كەشە اقوردادا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا كەڭەس وتكىزدى.
كەڭەسكە پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ, مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى اسلان مۋسين, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ توراعاسى يگور روگوۆ, جوعارعى سوتتىڭ ءتوراعاسى مۇسابەك ءالىمبەكوۆ, “نۇر وتان” حدپ ءتوراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى نۇرلان نىعماتۋلين, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كومەكشىسى – قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ حاتشىسى مارات ءتاجين, جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ توراعاسى وڭالسىن جۇمابەكوۆ, باس پروكۋرور قايرات ءمامي, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ۇكىمەت مۇشەلەرى, سونداي-اق قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرىنىڭ قۇقىق قورعاۋ قۇرىلىمدارىنىڭ جەتەكشىلەرى قاتىستى.
كەڭەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ الدىندا ءسوز سويلەگەن ەلباسى ەل حالقىنا جولداۋىندا قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ مىندەتىن قويعاندىعىن اتاپ ءوتتى. قۇقىق ءتارتىبى مەن قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتىپ, قىلمىس پەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى تۇرعان مەملەكەتتىك ورگاندار جۇيەسى ءۇشىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بارلىق قاجەتتى جاعدايلار جاسالعان. سوڭعى بەس جىلدا عانا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا 160 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى ءبولىنىپ, ولاردىڭ الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتىلۋى ەكى ەسە وسكەن. قابىلدانعان مەملەكەتتىك شارالاردىڭ ارقاسىندا قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى ۇزدىكسىز جانە تۇراقتى جۇمىس ىستەپ, وسى زامانعى, جەدەل ءوزگەرىس ۇستىندەگى جاعدايعا بەيىمدەلە الۋدا.
– مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلدى. ول ۇلكەن جۇمىستار اتقاردى. الەۋەتتى قۇرىلىمداردىڭ جۇمىسىنا قىزمەتتىك تالداۋ جاسالىپ, پروبلەمالار مەن ولقىلىقتار انىقتالدى. اۋقىمدى الەمدىك تاجىريبە زەرتتەلدى, – دەپ اتاپ ءوتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قازىرگى بار قۇرىلىمى, بىرقاتار فۋنكتسيالار مەن وكىلەتتىكتەر قوعامدا قالىپتاسقان نارىقتىق قاتىناستارعا ساي كەلمەيتىنىن ايتقان ءجون. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ەبەدەيسىز ۇلكەندىگىمەن, قىزمەتتەردىڭ قايتالانۋىمەن جانە استاسۋىمەن سيپاتتالادى. ساپالىق كورسەتكىشتەردى ساندىق كورسەتكىشتەرمەن الماستىرۋ ورىن العان. قازىرگى بار باعالاۋ ولشەمدەرى ولاردىڭ قىزمەتتىك مىندەتتەرىن شەشۋگە باعىتتالۋىنا جاردەمدەسپەيدى. وسىنىڭ ءبارى حالىقتىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا, ال سولار ارقىلى تۇتاستاي بيلىككە دەگەن سەنىم دەڭگەيىنە سالقىنىن تيگىزۋدە. ءۇستىمىزدەگى جىلى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە تۇسكەن ازاماتتاردىڭ حات-حابارلارىنىڭ ۇشتەن ءبىرى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوتتاردىڭ ءىس-ارەكەتىنە شاعىمدار بولعان.
رەفورمالاۋدىڭ بۇعان دەيىنگى بارلىق ارەكەتتەرى كۇتكەن ناتيجە بەرمەدى. رەفورمانىڭ شىنايى ماقساتتارى ناۋقانشىلدىقپەن الماستىرىلىپ, سوعان تەڭدەستىرىلدى. تار ۆەدومستۆوشىلدىق ءمۇددەلەر, بۇرىنعى, كوپ رەتتە ءالى كەڭەستىك ءتارتىپتى ساقتاپ قالۋ تىلەگى جالپى مەملەكەتتىك ءمۇددەلەردەن اسىپ ءتۇسىپ جاتتى.
