىندە جانە رەسمي كيشينەۆ پەن تيراسپول اراسىندا قول جەتكەن كەلىسىمدەردىڭ ورىندالماۋىن العا تارتادى. كيشينەۆ ورىندالماعان كەلىسىمدەر 140-تىڭ سىرتىنا شىقتى دەسە, تيراسپول ونى 80- نەن استى دەيدى. پريدنەستروۆە (پمر) جاعى مولدوۆانى يمپورت-ەكسپورتتاعى تەرىس سالدو ءۇشىن جانە ميلليونداعان سىرتقى قارىزى ءۇشىن كىنالايدى. ال بۇل پمر جۇرتشىلىعى اراسىندا ءبىزدىڭ مولدوۆامەن بىرىگۋىمىز وزىمىزىگە زيان بولىپ تيەدى دەگەن قاۋپىن تۋعىزاتىنى جاسىرىن ەمەس. قالاي دەگەنمەن دە, ونەركاسىپ شوعىرلانعان پمر-دىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى, ونىڭ ىشىندە نەگىزىنەن ءجۇزىم وسىرۋمەن اينالىساتىن مولدوۆادان بويىن اۋلاق سالعىسى كەلەتىنى راس.
دەگەنمەن, اراعايىنداردىڭ ارالاسۋىمەن ۇلكەن قيىندىقپەن قول جەتكىزگەن كەلىسىمدەردىڭ اياقاستى بولۋىنان جەرگىلىكتى حالىق زارداپ شەگۋدە. پريدنەستروۆە تۇرعىندارىنىڭ ۋكرايندارى ۋكراين ازاماتتىعىن السا, ورىستار رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ازاماتتارى رەتىندە تولقۇجاتتارى بار. 20 جىل بويىنا حالىقارالىق قاۋىمداستىقتا رەسمي مويىندالماعان وزدەرىن پريدنەستروۆە مولداۆيا رەسپۋبليكاسى دەپ جاريالاعان پريدنەستروۆەنىڭ ءوز كونستيتۋتسياسى, بارلىق جانە زاڭ شىعارۋشى ورگانىمەن قاتار, اتقارۋشى ورگاندارى بار. تاعى ءبىر نازاردا ۇستار نارسە, مولدوۆانىڭ ءوز ىشىندەگى جاعدايدىڭ دا ونشا قالىپتى ەمەستىگى. ەلدەگى كونستيتۋتسيالىق داعدارىس, الدا وتكىزىلەتىن رەفەرەندۋم ماسەلەسى, مەملەكەت باسىندا قازىرگى كۇنى پرەزيدەنتتىڭ ءوزى ەمەس, مىندەتىن اتقارۋشىنىڭ وتىرۋى وسىنى اڭداتادى.
مويىندالماعان ايماق تۇرعىندارىنا شەتەلدەرگە شىعۋ نەمەسە وسى ەلدە تۇرعىزىلعان جاڭا الەۋمەتتىك نىسانداردى زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ قيىندىعى شاش-ەتەكتەن. ماسەلەن, 2001 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە مولدوۆا كەدەندىك ءمورتابانداردى اۋىستىردى. سودان بەرى پمر سىرتقا تاۋار شىعارۋعا نەمەسە سىرتتان تاۋار ەنگىزۋگە كيشينەۆ كەلىسىمىن الۋى ءتيىس. مۇنىمەن بىرگە پمر اۋماعىندا پويىزداردىڭ قاتىناسىن قالپىنا كەلتىرۋ, ەكى ارادا ازاماتتار اراسىنداعى تەلەفون بايلانىسىن جولعا قويۋ ماسەلەلەرىنىڭ شەشىلۋى دە ەكى جۇرتتى جاقىنداتا تۇسەتىن قادامدار ەكەنى ايان. ال قازىرگى كۇنى اۋرۋحانالارعا قاجەتتى شەتەلدەن اكەلىنگەن قۇرال-جابدىقتى كىرگىزۋدىڭ ءوزى مۇمكىن بولماي وتىر. كەزدەسۋلەر بارىسىندا ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتوراعاسى جىلدار بويى قوردالانعان پروبلەمالاردى بىردەن شەشىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەس, بىراق ۇنقاتىسۋ ارقىلى ءبىر-بىرىمەن ۇعىنىسۋ ماڭىزدى. الدىمەن “5 + 2” ءپىشىنىندەگى كەزدەسۋدە قارپايىم ادامدارعا باعىتتالعان قاراپايىم قادامدار جاسالۋى ءتيىس. گۋمانيتارلىق, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردە وڭ قادامدارعا بارۋ توڭتەرىستىكتى ۇعىنىسۋعا اكەلەدى, دەپ ەكى جاقتى دا ساليقالى سابىرعا شاقىرعان.
