دالالىقتاردىڭ دارحاندىعى قىتايلىقتاردى ءتانتى ەتتى

جۋىقتا ەلىمىزدىڭ ءبىر قيىرىنداعى دوس­تىق بەكەتىندە قازاقستان مەن قىتاي قارىم-قاتىناسىنىڭ جاڭا تاريحىنداعى ءساتتى باس­تاۋ­لاردى ەسكە سالاتىن ءماندى ءبىر شارا ءوتتى. بۇل شارا وسى ەكى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دا­مۋى­نا لايىقتى ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان اق­توعاي – دوستىق پەن ۋسۋ – الاشاڭقاي تەمىر جول جەلىلەرى ءتۇيىلىسۋىنىڭ 20 جىلدىعىنا ار­نال­دى. اتالعان تەمىر جول جەلىلەرى العاش رەت 1990 جىلدىڭ 12-ءشى قىركۇيەگىندە ءتۇيىلىسىپ, وسىعان وراي ەۋرازيالىق كولىك ءدالىزىن قا­لىپتاستىرۋدا ۇلكەن ءرول وينايتىن ماڭىزدى جاڭا جول جەلىسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى بولعان ەدى. ەندى مىنە, زىرلاپ وتە شىققان جيىرما جىلدان كەيىن اتالعان تاريحي وقيعا قۇرمەتىنە ورايلاستىرىلعان ەكى كۇندىك شاراعا “قا­زاقستان تەمىر جولى” ۇك” اق باسشىلارى, ارداگەرلەرى, قىتايلىق قوناقتار قاتىستى. تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, كسرو مەن قىتاي اراسىنداعى شەكارالىق تەمىر جول وتكەلىن سالۋ جونىندەگى جۇمىستار 1970 جىل­دارى قولعا الىنا باستاعان بولاتىن. دە­گەن­مەن بۇل جۇمىس ەكى مەملەكەت اراسىنداعى سالقىن قارىم-قاتىناس اسەرىنەن بولسا كەرەك, ءوز ارناسىن تاۋىپ, دۇرىس جولعا ءتۇسىپ كەتە المادى دا توقتاپ قالدى. سونان كەيىن قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولعان 1990 جىلى قايتا قىزۋ سەرپىنگە يە بولدى. ەگەر اڭگىمەنى ودان دا ارىدەن قوزعايتىن بولساق, تاريحى سان مىڭداعان جىلداردى قام­تيتىن كونە قىتاي مەن ەجەلگى تۇركى الەمىنىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناستارىندا ريزاشىلىقپەن ەسكە الۋعا لايىق نەبىر تاماشا كەزەڭدەر از كەزدەسپەگەن. كورشى ەلدەر ءبىرىنىڭ تىرشىلىگىنەن ەكىنشىسى ءنار الىپ وتىرعان. سونىڭ ايشىقتى مىسالدارىنىڭ ءبىرى رەتىندە كونە جىبەك جو­لىن ايتۋعا بولادى. باتىس پەن شىعىستى باي­لانىستىرعان وسى الەمدىك دەڭگەيدەگى ساۋ­دا جولى ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتىپ, ونىڭ بويىندا كوپتەگەن قالالار پايدا بولعان ەدى. وسى جىبەك جولىنىڭ توقىراۋى ورتالىق ازيانىڭ الەمدىك تىرشىلىك ارناسىنان بىرتە-بىرتە اجىراۋىنا, ەۋرازيا سەكىلدى الىپ قۇر­لىقتىڭ ورتا تۇسىندا تۇرىپ-اق مەشەۋ شەت­كەرى ايماققا اينالۋىنا الىپ كەلدى. تۇتاس تۇركى دۇنيەسىنىڭ ىدىراۋ ۇردىستەرى, بۇرىڭعى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان وتىرىقشىلىق ءوم­ىر­دىڭ اياق استى ەتىلىپ, كوشپەلى ءومىر سالتىنىڭ بارىنشا ۇستەمدىك قۇرۋى مىنە, وسى جىبەك جولىنىڭ بويىنان جان كەتۋىمەن ودان ءارى ۇدەي تۇسكەن بولاتىن. قازاقستاننىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولى­سىمەن شىعىسىمىزداعى الىپ مەملەكەت قى­تايمەن قارىم-قاتىناستى جاڭا ماعىنادا قا­لىپتاستىرا وتىرىپ, ونىڭ ەكونوميكالىق قۋا­­­تىنان ءنار الۋعا, ءارى وسى ارقىلى باتىس پەن شىعىستى بايلانىستىرا التىن كوپىر ءرو­لىن اتقارۋعا دەگەن ۇمتىلىسى ەلباسى­مىز­دىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ بەلگىسى ەدى. ول ءۇشىن كونە جىبەك جولىن جاڭا زامان بەينەسىندە قايتا جانداندىرۋ قاجەت بولدى. ونىڭ ۇلكەن ءمۇم­كىندىگىن تەمىر جول بەرە الاتىن ەدى. ءسوي­تىپ جوعارىدا اتالعان تەمىر جول جەلىلەرىنىڭ ءتۇيى­سۋى ەكى ەلدىڭ جاڭا قالىپتاسا باستاعان ەكو­نوميكالىق قارىم-قاتىناسىنىڭ اسا ما­ڭىزدى وقيعاسى رەتىندە ايشىقتى تاريحي دە­رەك­تەردىڭ كەڭ اينالىمىنا ەندى. ماڭىزدى جوبانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى ەۋرازيالىق كولىك ءدالىزىن قالىپتاستىرۋ جوسپارى اياسىنداعى تەمىر جول جىلجىمالى قۇرامدارىنىڭ تران­زيتتىك مۇمكىندىگىن ارتتىرىپ قانا قويماي, ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى الىس-بەرىستىڭ ارتۋىنا, ەكو­نو­ميكالارىنىڭ دامۋىنا قوسىمشا سەرپىن بەردى. بۇگىنگى كۇنى دوستىق – الاشاڭقاي تەمىر جول وتكەلى “قازاقستان تەمىر جولى” ۇك” اق-نىڭ ارىپتەستەرى – ەكى ەلدەگى جۇك جونەلتۋ­شى­لەر مەن جۇك قابىلداۋشىلار ءۇشىن اسا ءتيىمدى ترانزيتتىك ءدالىز بولىپ تابىلادى. دوستىق ستانساسى – جۇك جىبەرۋگە ار­نال­عان شەكارالىق وتكەل. وندا جۇكتەردى ءتۇسىرىپ-تيەۋمەن قاتار, ونى سۇرىپتاۋ جۇمىسى دا ات­قارىلادى. ستانسادا 12 تارامدى جولى بار سۇرىپ­تاۋ دوڭەسى ارقىلى ءبىر تاۋلىكتىڭ ىشىندە 2500 ۆا­گوننان تۇراتىن پويىزداردى جاساقتاپ, تا­را­تۋ, سۇرىپتاۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلادى. جۇكتەردى باسقا ۆاگوندارعا اۋىستىرىپ تي­ەۋ­دىڭ 9 ورىنى بار. ونىڭ ەكەۋى جابىق ۆا­گون­دارداعى قوراپتى-ورامالى بولشەك جۇك­تەر­گە, ۇشەۋى اشىق جىلجىمالى قۇرامدارعا, ەكەۋى كونتەينەرلىك جۇكتەرگە ارنالعان. مۇندا ۆاگونداردىڭ دوڭعالاعى 1520 ميلليمەترلىك تابانىنان 1435 ميلليمەترلىك تار تابانعا اۋىستىرىلادى. تاۋلىگىنە 220 ۆاگوننىڭ دوڭعالاعى اۋىستىرىلادى. دوستىق ستانساسىن جانە اقتوعاي – دوس­تىق تەمىر جول تەلىمىن دامىتۋدىڭ 2008-2011 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىنا سايكەس “قازاقستان تەمىر جولى” ۇك” اق پرەزي­دەن­تىنىڭ بۇيرىعىمەن ستانساداعى وڭدەۋ جۇمىسى مەن سەرۆيستىك قىزمەتتەردى جانداندىرۋدىڭ ءىس-جوسپارى بەكىتىلىپ, جۇزەگە اسىرىلۋ ۇستىندە. ەلەكترمەن قامتۋ ورتالىعىن جاڭعىرتۋ, ەكى بىردەي جولتاباندارىندا قوسىمشا قابىلداۋ-جونەلتۋ پاركىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ, جۇك اۋىستىراتىن قوسىمشا ورىن جاساۋ, قىتاي­دان كەلەتىن جۇمىسشىلارعا ارناپ اكىمشىلىك جانە تۇرمىستىق كورپۋس تۇرعىزۋ جانە باسقا دا جۇمىستار وسى شارالار اياسىندا ىسكە اسى­رىلۋدا. بەلگىلەنگەن شارالاردىڭ باسىم كوپ­شىلىگى قازىردىڭ وزىندە ورىندالىپ تا قويدى. جاقىندا ستانساعا قىتايدان قازىرگى زامانعى تالاپتارعا ساي كەلەتىن 15 مانەۆرلىك لوكوموتيۆ جەتكىزىلدى. 