بۇل ومىرگە جولاۋشىمىز ءبارىمىز

تىرشىلىكتە ءومىردىڭ قىزىق كۇن­دەرىن باعالاي بىلمەيتىنىمىز وكىنىش­تى-اق. جالپى ادامزات بالاسىنىڭ بارعا قاناعات تۇتاتىن ساتتەرى سيرەك پە دەپ ويلايمىن. تاڭنىڭ اتىسى, كۇن­نىڭ باتىسى شىر كوبەلەك اينا­لىپ ءجۇرىپ, ءومىردىڭ التىنعا بالاعان كۇندەرىنىڭ تاريحقا كەتىپ جاتقانىن بايقاماي قالامىز. باياعىدا اتا-بابامىز كۇنىم ءوتىپ بارادى دەپ كۇ­ڭى­رەنسە, ال قازىرگى ۋاقىتتىڭ ادام­دارى ايدىڭ باسى قاشان بولادى, اياعى قاشان بولادى, كەلەر جىل جىلدام كەلسە ەكەن, زەينەتاقىمىز ءوسىپ, جالاقىمىز كوبەيسە ەكەن, ما­لىمىز سەمىرىپ, ەگىنىمىز وسسە ەكەن دەگەن قىم-قيعاش تىرشىلىكتىڭ سو­ڭىن­دا ءجۇرىپ, قالاي كۇننىڭ ەڭكەيىپ قالعانىن بايقاماي دا قالادى. ءيا, ءومىر دەگەن ادامزات بالاسىنا بە­رىل­گەن كەسىكتى ءبىر مەرزىم ەكەنىنە تەرەڭ بويلاپ, ويلانا بەرمەيمىز. مىنا ءومىر, جارىق كۇن بىزگە بەرىلگەن ءماڭ­گى سىيلىقتاي, دەنساۋلىقتى ماڭگى توزبايتىنداي كورەتىنىمىز قۇپيا ەمەس. ءيا, ادامزات بالاسىنىڭ ارما­نى, ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇنىنە شەيىن تاۋسىلمايتىن شىعار. جاراتىلىس قانشا عۇمىر بەرسە, سونشالىقتى ارمان-قيال پەندەنىڭ كوگىلدىر كوگىندە قۇس بولىپ شارىقتاپ ۇشىپ جۇرەتىنى شارتتىلىق پا دەيمىن. سوڭعى جيىرما جىل بويى بايلىق پەن بارلىققا قول جەتكىزگەن تالاي ادامداردىڭ وزگەرىپ, كەۋدەلەرىنە نان ءپىسىپ كەتكەنىن كوردىم. جالپى بايلىقتىڭ ادامدى ەسىرتىپ جىبە­رەتىن قاسيەتى بار-اۋ. باياعىدا ءبىر حان ءومىر ءسۇرىپتى. ول حان وتە ءادى­لەتتى, حالقىنا جايلى بولىپتى. وسى حاننىڭ شاشىن ءبىر شەبەر شاشتاراز اي سايىن تاقىرلاپ الىپ تۇرادى ەكەن. حاننىڭ شاشىن وتكىر ۇستاراسىمەن العان سايىن الگى شاش­تاراز “حالقىنا جاقسىلىعىن اياما­عان حاننىڭ اقىلدى باسىنان اينا­لايىن, جولىڭا قۇربان بولايىن” دەپ تەبىرەنىپ, اينالىپ-تولعانادى ەكەن. كۇندەردىڭ كۇنىندە حاننىڭ شاشىن العان شەبەر اياق استىنان وزگەرىپ, “باسىڭدى ءبىرجولاتا كەسىپ تاستايىن با؟” دەپ كىجىنە بەرگەن كورىنەدى. اقىلدى حان ويلانىپ-ويلانىپ نوكەرلەرىن شاقىرىپ ال­ىپ, شاشتاراز تۇرعان جەردى بەلۋار­دان قازدىرعان كورىنەدى. ءبىر قى­زى­عى, سول جەردەن ات باسىنداي التىن شىعىپتى. بايقۇس شاشتارازدى سول التىننىڭ بۋى از ۋاقىت بولسىن ەسىرتىپ جىبەرگەن ەكەن. بۇل نەنى مەڭ­زەيدى؟ بۇل بايلىق پەن باقىتتى الىپ ءجۇرۋ ءۇشىن دە مول اقىل, ادام­گەرشىلىك, ايرىقشا زەردە, سالماقتى مىنەز-ق ۇلىق كەرەكتىگىن كورسەتەدى. كوپ جاعدايدا بايلىقتى يەمەن­دەنگەن ادامنىڭ بيلىككە دەگەن قۇ­مارلىعى ويانىپ, كوكسەي باستايدى. اقىلدى ادامنىڭ قولىنداعى بيلىك حالقىنا قىزمەت ەتسە, تاياز ويلى ادامنىڭ قولىنداعى بيلىگى وزىنە, اينالاسىنداعى جاناشىر توپقا قىز­مەت جاساپ, ادىلەتسىزدىككە جول بەرە­تىنىن كوزىمىز كوردى. وسىنداي ءبىر تو­عىشار ادام قولىنداعى بيلىگىن پاي­دالانىپ, ءوزىنىڭ اۋىلىنداعى بارلىق جۇرگىزۋشىلەردىڭ كۋالىگىن ءال­دەقانداي سىنىق پەن سىلتاۋ تاۋىپ, سىپىرىپ العاندا ءبىر اشىنعان ءجى­گىتتىڭ نالاسى عۇمىر بويى جادىمدا قالىپتى... – قولىنداعى بيلىكتىڭ قۇرى­عىن اۋىلداستارىنان ءوش الۋعا پاي­دالانعان سول جىگىتتىڭ ادىمى ۇزا­ما­دى, كوپ كەشىكپەي مايلى شەلپەك قىز­مەتىنەن ايىرىلدى. جەر بەتىن­دەگى ەڭ قىسقا عۇمىر ادامزات ەن­شى­سىندە ەكەن, ودان ابىرويىن جوعالت­پاي ءسۇرىپ ءوتۋ تەك قانا جاقسى ادام­داردىڭ عانا قولىنان كەلەرى انىق. دۇنيە ءجۇزىن جاۋلاعان قولباسشى الەك­­ساندر ماكەدونسكي ولەرىنىڭ ال­دىندا مىنانداي وسيەت ايتقان ەكەن. “مەن ولەمىن, ولگەننەن كەيىن تا­بىتتىڭ ەكى ءبۇيىرىن تەسىپ, قولدا­رىم­دى شىعارىڭدار, مەن دۇنيە ءجۇ­زىن جاۋلاپ السام دا و دۇنيەگە ەش­تەڭە الىپ كەتپەگەنىمدى مىنا جۇرت كور­سىن” دەگەن ەكەن. بىلگەن ادامعا بۇل اڭىزدىڭ دا ايتار تاعىلىمى مول. جاراتۋشىنى ۇمىتىپ, قيانات­پەن مال جيعان ادامداردىڭ ءومىرىنىڭ سوڭى قارا تۇنەك بولاتىنىن دا كوردىك. ەستەرىڭىزدە مە, ادامدى ادام ءبىلىپ بولمايتىن سوناۋ توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى دۇربەلەڭدە قايدان شىققانى بەلگىسىز, جەڭىل تابىس كوزىن ىزدەگەن باسبۇزارلاردىڭ پايدا بولعانى. سونىڭ بىرەۋىن مەن دە سىرتىنان ءبىلۋشى ەدىم, الىمجەت­تى­ك قىلىپ, وزگەنىڭ اقشاسىن تار­تىپ الىپ, جولدان كەلگەن جەڭىل بايلىقتىڭ بۋىنا ماس بولىپ, ەلدىڭ مالىن ۇرلاپ, بايىعان ول