تامىز ايىنىڭ العاشقى كۇندەرى كيكىلجىڭدى ايماققا ارنايى ات باسىن تىرەگەن ايرىقشا تاپسىرمالار جونىندەگى ەلشى – ەقىۇ ءىس باسىنداعى توراعاسىنىڭ ارنايى وكىلى بولات نۇرعاليەۆپەن كەزدەسۋدەن كەيىن پمر-ءدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۆلاديمير ياسترەبچاك: “پريدنەستروۆە ەقىۇ-داعى قازاق توراعالىعىن “وتە ءتيىمدى” دەپ باعالايدى. الايدا, مولدوۆان-پريدنەستر جاعدايىنىڭ قالىپقا ءتۇسۋى وزگە حالىقارالىق ويىنشىلاردىڭ دا كۇش سالۋىنا بايلانىستى” دەسە, مولدوۆانىڭ رەينتەگراتسيا ماسەلەلەرى جونىندەگى ۆيتسە-پرەمەرى ۆيكتور وسيپوۆ استانادا وتكەن بەيرەسمي باسقوسۋدان شىققان سوڭ: “توراعا ەلدە كەزدەسۋدىڭ وتكىزىلۋى بىزگە “5 + 2” ءپىشىنىندەگى كەزدەسۋدىڭ رەسمي جاعدايدا جينالۋىنان ءۇمىت كۇتتىرەدى. ۇنقاتىسۋدىڭ ۇنەمى جانە ىرعاقتى جۇرگىزىلۋى وتە جاقسى, الايدا ونىڭ مازمۇنى مەن ۇدەرىسى دە ماڭىزدى. ال كەزدەسۋ اراعايىندار مەن بايقاۋشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن رەسمي سيپات العاندا ول حاتتامامەن, كەلىسىممەن, قۇجاتپەن بەكىتىلەدى” دەسە, ەو-نىڭ مولدوۆا ماسەلەسى بويىنشا ارنايى وكىلى كالمان ميجەي: ء“بىز وسى جىلى رەسمي كەزدەسۋگە قول جەتكىزۋدى كۇتەمىز, بۇل – ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى تۇراقتاندىرۋدا وتە ماڭىزدى”, دەگەن بولاتىن. ال رەسەي فەدەراتسياسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مولدوۆا ماسەلەلەرى جونىندەگى ارنايى وكىلى سەرگەي گۋبارەۆ ء“بىز قازاق توراعالىعى تۇسىندا, از ۋاقىتتىڭ ىشىندە وسى كەزدەسۋ بولادى دەپ شىنايى ۇمىتتەنەمىز”, دەدى.
ارينە, 20 جىلداي ۋاقىتتىڭ ىشىندە شيەلەنىسكەن, ءبىر-بىرىمەن ۇعىنىسۋدان گورى شالقايۋى مول تاراپتاردى ءيىپ, ۇنقاتىسۋ وتەر ۇستەل باسىنا الىپ كەلۋدىڭ شىنايى مامىلەگەرلىك ەكەنى انىق. ەكى جاق تا اراعايىندار كومەگىمەن ماسەلەنى شەشۋگە ۇمتىلىس تانىتقانداي. ويتكەنى, كەلىسىمنىڭ وزگەلەردەن گورى, ەڭ الدىمەن مولدوۆا مەن پريدنەستروۆە جۇرتىنا قاجەتتىگى انىق.
انار تولەۋحانقىزى.
باسقا باسىلىمداردان
قازاقستان ەقىۇ ءسامميتى قارساڭىندا
“وبزور” گازەتى (ليتۆا), 18.08.2010
جاقىندا ەقىۇ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ ۇيىم ءسامميتىن استانا قالاسىندا 2010 جىلدىڭ 1-2 جەلتوقسانىندا وتكىزۋ تۋرالى قابىلداعان شەشىمى جوعارى دەڭگەيدەگى الداعى كەزدەسۋدى ۇمىتپەن باعامداعان الەمدىك قاۋىمداستىقتا جاڭا پىكىرسايىستارعا سەرپىن بەردى.
وسى رەتتە اتالعان شەشىمنىڭ قازىردە ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋشى قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ قۇرىلىمى ءۇشىن, تولىقتاي العاندا, الەمدىك ۇدەرىستەردىڭ قالىپتى دامۋى ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ وتكەن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇندەۋىنە كوپتەگەن ساراپشىلار ەرەكشە نازار اۋدارۋدا.