2009 جىلدىڭ اياعىندا بىرىڭعاي رەسىمدەۋ زالىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى وتكىزىلدى. ول ار­قى­لى كولىكتىك, ۆەتەرينارلىق, فيتوساني­تار­­­لىق, سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ بەكەتىنىڭ وتكىزۋ جۇمىستارىنىڭ قۇجاتتان­دىرىلۋى جەدەلدەتىلدى. زالدا اقپاراتتىق ستەن­دىدە تاسىمالداۋدى رەسىمدەۋ جانە تاۋار­دى الىپ ءجۇرۋ قۇجاتتارىنىڭ قوزعالىس با­رىسى “ونلاين” كەستەسى ارقىلى كورسەتىلەدى.           قا­زاقستانعا ترانزيتتىك ەل رەتىندە ەۋروپا مەن ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ قىزىعۋشىلى­عى­نىڭ ارتۋىنا بايلانىستى قازاقستان ۇكى­مە­تىنىڭ قولداۋىمەن “قتج” ۇك” اق-تىڭ 2008-2012 جىلدارعا ارنالعان ينۆەستيتسيالىق باع­دارلاماسى ءتۇزىلدى. وندا دوستىق ستانساسىن ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەسىنە جەتكىلىكتى دەڭ­گەي­دە نازار اۋدارىلعان. ستانسانى دامىتۋ جوسپارلارىندا الەۋ­مەت­تىك ماسەلەلەرگە دە بارىنشا كوڭىل ءبو­لىن­گەن. ماسەلەن ۇستىمىزدەگى 2010 جىلى دوستىق ستانساسىندا ءۇش قاباتتى سەگىز ۇيدەن تۇراتىن شاعىن اۋداننىڭ قۇرىلىسى اياقتالعان ەدى. وسى بويىنشا ۇلتتىق كومپانيانىڭ پرە­زيدەنتى اسقار مامين 216 تۇرعىنعا تۇرمىسقا جايلى جاڭا پاتەرلەردىڭ كىلتىن تابىستادى. ستانسا تۇرعىندارىنا اۋا رايىنىڭ قو­لايسىزدىعىنا جانە ەڭبەك جاعدايىنىڭ اۋ­ىر­لىعىنا بايلانىستى ماتەريالدىق وتەماقى بەرىلىپ تۇرادى. ءسويتىپ ەجەلگى جىبەك جولىن جالعاعان قى­تاي مەن قازاقستان اراسىنداعى دوستىق جانە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى ءىس جۇزىندە كورىنىس تاۋىپ, جان-جاقتى ورىستەي تۇسسە, بۇعان تەمىر جول سالاسىنىڭ دا قوسىپ وتىرعان ۇلەسى زور دەۋگە بولادى. سونىڭ ءىشىن­دە دوستىق ستانساسىنىڭ ەكى ەل شەكاراسىندا گەوگرافيالىق تۇرعىدان قولايلى ورنالاسۋى قازاقستان اۋماعى ارقىلى ترانزيتتىك تاسىمالدىڭ تاسقىنداي تۇسۋىنە ىقپال ەتۋدە. وسى رەتتە قورعاس-جەتىگەن تەمىر جول جە­لىسىنىڭ سالىنۋى دوستىق ستانساسىنىڭ ما­ڭىزىن تومەندەتپەيتىندىگىن ايتۋ پارىز. ما­مانداردىڭ ايتۋىنشا, دوستىق ستانساسىن­داعى تاسىمال كولەمى 2020 جىلى 20 ميلليون تون­ناعا جەتەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. ءال­ەم­دىك ەكونوميكالىق داعدارىس اۋىرتپاشى­لىعى ايىعا قويماعان 2009 جىلدىڭ وزىندە دوستىق ستانساسى ارقىلى تاسىمالدانعان جۇك كولەمى رەكوردتىق كورسەتكىش – 15,5 ملن. تونناعا دەيىن جەتۋى وسى جوسپاردىڭ ناق­تىلىعىن الدىن الا دالەلدەي تۇسكەندەي بولدى. بۇگىندە شەكارالىق ستانسادان وتەتىن