قازاق ونەرىنە شاشاسىنا شاڭ جۇقپاعان تالاي دۇلدىلدەردى بەرگەن وڭتۇستىكتە ءشامشى قالداياقوۆتىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويى ءۇش كۇنگە سوزىلدى. اس ءىشىپ, تاباق بوساتقان استا-توك توي ەمەس, تاعىلىمدى توي.
توي 15 تامىز كۇنى تاڭەرتەڭ وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىندا ء“شامشى الەمى” كورمە ەكسپوزيتسياسىنىڭ اشىلۋىمەن باستالدى. ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى كەڭىنەن كورسەتىلدى. جەكە زاتتارى, پورترەتتەر, مۋزىكالىق اسپاپتار, تۋىندىلارى, ءان جيناقتارى, ءشامشى فەستيۆالدەرىنەن فوتوسۋرەتتەر كورسەتىلدى. ءشامشىنىڭ اكەسى, تەمىردەن ءتۇيىن تۇيەتىن ۇستا, مۇسىلماندىق ساۋاتى ۇلكەن زيالى قاريا, اقىن قالداياق دومبى ۇلىنا كورمەنىڭ ءبىر بولىگى ارنالعان. كەشەگى قاراقوڭىر, بۇگىنگى ءشامشى اۋىلىنىڭ ەرەسەك تۇرعىندارى قالداياق ۇستا قايتىس بولعان كۇنى تەمىردى بالشىقتاي يلەگەن قايقى ءتوسى ءتۇنى بويى شىڭىلداپ جاتتى دەسەدى.
كورمەدەن سوڭ ءشامشى قالداياقوۆ اتىنداعى وبلىستىق فيلارمونيادا فەستيۆالگە بايلانىستى باسپاسوز ءماسليحاتى ءوتتى. ۇيىمداستىرۋ القاسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنا باستىق بولىپ تاعايىندالعانىنا ونشالىقتى كوپ بولماعان, ءتۇبىن قاۋزاساڭ قالام ۇستاعان جۋرناليستەر اۋىلىنىڭ تۇلەگى كۇليا ايداربەكوۆا فەستيۆالدىڭ بيىلعى ەرەكشەلىكتەرىن تارتىمدى بايانداپ بەردى.
سول كۇنى كەشكە ء“شامشى الەمى” كەشەنىندە ءشامشىنىڭ ەسكەرتكىشى مەن ەلىمىزدىڭ مادەنيەتىنىڭ, ونەرىنىڭ وركەندەۋىنە ۇلەس قوسقان سازگەرلەر مەن انشىلەردىڭ اتتارى جازىلعان “جۇلدىزدار” اللەياسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى ءوتتى.
جۇلدىزدار اللەياسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆ, ءشامشىنىڭ ۇلى, ديريجەر مۇحتار قالداياقوۆ ءسوز سويلەدى.
وبلىس اكىمى ا.مىرزاحمەتوۆ “جۇلدىزدار” اللەياسىنا اتتارى جازىلعان كومپوزيتورلار مەن ءانشىلەرگە رەت-رەتىمەن كۋالىكتەر بەرىپ, ء“شامشى الەمى” كەشەنىنىڭ قۇرىلىسىنا ۇلەس قوسقان مەكەمەلەر مەن جەكە ازاماتتارعا وبلىس اكىمىنىڭ سەرتيفيكاتتارى مەن العىس حاتتارىن تاپسىردى.
ءۇش كۇنگە سوزىلعان فەستيۆال كۇندەلىگىن سىدىرتىپ جازا بەرۋدەن گورى ءبىز باسقا قىرلارىن قامتۋعا تىرىستىق. قادىر مىرزا ءالى ايتقانداي, ءشامشى اندەرىنەن گەوگرافيالىق جاعىنان قازاقستاننىڭ كارتاسىن جاساۋعا بولاتىنداي كەڭدىگىن فەستيۆال تاعى دا كورسەتتى. اتاعى قازاققا عانا ەمەس, الاشقا تاراعان, اندەرىن سان ۇلت وكىلدەرى ايتىپ جۇرگەن ءشامشى وسىنداي ۇلانعايىر قۇرمەتتىڭ بال شىرىنىنا توياتتاپ ءوتتى مە؟ ارينە, جوق.