– سوندىقتان دا مەنىڭ شەشىمىممەن قۇرىلعان مەملەكەتتىك كوميسسيا حالىقارالىق تاجىريبە مەن قازاقستاندىق جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن جاڭعىرتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن پىسىقتادى, – دەگەن ەلباسى كوميسسيا ءازىرلەگەن ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ ءجونىندەگى كوزقاراستاردى تۇتاستاي العاندا ءوزىنىڭ ماقۇلداعانىن, سوعان وراي “قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى مەن سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى” جارلىققا قول قوياتىنىن ايتىپ ءوتتى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇكىمەتكە, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوتتارعا مىناداي نەگىزگى باعىتتار بويىنشا شارالار جۇرگىزۋگە دەرەۋ كىرىسكەندەرى ءجون ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى.
ءبىرىنشى. رەفورمانىڭ شەشۋشى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قۇزىرەتىن ايقىن شەكتەۋ جانە ولاردى ساي ەمەس قىزمەتتەردەن بوساتۋ, قىلمىستىق ىستەردى تەرگەۋ جۇيەسىن وڭتايلاندىرۋ جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ءتيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى. وسىعان وراي ءىىم-ءنىڭ مەديتسينالىق ايىقتىرعىشتارعا قاتىستى قىزمەتتەر مەن وكىلەتتىكتەرى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە, كامەلەتكە تولماعانداردى ۋاقىتشا وقشاۋلاۋ, بەيىمدەۋ جانە وڭالتۋ ورتالىقتارى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە, كولىك قۇرالدارىن تەحنيكالىق تەكسەرۋ جۇرگىزۋ ءباسەكەلەستىك ورتاعا, ال ونى ءوتكىزۋدى باقىلاۋ جونىندەگى وكىلەتتىكتەر كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگىنە, ءىىم-ءنىڭ كۇزەت قىزمەتى سالاسىنداعى وكىلەتتىگى, ايرىقشا ماڭىزدى ستراتەگيالىق نىسانداردى كۇزەتتەن باسقالارى, باسەكەلەستىك ورتاعا بەرىلەدى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مەن باس پروكۋراتۋرا ولارداعى بار ءۇش وڭىرلىك كولىك قۇرىلىمدارىن وسى ورگانداردىڭ ورتالىق اپپاراتىنا كىرەتىن ءبىر قۇرىلىمعا بىرىكتىرگەندەرى ءجون. ۇكىمەت كوشى-قون ۇدەرىستەرىن مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, كوشى-قون اعىمدارىن باقىلاۋدى قاتاڭداندىرۋ ءۇشىن ءىىم قۇرىلىمىندا كوشى-قون پوليتسياسى كوميتەتىن قۇرۋى ءتيىس. ەسىرتكىگە سالىنۋشىلىقپەن جانە ەسىرتكى بيزنەسىمەن كۇرەستى كۇشەيتۋ ءۇشىن ءىىم-ءنىڭ ەسىرتكى بيزنەسىمەن كۇرەس جونىندەگى كوميتەتىنە وسى ماسەلەنى ءجۇزەگە اسىراتىن وڭىرلىك ءبولىمشەلەر تىكەلەي باعىنىستىلىعىنا بەرىلەدى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى اكىمشىلىك تۇتقىنداۋدى اتقارۋ جونىندەگى قىزمەتتى كەزەڭ-كەزەڭمەن ءادىلەت مينيسترلىگىنە ءوتكىزەدى. وسىلايشا ىشكى ىستەر ورگاندارى ولارعا ءتان ەمەس قىزمەتتەردى اتقارۋدان بوساتىلادى.
بىزگە اسا ماڭىزدى جۇيەلىك قادام جاساۋعا – كريمينالدىق پوليتسيا كوميتەتى مەن تەرگەۋ كوميتەتىن قوسۋ ارقىلى ءىىم-ءنىڭ تەرگەۋ جونىندەگى كوميتەتىن قۇرۋعا تۋرا كەلەدى, دەدى ەلباسى. وسىنداي بىرىكتىرۋدىڭ ناتيجەسىندە قىلمىستى تەرگەۋ ءتيىمدىلىگى ارتۋى ءتيىس. وسىنىڭ ءبارىن اتقارماستان بۇرىن وبلىستاردىڭ بىرىندە قاناتقاقتى جوبانى ىسكە اسىرۋعا بولادى. الايدا مۇنى جاساۋعا ءتيىسپىز, ويتكەنى بۇل – الەمدىك تاجىريبە.