بەتىنە قاراپ, ءسوز قايتارعان جاس جىگىتتىڭ قانىن موينىنا جۇكتەۋگە شەيىن باردى. ال سوڭىنا شىراق الىپ ءتۇس­كەن ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ تەرگەۋشى­لە­رى كەيىننەن الگى جىگىتتى “سۇتتەن اق, سۋدان تازا ەتىپ” بوساتىپ جىبەر­گەن. ول ءتىپتى ماسايراپ كەتتى, وڭاي ولجا, بايلىقتىڭ بۋى قويسىن با, كەلسىن-كەلمەسىن اقاڭنىڭ كۇشىمەن شايقاپ ءجۇرىپ, ءبىر جاس قىزدى زور­لاپ, كوز جاسىنا قالعان ەدى. قور­قىتقان با, قىزدىڭ ءۇيى ول جىگىتكە قىلمىستى ءىس اشتىرۋعا باتىلدارى بارمادى. بىراق, قىز اناسىنىڭ سول ءبىر تايراڭداعان جىگىتكە ايتقان قار­عىسىن ەستىپ, توبە شاشىم شى­مى­ر­لاعان. راسىندا كوپ ۇزامادى, الگى باس­بۇزار جىگىت قارا جولدا كەلە جا­تىپ, ماشيناسىمەن اپاتقا ۇشىراپ, قايتىس بولدى... جالپى ءبىر ۇققانىم, ادامنىڭ جاق­سى اتى دا, جامان اتى دا جات­پاي­دى ەكەن. ول اۋىزدان اۋىزعا كو­شىپ, دالا كەزىپ كەتە بەرەدى ەكەن. نە­عۇرلىم جاقسىلىق ادامدارعا كوپ جاساساڭ, العىستى كوپ الساڭ, سوعۇر­لىم جولىڭ بولىپ, جانىڭا ءبىر جايدارى تىنىشتىق كەلەتىنى انىق. قارا نيەتتى, قيانات جاساعان ادام­دار­دىڭ قالاي تىنىش ۇيىقتايتى­نى­نا تاڭىم بار. مىنا ومىردە قوناق ەكەنىمىزدى ولار نەگە بىلمەيدى؟! ادام دەگەن اتىمىزعا ءىسىمىز ساي بولۋى كەرەك ەكەنىن, مۇسىلمان ەكەنىمىزدى ءبىر ءسات تە ۇمىتپاۋ قاجەتتىگىن, قو­لىڭنان كەلسە الدىڭا الاقان جايىپ كەلگەن مۇقتاج جانعا كومەگىڭدى ايا­ماۋ كەرەكتىگىن, ءومىر دەگەن كەرۋەن­نىڭ جولاۋشىلارى ءبىلىپ جۇرسە, ارتىق بولماس. بايلىق تا, قىزمەت تە ادامعا جولداس بولمايدى. ونىڭ بار­لىعى قولدىڭ كىرى دەپ سان عاسىر بۇرىن اتا-بابامىز ايتىپ كەتكەن. سوندىقتان دا ماقتانىش ءۇشىن مال جيىپ نەمەسە تۇنگى ويىن-ساۋىق وتاۋ­ىن­دا تۇرمىس دەڭگەيى تومەن وتباسى جىل ون ەكى اي كۇنەلتەتىن اقشانى لاقتىرىپ جۇرە بەرەتىن قالتالى جىگىتتەرگە ايتپاعىم, جان-جاقتارىڭا قاراپ, ويلانىڭدارشى, ەكى كوزى جاۋدىرەپ ىشسە تاماققا, كيسە كيىمگە جارىماي جۇرگەن قانشا قانداستارىڭ بار ەكەنىن بىلىڭدەرشى دەگىم كەلەدى. ۇستىمىزدەگى جىلى ءباسپاسوز بە­تىن­دە يۋنيسەف ۇيىمى ەلىمىزدە ار­نايى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, قو­رى­تىندىسى بويىنشا 45,2 پايىز با­لالار وتە كەدەي وتباسىنان ەكەنىن انىقتادى.