رەترو-فەستيۆالعا سول كۇنى شىمكەنتتىڭ جارتىسى كوشىپ كەلگەن شىعار. ء“شامشى كەشەنى” سونشالىقتى ادامدى قابىلداي المايتىندىقتان, ۇيىمداستىرۋشىلار جاعى كەشەننىڭ جان-جاعىن تەمىر شارباقتارمەن قورشاپ, ارنايى شاقىرۋ بيلەتىمەن كىرگىزگەن. ءبىز دە وتتىك بيلەتپەن. ارتىمىزداعى تانىس كىسىلەردى كوز شالعان. ەگدە ادامدار. ءشامشى اندەرىمەن وسكەن ۇرپاق ورازاسىن اشپاعان كۇيى وسىندا كەلگەن. انمەن اشۋعا. ەرىكسىز ايالدادىق.
ءجۇز قارالى ادام پوليتسيا قورعانىن بۇزىپ ءوتتى. الدا تاعى دا قورشاۋلار. ءارى قاراي قالاي وتەمىزدى ويلاپ, ارتقا قاراي المايمىز. نە كەرەك, فەستيۆال قىزعاندا ەكى جاق بۇيىردە تۇرعان جۇرت قورشاۋدى بۇزىپ, سوڭعى تەمىر شارباققا جەتتى.
مىڭداعان ادام, كارى-جاسى بار, تىك تۇرىپ تىڭدادى ءشامشى اندەرىن. حالىق ماحابباتىنا بولەندى دەگەنىڭىز وسى شىعار.
“ارىس جاعاسىنداعى” رەترو فەستيۆالدى ازامات سۇراپباەۆ, جاناتبەك بايتەكوۆ, ءمادينا سادۋاقاسوۆا جانە ءلايلا سۇلتانوۆا جاقسى جۇرگىزدى. ءار ءان تابيعاتىنا ساي قونىمدى كومپوزيتسيالار تاڭداي ءبىلىپتى. ءشامشىنى سومداعان ءارتىستىڭ دە شەبەرلىگىنە داۋ جوق.
...بەسىكتەن تۇيگەن يمانىڭ بەرىك, بەكەم-اي,
جۇرەكتى جاۋلار امالىڭ كوركەم ەكەن-اي.
ميلليونداردى ماحابباتىمەن مازداتقان,
قاراتورعايداي قاعىلەز عانا كوكەم-اي...
ءشامشى قالداياقوۆتىڭ قارىنداسى, قازاقتىڭ ايتۋلى اقىندارىنىڭ ءبىرى اسەلحان قالىبەكوۆا “دۇنيە بۇگىن ءان سالىپ جاتىر ءشامشى دەپ...” جازعان جىرىنا وسىنداي ءتۇيىن بايلاپتى.
سام جامىراعان اشىق اسپان استىندا, ء“شامشى الەمى” شاعىن باعىندا ءشامشىنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان “ارىس جاعاسىندا” رەترو-فەستيۆالىندە جان جادىراتار جاۋھار اندەردى تىڭداپ وتىرىپ, قاسىمىزداعى ازاماتتان وڭمەنىڭنەن وتەر ءسوز ەستىدىك.
– مەن شامشىمەن التى جىل اراق ءىشتىم. مەنى ءوزى ىزدەپ تاۋىپ الاتىن, – دەيدى ەستىمەي قالما دەگەندەي اۋىزىن قۇلاعىما تاقاپ. اۋليە قىلىپ باستارىڭا كوتەرىپ وتىرعاندارىڭ مەنەن ارتىق ەمەس ەدى دەگەندەي ەستىلەدى ەكەن.
