ونىمدىلىكتى ەسەلەۋگە نەگىز قالانادى

قازىر ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇل تۇستا اسىراۋشى سالاعا اينالعان اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنا دا ارتىلار جۇك وتە قوماقتى. سول سەبەپتى بۇگىن ءبىز قىزىلوردا وبلىستىق اۋىل شارۋا­شىلىعى باسقارماسى بەرگەن مالىمەتتەرگە جۇگىنە وتىرىپ, جۇزەگە اسىرىلعان ىستەر مەن الدا تۇرعان مىندەتتەر تۋرالى تارقاتىپ اڭگىمەلەگەندى ءجون سانادىق. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ءوز ءوندىرىسىمىز ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا بيىل وبلىستا 160,2 مىڭ گەكتارعا اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارى ەگىلدى. وسى كورسەتكىش وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 4,1 مىڭ گەكتارعا ار­تىق بولىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە كۇرىش ەگىسىنىڭ كولەمى 5,6 مىڭ گەكتارعا, كارتوپ, كوكونىس, باقشا داقىلدارى 0,5 مىڭ گەكتارعا ۇلعايدى. سونىمەن بىرگە ۇستىمىزدەگى جىلى 101,4 مىڭ توننا كارتوپ, 96,9 مىڭ توننا كوكونىس, 124,8 مىڭ توننا باقشا داقىلدارى, 16,3 مىڭ توننا ەت, 83,7 مىڭ توننا ءسۇت, 31,3 ملن. دانا جۇمىرتقا وندىرىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. جىل سايىن كۇرىش, باقشا ونىمدەرىنە قاجەتتىلىك تولىق وتەلەدى. ال ءسۇت, ەت جانە جۇمىرتقاعا دەگەن سۇرانىستىڭ ءبىر بولىگى سىرتتان تاسىمالداۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. الايدا, جەمىس-كوكونىس ونىمدەرىن ساقتايتىن ءتيىستى ورىنداردىڭ بولماۋى سالدارىنان, ولاردىڭ باعاسى قىس, كوكتەم ايلارىندا قىمباتتاپ كەتەدى. وسى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, ماۋسىم ايىندا وبلىستا جىلىجاي شارۋاشىلىعىن سالۋ ءىسى قولعا الىندى. وتكەن جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن­داعى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 200,0 ملن. تەڭگە بولىنگەن بولاتىن. سونىڭ ناتيجەسىندە كوكونىستى كونسەرۆىلەۋ مەن ينكۋباتور تسەحتارى­نا, 10 جىلىجايعا ءتيىستى قۇرال-جابدىقتار الىندى. سونداي-اق 300 باس جىلقى, 46 باس تۇيە, 2385 باس قوي شارۋاشىلىقتارعا ليزينگىگە بەرىلدى. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارما­سى­نىڭ باستىعى باقىت جاحانوۆتىڭ ءمالىم­دەۋىنشە, بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىلارعا ءاربىرىنىڭ كولەمى 500 شارشى مەتردى قۇرايتىن 3 جىلىجاي پايدالانۋعا بەرىلگەن. ولارعا كوكتەم مەزگىلىنەن باستاپ ونىمدەر جينالۋ ۇستىندە. مۇنان وزگە قىزىلوردا قالاسىنىڭ اقجارما ەلدى مەكەنىندە جالپى كولەمى 3500 شارشى مەترلىك 7 جىلىجاي قۇرىلىسى سالىنۋدا. قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا وسى اتالعان جىلىجايلارعا 3000 ءتۇپ كوشەت وتىرعىزىلاتىن بولادى. الداعى ۋاقىتتا 20 جىلىجاي سالۋ جوسپاردا تۇر. كەلەشەكتە كاسىپورىنداردىڭ ۇندى سىرت جەردەن تاسىمالداماۋى ءۇشىن تاۋلىگىنە 250 توننا ۇن شىعاراتىن زاۋىت قۇرىلىسىن سالۋ جوسپارلانۋدا. ال “كۆانت قۇرىلىس-وندىرىستىك بىرلەستىگى” جشس قۇس فابريكاسىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋعا نيەت بىلدىرۋدە. اعىمداعى جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى سا­لاسىنا نەگىزدەلگەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 250,0 ملن. تەڭگە ءبولىندى. وسى قارجىعا مال بور­داقىلاۋ الاڭى, وسىمدىك مايىن شىعارۋ تسەحى جانە قۇراماجەم وندىرەتىن زاۋىت سالىن­باقشى. بۇل كەشەندەر ىسكە قوسىلعان ساتتە جىلىنا 500 توننا وسىمدىك مايى, 300 توننا جىلقى ەتى, 137 توننا قوي ەتى