ولاردىڭ وقىپ,ءبىلىم الۋىنا كىم كومەكتەسە الادى؟ ءاري­نە, ميلليونەر قالتالى باي جىگىت­تەر. ءبىزدىڭ ەلدە ميلليونەرلەر جوق دەپ كىم ايتتى. بار, بىراق سولار كومەككە ءزارۋ, كەدەي ادامداردىڭ بار ەكەنىن بىلە مە؟ ءوزى باي ادام جوق ادامنىڭ مۇڭىن ءتۇسىنىپ كور­گەنى ابزال. مۇقتاج ادامدارعا قان­شا جاقسىلىق جاساساڭ, سون­شا­لىقتى جاقسىلىق الدىڭنان شىعا­رى ءومىر­دە دالەلدەنگەن. تاعى ءبىر ايت­پاعىم, كەدەي-كەپشىكتىڭ العى­سى, اللاتاعا­لانىڭ باتاسىمەن تەڭ دەگەن ءسوز بار. كاسىپكەرلىكپەن اي­نا­لىسا­تىن ءبىر جىگىتتىڭ شارۋاسى ءجۇر­مەي دىڭكەلەگەن كۇندەرىندە ال­دىنا بالاسى قاتتى اۋىرىپ جات­قان جەسىر ايەل جىلاپ كەلىپ, كو­مەك سۇرايدى. ءوزى قاتتى قىسىلىپ جۇرسە دە ورەلى جىگىت جانى اشىپ, قالتاسىنداعى بارىن بەرەدى. ءتىپتى ونى كەيىنگى قاربالاس كۇندەرى ۇمىتىپ تا كەتىپتى. – سەنسەڭىز, سول كۇننەن باستاپ, شارۋام العا دوڭگەلەنىپ ءجۇرىپ كەتتى. جانى قينالىپ-قىسىلىپ كەلگەن الگى ايەلدىڭ ريزاشىلىق كوڭىلىنىڭ شاراپاتى ماعان تيگەن سياقتى. سول كەزدەن باستاپ, قينالعان ادامدارعا قولۇشىن بەرىپ تۇرۋدى ادەتىمە اينالدىردىم. ەگەر دە بەرەتىن ەش­كىمدى كەزدەستىرە الماسام, مەشىتكە اپارىپ بەرەمىن. ايتەۋىر قايىر-ساداقا بەرگىم كەلىپ تۇرادى, – دەيدى الگى جىگىت اعىنان جارىلىپ. ءومىر ادامعا ءبىر رەت قانا بەرى­لەدى. ماڭگىلىك ءومىر جوق, ءوز ءومىرىڭ­نىڭ ءار ءبىر وتكەن كۇنىنە تالداۋ جا­ساپ, اتقارعان ىسىڭە باعا بەرىپ ءجۇ­ر­سەڭ, قانداي جاعداي بولماسىن قيا­ناتقا بارماساڭ, بايلىعىڭدى ەسەلەۋ جولىندا ەلدىڭ الا ءجىبىن اتتا­ماساڭ, كەشكە جاقىن باسىڭ جاس­­تىققا تي­گەندە جامان ءتۇس كورمەي, ۇيقىڭ تى­نىش بولسا, ۇرپاعىڭ ءوسىپ-ءونىپ, كوگەرەتىنىنە, ءومىرىڭ ابىرويلى بو­لىپ, ۇزاق ءومىر سۇرەتىنىڭە كەپىلدىك بار. ءومىر دۋمان, دۇنيە جالعان دە­گەن ۇعىم دا شىندىققا سايادى. بار­لى­عى­مىز دا ءومىر كەرۋەنىنىڭ جولاۋ­شى­سى ەكەنىمىزدى, جارىق دۇنيەنىڭ دە ولشەۋلى ەكەنىن ءبىر ءسات تە ەستەن شىعارمايىق. نۇريلا بەكتەمىروۆا. الماتى وبلىسى.