ترانسۇلتتىق ەسىرتكى قىلمىستارىنان باسقا بارلىق ەسىرتكى قىلمىستارىن تەرگەۋ ءىىم-گە بەرىلەدى, ال ەكونوميكالىق جانە سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستاردى تولىقتاي قارجى پوليتسياسى تەرگەيتىن بولادى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى تىكەلەي ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە بايلانىستى قاتەرلەر مەن قىلمىستاردى تەرگەۋگە شوعىرلاندىرىلادى. جوعارعى سوت جانىنداعى سوت اكىمشىلىگى كوميتەتى جويىلىپ, ونىڭ نەگىزىندە جوعارعى سوت جانىنداعى سوت قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى دەپارتامەنت قۇرىلادى.
ەكىنشى. قۇقىق قورعاۋ رەفورماسىنىڭ باسقا ءبىر ماڭىزدى باعىتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ اپپاراتتارىن وڭتايلاندىرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل مىندەتتى شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەتكە شتاتتىق بىرلىكتەردىڭ وڭتايلانعان سانىن ەسەپتەپ, وڭتايلاندىرۋ جونىندە ناقتى ۇسىنىستار ەنگىزۋ قاجەت. ورتالىق جانە وبلىستىق بۋىنداعى باسقارۋ اپپاراتتارىن قىسقارتۋ ەسەبىنەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قالالىق جانە اۋداندىق ءبولىمشەلەرىن نىعايتقان ءجون.
ءۇشىنشى. ۇكىمەتكە پارلامەنتپەن بىرلەسىپ زاڭنامالىق بازانى جەتىلدىرۋ, ونى تۇزەتۋ جونىندە كوپ جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى. بارىنەن بۇرىن, – دەدى ەلباسى, – قىلمىستىق ساياساتتى ىزگىلەندىرۋ ماسەلەلەرىندە تاباندى تۇردە ىلگەرىلەۋ كەرەك. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تاراپىنان بولاتىن قىسپاقتان بيزنەستى قورعاۋ جانە بيزنەستىڭ دامۋىن ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق سالاداعى قىلمىستارعا ايرىقشا نازار اۋدارىلادى. رەيدەرلىكتىڭ, وزگەنىڭ مەنشىگىن باسىپ الۋدىڭ جولىنا توسقاۋىل قويىلادى. كاسىپكەرلەردى تەكسەرۋ قۇقىعى بار مەملەكەتتىك ورگاندار ءتىزىمى قىسقارتىلادى. وسى شارالاردىڭ ءبارى بيزنەستىڭ مەملەكەتكە دەگەن سەنىمىن نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىراتىن بولادى.
قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن ءوتۋدىڭ بىرىڭعاي قۇقىقتىق قالىپتارى جانە قىزمەتكەرلەردى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ ءبىرىڭعاي ۇستانىمدارى, سونداي-اق سۋديالار مەن سۋديالىق قىزمەتكە كانديداتتارعا جوعارى كريتەريلەر ەنگىزىلەدى. قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن بەيميليتاريزاتسيالاۋ جونىندەگى جۇمىستان باستاعان ءجون. مىڭداعان ادامدار ءىس جۇزىندە قوسالقى جانە قىزمەت كورسەتۋ فۋنكتسيالارىن اتقارا ءجۇرىپ, پوگون تاعادى. پوگوندى ءار ۆەدومستۆودا نەگىزگى فۋنكتسيالاردى اتقاراتىندار عانا تاعۋى ءتيىس, دەپ اتاپ ءوتتى پرەزيدەنت. كەلەسى كەزەكتە ءبىز الەمدىك تاجىريبەلەردى ەسكەرە وتىرىپ, بۇل ماسەلەنى قاراستىراتىن بولامىز. بۇل رەتتە قىزمەتكەرلەردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرىپ, ولاردىڭ جالاقىلارىنىڭ جانە كادر قۇرامى ساپاسىنىڭ تومەندەۋىنە جول بەرمەۋ قاجەت.