وندىرىلەتىن بولادى. بۇل جوبالار مال ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە ساپالى ازىقپەن قامتۋعا, ەت ونىمدەرىنىڭ باعاسىن تومەندەتۋگە باعىتتالعان. ونىمدەر باعاسىن تۇراقتاندىرۋعا بايلا­نىس­­تى قۇرىلعان ارنايى جۇمىس توبى قى­زىلوردا قالاسىنىڭ ءىرى ساۋدا ۇيلەرىندەگى جانە بازارداعى نەگىزگى ازىق- ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ باعا­لارىنا مونيتورينگ جۇرگىزەدى. وسى تۇستا اتاپ وتەرلىك كەلەسى ءبىر ماسەلە  ازىق-ت ۇلىك باعا­لارىن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن “قىزىلوردا­اگرو­سەرۆيس” مكك قاراجاتى ەسەبىنەن “ال-اساد” جشس-ىنە 10,0 ملن. تەڭگە بەرىلدى. بۇل قارجىعا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان ارزانداتىلعان باعادا كارتوپ, كوكونىس ونىمدەرى تاسىمالدانۋدا. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن وبلىسقا 105,4 توننا كارتوپ, 8,5 توننا جۋا, 3,5 توننا قىرىققابات, 1,2 توننا قىزاناق جانە باكلاجان ءونىمى جەتكىزىلىپ, ناتيجەسىندە كارتوپ باعاسى 40 پايىزعا, جۋانىڭ باعاسى 27 پايىزعا تومەندەتىلدى. وبلىس كولەمىندەگى ءىرى ساۋدا ۇيلەرى مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ازىق-ت ۇلىك باعالارىنىڭ نەگىزسىز وسۋىنە جول بەرمەۋ ماقساتىندا مەموراندۋمعا قول قويدى. بۇل, ادەتتە, ونىمدەردىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىنە ۇستەمە باعانى بەلگىلى مولشەرمەن بەكىتۋگە نەگىز قالادى. سونداي-اق بيىلعى جىلدىڭ 13 اقپانىنان باستاپ 41 رەت وتكىزىلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ جارمەڭكەسىندە ونىمدەر بازار باعاسىنان 10-15 پايىزعا تومەن ساتىلدى. قازىرگى كەزدە وبلىستا ينجەنەرلىك جۇيەگە سايكەستەندىرىلگەن 175 مىڭ گەكتار جەر بار. ونىڭ 158 مىڭ گەكتارى اۋىسپالى كۇرىش ەگىستىگى بولسا, قالعان 17 مىڭ گەكتارى مال ازىعى مەن كوكونىس داقىلدارىنا ارنالعان. دەگەنمەن, كەيىنگى جىلدارى اۋىسپالى ەگىس جۇيەسىنە ءتيىستى تەگىستەۋ جۇمىستارىنىڭ ۋاقىتىلى جۇرگىزىلمەۋىنە بايلانىستى 39 مىڭ گەكتار جەر اينالىمنان شىعىپ قالدى. وسىعان بايلانىستى “يرريگاتسيالىق جانە درەناجدىق جۇيەلەردى جەتىلدىرۋ” جوباسىنىڭ 1-كەزەڭىندە 1034 گەكتار جەرگە كۇردەلى تەگىستەۋ جانە قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. سۋارمالى جەر توڭىرەگىندەگى تۋىنداعان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ءبىرشاما جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. تارقاتىپ ايتقاندا, كەلەر جىلى سۋارمالى ەگىنشىلىكتى قولداۋ باعىتىندا قوسىمشا 4 باعدارلاما قابىلداناتىن بولدى. بۇل رەتتە كۇرىش ەگىلەتىن القاپ تەگىستەلەدى جانە كانال, قاشىرتقىلار تازالانىپ, تامشىلاتىپ سۋارۋ جابدىقتارىن ساتىپ الۋعا جۇمسالعان شىعىنداردىڭ ءبىر بولىگىن مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديالاۋ قاراستىرىلعان. جالپى, وبلىسىمىزداعى 30 مىڭ گەكتار جەردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جوسپارلانعان. ەسكەرە كەتەتىن جاعداي, بۇل كولەم ازدىق ەتەدى. سوندىقتان بۇل كورسەتكىشتى 45 مىڭ گەكتارعا جەتكىزۋگە ۇسىنىس بەرىلدى. وسى جۇمىستار ناتيجەلى اياقتالعاندا كۇرىش ونىمدىلىگىن ەسەلەۋگە جول اشىلادى. ءسوز باسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەگىس كولەمىنىڭ ۇلعايىپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتكەنبىز. سونىڭ باسىم بولىگىن كۇرىش ءونىمى قۇرايدى. دەرەككە جۇگىنسەك, 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا ەگىس كولەمى 14,1 مىڭ گەكتارعا ارتسا, ال كۇرىش القابىنىڭ كولەمى 15,7 مىڭ گەكتارعا وسكەن. جىل ساناپ كۇرىشتىڭ ورتاشا ونىمدىلىگى دە ارتا تۇسۋدە. 