قازاقستان مەملەكەتىنىڭ باسشىسى “سامميت وتكىزۋدى قازاقستاندىق توراعالىقتىڭ باستى باسىمدىعى رەتىندە مەنىڭ ەقىۇ-نىڭ تۇراقتى كەڭەسىنە قاڭتار ايىندا جاساعان بەينەۇندەۋىمدە اتاپ ايتقانىم ءمالىم. قابىلدانعان شەشىم قازاقستان حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارى ءىشىندە قول جەتكىزگەن تابىستارىنا حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ جوعارى قۇرمەتىنىڭ بەلگىسى بولىپ تابىلادى. ءبىز بۇدان ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى قىزمەتىندەگى كۇش-جىگەرىنە كەڭ اۋقىمدى قولداۋدى كورەمىز”, دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. ن.نازارباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەقىۇ-نى باسقارا وتىرىپ, قازاقستان بۇگىنگى تاڭدا ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ قۇرلىقتىق شەڭبەرىنىڭ اۋقىمىنان شىعىپ كەتكەندىگى تۋرالى تۇجىرىمدى بەلسەندى تۇردە العا تارتۋدا. ناتيجەسىندە, قازىرگى تاڭدا الەمدىك قاۋىمداستىق ەۋراتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىك كاتەگورياسىن پايدالانۋدا.
– ەقىۇ-عا توراعالىققا كىرىسە وتىرىپ, ءبىز ۇيىمنىڭ جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەرگە, ءبىرىنشى كەزەكتە, تەرروريزم مەن ەسىرتكى تاسىمالىنا قارسى تۇرۋداعى ءرولىن نىعايتۋ ءجونىندەگى ءوز نيەتىمىزدى مالىمدەگەن بولاتىنبىز. وسىعان بايلانىستى ءبىز اۋعانستانداعى جاعدايدى بەيبىت رەتتەۋ جونىندەگى كۇش-جىگەردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋدى قازاقستاندىق نەگىزگى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە ۇسىندىق, – دەي وتىرىپ, ونى قازاقستان باسشىسى باسىم مىندەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە اتاپ وتكەن-ءدى.
ءبىز ەقىۇ بويىنشا ارىپتەستەرىمىزدىڭ نازارىن ورتالىق ازياداعى قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارىنا اۋدارۋعا ۇمتىلعان كەزدە, ەشكىم دە قىرعىزستانداعى تەرەڭ ساياسي داعدارىسقا بولجاۋ جاساي العان جوق. وسى ەلدە ورىن العان قايعىلى وقيعالار كەڭ اۋقىمدى ءوڭىردىڭ تۇراقتىلىعى ءۇشىن ناعىز ەسكەرتۋ بەلگىسىنە اينالدى. ول ەقىۇ, باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدار مەن بۇكىل الەم جۇرتشىلىعى تاراپىنان ءتيىمدى شارالار قابىلداۋدى تالاپ ەتتى. ءبىز ەكونوميكالىق قىزمەتتەستىكتى دامىتۋداعى, ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى, اسىرەسە ارال پروبلەماسىن شەشۋدەگى ەقىۇ-نىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ ماقساتىن قويدىق.
ن.نازارباەۆتىڭ پىكىرىنشە, الداعى استانا ءسامميتى ستراتەگيالىق باعىتتار مەن ەقىۇ دامۋىنىڭ “جول كارتاسىن” بەلگىلەپ بەرۋى ءتيىس. قازاقستان باسشىسى استانادا ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى شەشىمنىڭ تاريحي كۇنگە – 1975 جىلدىڭ 1 تامىزىندا حەلسينكي قورىتىندى اكتىسىنە قول قويىلعان كۇنگە ءسايكەس كەلۋىنىڭ تەرەڭ سيمۆولدىق ءمانى بار دەپ ەسەپتەيدى. سوندىقتان دا قازاقستان باسشىلىعىندا جوعارى دەڭگەيلى كەزدەسۋ ەقىۇ-نى قازىرگى جاعدايعا بەيىمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەگەن بەرىك سەنىم قالىپتاسقان. سامميت الەم جۇرتشىلىعىنا ەقىۇ-نىڭ “حەلسينكيدەن استاناعا دەيىنگى” تابىستى ەۆوليۋتسياسىن پاش ەتۋى ءتيىس.
قازاقستان ەقىۇ-نى باسقارۋ “شتۋرۆالىن” بەرگەلى وتىرعان ليتۆا تۇرعىندارى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تومەندەگى سوزدەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارادى عوي دەپ ويلايمىز: “قازاقستان ءۇشىن الداعى فورۋمنىڭ ماڭىزىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. استانادا حالىقارالىق ومىردەگى ەڭ باستى ساياسي وقيعالاردىڭ ءبىرىن وتكىزۋ فاكتىسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ الەم الدىنداعى بەدەلىن كوتەرىپ قانا قويمايدى. استانا ءسامميتى قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە دەموكراتيالىق دامۋىنا سەرپىن بەرەدى”.
ەگەر ءبىزدىڭ ليتۆا مەملەكەتىنىڭ باسشىلىعى ەقىۇ شەڭبەرىندە حالىقارالىق ماڭىزدى ىستەر تۋرالى ويلانا وتىرىپ, قازاقستان وكىمەتىنىڭ قادامدارىن باسشىلىققا السا جانە ليتۆانىڭ دا مۇددەلەرىن ۇمىتپايتىنداي بولسا جامان بولماس ەدى.