ءتورتىنشى. مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارعا رەسپۋبليكادا جەكە دەتەكتيۆتىك قىزمەت ينستيتۋتىن ەندىرۋ ماسەلەسىن ازىرلەپ, بۇل جونىندە ۇسىنىس ەنگىزىلۋى كەرەك.
بەسىنشى. جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارى (اكىمدىكتەر) رەفورمادان تىس قالمايدى, ولارعا قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ جانە قۇقىق ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە جوعارى جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى.
التىنشى. مەملەكەتتىك كوميسسيا ءوز جۇمىسىن جالعاستىرىپ, اتالعان جارلىقتىڭ ىسكە اسىرىلۋىن قيسىندى اياقتالۋعا دەيىن جەتكىزۋى كەرەك.
بۇل رەتتە پارلامەنتكە ءبىرقاتار وتە ماڭىزدى زاڭ پاكەتتەرىن قابىلداۋى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن ۇكىمەتكە قاجەتتى شارالاردى بەلگىلەۋى, قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە بارلىق الەۋەتتى ورگانداردىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرۋ, ءسويتىپ, ولاردىڭ قىزمەتىنە تولىق اۋقىمدى باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋى كەرەك.
ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قابىلدانعان شارالار قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, ءبىزدىڭ ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن ءادىل دە ناقتى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىمدى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
كەڭەس بارىسىندا ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جەتەكشىسى, پرەمەر-مينيستر ك.ءماسىموۆ ءسوز سويلەپ, مەملەكەت باسشىسىنا اتقارىلعان جۇمىستار تۋرالى باياندادى. رەفورمانىڭ نەگىزگى قاعيدالارى بويىنشا باس پروكۋرور ق.ءمامي, جوعارعى سوت ءتوراعاسى م.الىمبەكوۆ, ىشكى ءىستەر ءمينيسترى س.بايماعانبەتوۆ, سونداي-اق بىرقاتار وبلىستىق قۇقىق قورعاۋ ۆەدومستۆولارىنىڭ باسشىلارى ءسوز سويلەدى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
كەڭەسكە پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ, مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى اسلان مۋسين, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ توراعاسى يگور روگوۆ, جوعارعى سوتتىڭ ءتوراعاسى مۇسابەك ءالىمبەكوۆ, “نۇر وتان” حدپ ءتوراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى نۇرلان نىعماتۋلين, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كومەكشىسى – قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ حاتشىسى مارات ءتاجين, جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ توراعاسى وڭالسىن جۇمابەكوۆ, باس پروكۋرور قايرات ءمامي, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ۇكىمەت مۇشەلەرى, سونداي-اق قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرىنىڭ قۇقىق قورعاۋ قۇرىلىمدارىنىڭ جەتەكشىلەرى قاتىستى.
كەڭەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ الدىندا ءسوز سويلەگەن ەلباسى ەل حالقىنا جولداۋىندا قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ مىندەتىن قويعاندىعىن اتاپ ءوتتى. قۇقىق ءتارتىبى مەن قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتىپ, قىلمىس پەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى تۇرعان مەملەكەتتىك ورگاندار جۇيەسى ءۇشىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بارلىق قاجەتتى جاعدايلار جاسالعان. سوڭعى بەس جىلدا عانا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا 160 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى ءبولىنىپ, ولاردىڭ الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتىلۋى ەكى ەسە وسكەن. قابىلدانعان مەملەكەتتىك شارالاردىڭ ارقاسىندا قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى ۇزدىكسىز جانە تۇراقتى جۇمىس ىستەپ, وسى زامانعى, جەدەل ءوزگەرىس ۇستىندەگى جاعدايعا بەيىمدەلە الۋدا.
– مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلدى. ول ۇلكەن جۇمىستار اتقاردى. الەۋەتتى قۇرىلىمداردىڭ جۇمىسىنا قىزمەتتىك تالداۋ جاسالىپ, پروبلەمالار مەن ولقىلىقتار انىقتالدى. اۋقىمدى الەمدىك تاجىريبە زەرتتەلدى, – دەپ اتاپ ءوتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قازىرگى بار قۇرىلىمى, بىرقاتار فۋنكتسيالار مەن وكىلەتتىكتەر قوعامدا قالىپتاسقان نارىقتىق قاتىناستارعا ساي كەلمەيتىنىن ايتقان ءجون. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ەبەدەيسىز ۇلكەندىگىمەن, قىزمەتتەردىڭ قايتالانۋىمەن جانە استاسۋىمەن سيپاتتالادى. ساپالىق كورسەتكىشتەردى ساندىق كورسەتكىشتەرمەن الماستىرۋ ورىن العان. قازىرگى بار باعالاۋ ولشەمدەرى ولاردىڭ قىزمەتتىك مىندەتتەرىن شەشۋگە باعىتتالۋىنا جاردەمدەسپەيدى. وسىنىڭ ءبارى حالىقتىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا, ال سولار ارقىلى تۇتاستاي بيلىككە دەگەن سەنىم دەڭگەيىنە سالقىنىن تيگىزۋدە. ءۇستىمىزدەگى جىلى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە تۇسكەن ازاماتتاردىڭ حات-حابارلارىنىڭ ۇشتەن ءبىرى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوتتاردىڭ ءىس-ارەكەتىنە شاعىمدار بولعان.
رەفورمالاۋدىڭ بۇعان دەيىنگى بارلىق ارەكەتتەرى كۇتكەن ناتيجە بەرمەدى. رەفورمانىڭ شىنايى ماقساتتارى ناۋقانشىلدىقپەن الماستىرىلىپ, سوعان تەڭدەستىرىلدى. تار ۆەدومستۆوشىلدىق ءمۇددەلەر, بۇرىنعى, كوپ رەتتە ءالى كەڭەستىك ءتارتىپتى ساقتاپ قالۋ تىلەگى جالپى مەملەكەتتىك ءمۇددەلەردەن اسىپ ءتۇسىپ جاتتى.
– سوندىقتان دا مەنىڭ شەشىمىممەن قۇرىلعان مەملەكەتتىك كوميسسيا حالىقارالىق تاجىريبە مەن قازاقستاندىق جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن جاڭعىرتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن پىسىقتادى, – دەگەن ەلباسى كوميسسيا ءازىرلەگەن ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ ءجونىندەگى كوزقاراستاردى تۇتاستاي العاندا ءوزىنىڭ ماقۇلداعانىن, سوعان وراي “قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى مەن سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى” جارلىققا قول قوياتىنىن ايتىپ ءوتتى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇكىمەتكە, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوتتارعا مىناداي نەگىزگى باعىتتار بويىنشا شارالار جۇرگىزۋگە دەرەۋ كىرىسكەندەرى ءجون ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى.
ءبىرىنشى. رەفورمانىڭ شەشۋشى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قۇزىرەتىن ايقىن شەكتەۋ جانە ولاردى ساي ەمەس قىزمەتتەردەن بوساتۋ, قىلمىستىق ىستەردى تەرگەۋ جۇيەسىن وڭتايلاندىرۋ جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ءتيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى. وسىعان وراي ءىىم-ءنىڭ مەديتسينالىق ايىقتىرعىشتارعا قاتىستى قىزمەتتەر مەن وكىلەتتىكتەرى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە, كامەلەتكە تولماعانداردى ۋاقىتشا وقشاۋلاۋ, بەيىمدەۋ جانە وڭالتۋ ورتالىقتارى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە, كولىك قۇرالدارىن تەحنيكالىق تەكسەرۋ جۇرگىزۋ ءباسەكەلەستىك ورتاعا, ال ونى ءوتكىزۋدى باقىلاۋ جونىندەگى وكىلەتتىكتەر كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگىنە, ءىىم-ءنىڭ كۇزەت قىزمەتى سالاسىنداعى وكىلەتتىگى, ايرىقشا ماڭىزدى ستراتەگيالىق نىسانداردى كۇزەتتەن باسقالارى, باسەكەلەستىك ورتاعا بەرىلەدى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مەن باس پروكۋراتۋرا ولارداعى بار ءۇش وڭىرلىك كولىك قۇرىلىمدارىن وسى ورگانداردىڭ ورتالىق اپپاراتىنا كىرەتىن ءبىر قۇرىلىمعا بىرىكتىرگەندەرى ءجون. ۇكىمەت كوشى-قون ۇدەرىستەرىن مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, كوشى-قون اعىمدارىن باقىلاۋدى قاتاڭداندىرۋ ءۇشىن ءىىم قۇرىلىمىندا كوشى-قون پوليتسياسى كوميتەتىن قۇرۋى ءتيىس. ەسىرتكىگە سالىنۋشىلىقپەن جانە ەسىرتكى بيزنەسىمەن كۇرەستى كۇشەيتۋ ءۇشىن ءىىم-ءنىڭ ەسىرتكى بيزنەسىمەن كۇرەس جونىندەگى كوميتەتىنە وسى ماسەلەنى ءجۇزەگە اسىراتىن وڭىرلىك ءبولىمشەلەر تىكەلەي باعىنىستىلىعىنا بەرىلەدى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى اكىمشىلىك تۇتقىنداۋدى اتقارۋ جونىندەگى قىزمەتتى كەزەڭ-كەزەڭمەن ءادىلەت مينيسترلىگىنە ءوتكىزەدى. وسىلايشا ىشكى ىستەر ورگاندارى ولارعا ءتان ەمەس قىزمەتتەردى اتقارۋدان بوساتىلادى.
بىزگە اسا ماڭىزدى جۇيەلىك قادام جاساۋعا – كريمينالدىق پوليتسيا كوميتەتى مەن تەرگەۋ كوميتەتىن قوسۋ ارقىلى ءىىم-ءنىڭ تەرگەۋ جونىندەگى كوميتەتىن قۇرۋعا تۋرا كەلەدى, دەدى ەلباسى. وسىنداي بىرىكتىرۋدىڭ ناتيجەسىندە قىلمىستى تەرگەۋ ءتيىمدىلىگى ارتۋى ءتيىس. وسىنىڭ ءبارىن اتقارماستان بۇرىن وبلىستاردىڭ بىرىندە قاناتقاقتى جوبانى ىسكە اسىرۋعا بولادى. الايدا مۇنى جاساۋعا ءتيىسپىز, ويتكەنى بۇل – الەمدىك تاجىريبە.
ترانسۇلتتىق ەسىرتكى قىلمىستارىنان باسقا بارلىق ەسىرتكى قىلمىستارىن تەرگەۋ ءىىم-گە بەرىلەدى, ال ەكونوميكالىق جانە سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستاردى تولىقتاي قارجى پوليتسياسى تەرگەيتىن بولادى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى تىكەلەي ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە بايلانىستى قاتەرلەر مەن قىلمىستاردى تەرگەۋگە شوعىرلاندىرىلادى. جوعارعى سوت جانىنداعى سوت اكىمشىلىگى كوميتەتى جويىلىپ, ونىڭ نەگىزىندە جوعارعى سوت جانىنداعى سوت قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى دەپارتامەنت قۇرىلادى.
ەكىنشى. قۇقىق قورعاۋ رەفورماسىنىڭ باسقا ءبىر ماڭىزدى باعىتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ اپپاراتتارىن وڭتايلاندىرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل مىندەتتى شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەتكە شتاتتىق بىرلىكتەردىڭ وڭتايلانعان سانىن ەسەپتەپ, وڭتايلاندىرۋ جونىندە ناقتى ۇسىنىستار ەنگىزۋ قاجەت. ورتالىق جانە وبلىستىق بۋىنداعى باسقارۋ اپپاراتتارىن قىسقارتۋ ەسەبىنەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قالالىق جانە اۋداندىق ءبولىمشەلەرىن نىعايتقان ءجون.