2007 جىلى تازا سالماقتاعى ءار گەكتار كۇرىشتەن 33,9 تسەنتنەردەن ءونىم جينالسا, وتكەن جىلى 36,0 تسەنتنەردەن ءونىم الىندى. نەگىزى, داقىلداردىڭ ورتاشا ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ جاعدايى ەگىس كولەمىن ۇلعايتۋمەن شەكتەلمەيدى. بۇل جەردە اگروتەحنيكالىق تالاپتاردى قاتاڭ ساقتاۋ, تۇقىم, مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى ءتيىمدى پايدالانۋ جانە وسىمدىكتەردى زيانكەستەن قورعاۋ, ەگىستىك كولەمىن قاجەتتى مولشەردە سۋلاندىرۋ ايرىقشا ءرول اتقارادى. ەگەر, وسى ايتىلعانداردى ءوز دارەجەسىندە ورىنداماساق, ەگىنشىلىك مادەنيەتىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋ مۇمكىن بولمايدى. ەكىنشىدەن, ەگىنشىلەرىمىزدىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ, وندىرىسكە جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزۋ شارت. ۇكىمەت مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى سۋبسيديالاۋعا باعدارلاما قابىلداعان بولاتىن. سول ارقىلى وبلىس شارۋاشىلىقتارى 36,2 مىڭ توننا ازوتتى جانە 5,3 مىڭ توننا امموفوس تىڭايتقىشىن ارزانداتىلعان باعامەن الدى. سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگىن كوتەرۋگە نەگىز بار. جاقسى, ساپالى تۇقىم مول ءونىمنىڭ كەپىلى. وسىعان وراي, ايماعىمىزداعى تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. قازىر 2 اتتەستاتتالعان بىرەگەي, 3 ەليتالىق جانە ءى-ءىى-ءىىى رەپرودۋكتسيالى ساپالى تۇقىمدى وندىرەتىن 7 شارۋاشىلىق بار. تاعى ءبىر دەرەك, كەزىندە رەسەيدىڭ كۇرىش عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى شىعارعان كۇرىشتىڭ ءۇش تۇقىمى اۋدانداستىرىلعان بولاتىن. بۇگىندە ولار جاقسى ءونىم بەرۋدە. دەگەنمەن, تاۋەلدىلىكتى بولدىرماۋعا جانە قارجىنى ۇنەمدەۋگە دە قادام جاسالدى. بۇل توڭىرەكتەگى ماسەلەنى ناقتىلار بولساق, الدىمەن  قازاق كۇرىش شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستي­تۋتىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ قاجەت بولدى. وسىعان سايكەس وبلىس اكىمدىگى مەن “قازاگرويننوۆاتسيا” اق مەمو­راندۋمعا قول قويىپ, اتالمىش ينستيتۋتقا جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن 75 ملن. تەڭگە قارجىلاي كومەك كورسەتىلدى. ۇستىمىزدەگى جىلى دا 25 ملن. تەڭگە بولىنگەن. ورەلى ءىس ءوز جەمىسىن بەرىپ, جوعارىدا اتالعان ينستيتۋت بيىل ەليتا, سۋپەرەليتا تۇقىمىن ءوندىرىپ, ساتۋدى باستادى. 2012 جىلى وسى عىلىمي ورتالىق ءوڭىرىمىزدى اۋدانداستىرىلعان كۇرىش سۇرىبىنىڭ بىرەگەي تۇقىمىمەن قامتيتىن بولادى. وبلىس دەڭگەيىندەگى شارۋاشىلىقتاردى كۇرىشتىڭ ەليتا تۇقىمىمەن قامتاماسىز ەتەتىن “تۇگىسكەن تش” جشس-ىنە وتكەن جىلى “دا­مۋا­گرو­قىزىلوردا” قورى ارقىلى 30,5 ملن. تەڭ­گە بولىنسە, ۇستىمىزدەگى جىلى 10 ملن. تەڭگە نەسيە بەرىلدى. سونىڭ ناتيجەسى بولار, جوعارى رەپرو­دۋكتسيالى تۇقىم ۇلەسى 65 پايىزعا جەتىپ وتىر. بيىل شارۋاشىلىقتار تاراپىنان ساتىل­عان 943,3 توننا ەليتا تۇقىمىنىڭ باعاسىن سۋبسيديالاۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 24,0 ملن. تەڭگە جانە 4373,1 توننا ءى دارەجەلى رە­پرودۋكتسيالىق كۇرىش تۇقىمى باعاسىن ار­زان­داتۋعا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 105 ملن. تەڭگە سۋب­سيديالىق قارجى تولەندى. مۇنىڭ ءوزى ءونىم­دىلىكتى جاقسارتۋعا جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىزدىگىن قامتا­ما­سىز ەتۋگە جا­سال­عان ىزگى شارا بو­لىپ ەسەپتەلەدى. ءامىرحان الماعانبەتوۆ, جۋرناليست. قىزىلوردا وبلىسى.