جۇكتەر كولەمى قازاقستان اۋماعى ارقىلى وتەتىن ترانزيتتىك تاسىمالدىڭ 20 پايىزدان استامىن قۇرايدى. سالتاناتتى باسقوسۋدا ءسوز العان “قتج” ۇك” اق-تىڭ پەرسونالدى باسقارۋ جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جونىندەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتى اسحات اكچۋرين اتالعان تەمىر جول جەلىلەرى مەن دوستىق ستانساسىنداعى بۇگىنگى قول جەتكىزىلگەن جەتىستىكتەر قازاقستان مەن قىتاي مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ جەمىسى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا وسىدان جيىرما جىل بۇرىن ستانسادا نەبارى 56 عانا تەمىرجولشى بولسا, بۇگىندە ولاردىڭ قاتارى سەگىز مىڭعا جۋىق­تاعان. مىنە, وسى ءبىر سانىنىڭ وزىنەن-اق كوپتەگەن جايتتى اڭعارۋعا بولاتىنداي. الماتى تەمىر جول بولىمشەسىنىڭ ديرەك­تو­رى باۋىرجان ورىنباساروۆ بيىل قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى جۇك تاسىمالىنىڭ كولەمىن 16 ملن. تونناعا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىرعاندىعىن جەتكىزدى. تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ العاشقى كولىك مي­نيس­ترى بولىپ جۇمىس ىستەگەن تەمىر جول سا­لاسىنىڭ ارداگەرى نىعمەتجان ەسەنعارين ءوز سوزىندە بۇگىندە قىتايدان ەۋروپاعا, رەسەيگە جى­لىنا 3 ملن. توننا ترانزيتتىك جۇك ءجو­نەل­تىلەتىندىگىن, ەندى ونى 20 ميلليون تونناعا جەت­كىزۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلىپ جات­قاندىعىن ايتىپ ءوتتى. قىتاي دەلەگاتسياسىن باستاپ كەلگەن قحر تەمىر جول مينيسترلىگىنىڭ حالىقارالىق قا­تىناستار دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىن­با­سارى سۋن ليشي, حالىقارالىق قاتىناستار دە­پار­تامەنتىنىڭ ءبولىم باستىعى ۆان ليانبين, ءۇرىمشى تەمىر جولى, سولتۇستىك-سينتسزيان تەمىر جول كومپانياسىنىڭ وكىلدەرى ەكى ەل ارا­سىن­داعى ىنتىماقتاستىقتىڭ بۇرىنعىدان دا جوعارى قارقىنمەن داميتىندىعىنا سەنىم ءبىلدىردى. سالتاناتتى راسىمنەن سوڭ دوستىق ستان­ساسىنىڭ قالىپتاسۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسقان تەمىرجولشىلار “ادال ەڭبەگى ءۇشىن”, “دوستىق –الاشاڭقاي شەكارالىق وتكەلىنىڭ 20 جىلدىعى” مەرەيتويلىق كەۋدە بەلگىلەرىمەن ماراپاتتالدى. قازاقستاننىڭ ونەر جۇلدىزدارى كۇشىمەن قويىلعان كونتسەرتتىك باعدارلاما كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىقتى. جوڭعار قاقپاسىنىڭ وتىندە, الاتاۋدىڭ شەتىندە ورنالاسقان دوستىق شەكارالىق ستان­ساسى تۇرعىندارىنىڭ ەسىندە ساقتالاتىن ماڭىزدى شارا مىنە, وسىلايشا سالتاناتتى جاعدايدا دۇركىرەپ ءوتتى. ول قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستىڭ جىلدان جىلعا قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقاندىعىن دالەلدەپ بەردى. سۇڭعات ءالىپباي.