ءۇشىنشى. ۇكىمەتكە پارلامەنتپەن بىرلەسىپ زاڭنامالىق بازانى جەتىلدىرۋ, ونى تۇزەتۋ جونىندە كوپ جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى. بارىنەن بۇرىن, – دەدى ەلباسى, – قىلمىستىق ساياساتتى ىزگىلەندىرۋ ماسەلەلەرىندە تاباندى تۇردە ىلگەرىلەۋ كەرەك. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تاراپىنان بولاتىن قىسپاقتان بيزنەستى قورعاۋ جانە بيزنەستىڭ دامۋىن ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق سالاداعى قىلمىستارعا ايرىقشا نازار اۋدارىلادى. رەيدەرلىكتىڭ, وزگەنىڭ مەنشىگىن باسىپ الۋدىڭ جولىنا توسقاۋىل قويىلادى. كاسىپكەرلەردى تەكسەرۋ قۇقىعى بار مەملەكەتتىك ورگاندار ءتىزىمى قىسقارتىلادى. وسى شارالاردىڭ ءبارى بيزنەستىڭ مەملەكەتكە دەگەن سەنىمىن نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىراتىن بولادى.
قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن ءوتۋدىڭ بىرىڭعاي قۇقىقتىق قالىپتارى جانە قىزمەتكەرلەردى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ ءبىرىڭعاي ۇستانىمدارى, سونداي-اق سۋديالار مەن سۋديالىق قىزمەتكە كانديداتتارعا جوعارى كريتەريلەر ەنگىزىلەدى. قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن بەيميليتاريزاتسيالاۋ جونىندەگى جۇمىستان باستاعان ءجون. مىڭداعان ادامدار ءىس جۇزىندە قوسالقى جانە قىزمەت كورسەتۋ فۋنكتسيالارىن اتقارا ءجۇرىپ, پوگون تاعادى. پوگوندى ءار ۆەدومستۆودا نەگىزگى فۋنكتسيالاردى اتقاراتىندار عانا تاعۋى ءتيىس, دەپ اتاپ ءوتتى پرەزيدەنت. كەلەسى كەزەكتە ءبىز الەمدىك تاجىريبەلەردى ەسكەرە وتىرىپ, بۇل ماسەلەنى قاراستىراتىن بولامىز. بۇل رەتتە قىزمەتكەرلەردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرىپ, ولاردىڭ جالاقىلارىنىڭ جانە كادر قۇرامى ساپاسىنىڭ تومەندەۋىنە جول بەرمەۋ قاجەت.
ءتورتىنشى. مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارعا رەسپۋبليكادا جەكە دەتەكتيۆتىك قىزمەت ينستيتۋتىن ەندىرۋ ماسەلەسىن ازىرلەپ, بۇل جونىندە ۇسىنىس ەنگىزىلۋى كەرەك.
بەسىنشى. جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارى (اكىمدىكتەر) رەفورمادان تىس قالمايدى, ولارعا قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ جانە قۇقىق ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە جوعارى جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى.
التىنشى. مەملەكەتتىك كوميسسيا ءوز جۇمىسىن جالعاستىرىپ, اتالعان جارلىقتىڭ ىسكە اسىرىلۋىن قيسىندى اياقتالۋعا دەيىن جەتكىزۋى كەرەك.
بۇل رەتتە پارلامەنتكە ءبىرقاتار وتە ماڭىزدى زاڭ پاكەتتەرىن قابىلداۋى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن ۇكىمەتكە قاجەتتى شارالاردى بەلگىلەۋى, قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە بارلىق الەۋەتتى ورگانداردىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرۋ, ءسويتىپ, ولاردىڭ قىزمەتىنە تولىق اۋقىمدى باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋى كەرەك.
ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قابىلدانعان شارالار قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, ءبىزدىڭ ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن ءادىل دە ناقتى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىمدى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
كەڭەس بارىسىندا ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جەتەكشىسى, پرەمەر-مينيستر ك.ءماسىموۆ ءسوز سويلەپ, مەملەكەت باسشىسىنا اتقارىلعان جۇمىستار تۋرالى باياندادى. رەفورمانىڭ نەگىزگى قاعيدالارى بويىنشا باس پروكۋرور ق.ءمامي, جوعارعى سوت ءتوراعاسى م.الىمبەكوۆ, ىشكى ءىستەر ءمينيسترى س.بايماعانبەتوۆ, سونداي-اق بىرقاتار وبلىستىق قۇقىق قورعاۋ ۆەدومستۆولارىنىڭ باسشىلارى ءسوز سويلەدى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