شىمكەنتتىڭ ەڭ ءبىر شۇرايلى جەرىنە ءشامشىنىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتىپ, وسى شاعىن باقتا “جۇلدىزدار” اللەياسى اشىلىپ جاتقاندىعى, وعان كوزى ءتىرى كەزىندە باعاسىن الا الماي, ءوزى كەتكەن سوڭ تۋىندىلارىنا كوز الارتىپ, پىشاق ۇستىنەن ءبولىپ الۋعا تارتىنبايتىندارعا ء“اي, قاراعىم, الجاسپا” دەپ ايتا المايتىن شەرتپە كۇيدىڭ اتاسى سۇگىردەن باستاپ وڭتۇستىكتىڭ ونەر قونعان جامپوزدارىنىڭ ەسىمدەرى جازىلعاندىعى ەسەپ ەمەس سياقتى.
“شامشىمەن بىرگە اراق ءىشتىم...”
كوزى تىرىسىندە شامشىمەن ءبىر رەت قول الىسىپ امانداسقانىنا ءبىر توم كىتاپ جازىپ جاتقاندار تابىلىپ تۇرعاندا, ءشامشى ءومىرىنىڭ سوڭعى جيىرماعا جۋىق جىلىندا ءبىر تامشى اراق ىشپەسە دە, سوڭىنان قوسارعا قوس ات بايلاپ قۋعان سور ءسوز-اي.
راس, ءشامشى ءىشتى. ىشكەندە وكىرتىپ ءىشتى. قاس تالانتتارىن باعالاماي, دارىنسىزدار كەۋدەسىنەن يتەرىپ تۇرعاندا مۇقاعالي ەكەۋى اراق ەمەس, ۋ ىشۋگە دايىن ەدى-اۋ. ونىڭ مىڭ سەبەبى بار.
رەترو-فەستيۆالدىڭ الدىندا ءشامشى قالداياقوۆ اتىنداعى وبلىستىق فيلارمونيادا ءباسپاسوز ءماسليحاتى ءوتتى.
قادىر مىرزا ءالى ەستەلىك ايتتى. مۇحتار شاحانوۆ سويلەدى. كوپەن امىربەك ءشامشى ومىرىنەن سىر شەرتتى. ءشامشى مۇرالارىن جيناقتاپ جۇرگەن, انىمەن سازگەرگە ولمەيتىن ەسكەرتكىش ورناتقان قالدىبەك قۇرمانالى باتىل ويلارىن ايتتى. كوپەن قارا اڭگىمەگە جورعا عوي. شاحانوۆتىڭ كىتابىنان مۇحتار ايتا المايتىن ەستەلىكتىڭ مايىن تامىزدى.
بۇگىندە بارلىق قازاقتىڭ اۋزىندا جۇرگەن “ارىس جاعاسىنداعىنىڭ” جاڭا جازىلعان تۇسى ەكەن. قازاقستان كومپوزيتورلار وداعى قازاقستان جازۋشىلار وداعىمەن بىرىگىپ, جاڭا اندەرگە رەسپۋبليكالىق بايقاۋ جاريالايدى.
ورەكپىپ ءشامشى اعا كەلەدى مۇحتارعا. قاتىسايىق دەيدى.
– شاكە-اۋ, قايتەسىز. قازىلار القاسىنىڭ قۇرامىندا ءسىزدىڭ تۋىندىلارىڭىزعا قارسى, ءوزىڭىزدى جەك كورەتىن كومپوزيتور وتىر. مەنى جەك كورەتىن اقىن دا بار سوندا. ابىرويىمىزدى توگىپ قايتەمىز.
– مۇحتار, قاتىسىپ كورەيىكشى. ەشكىم تونىمىزدى شەشىپ المايدى عوي.
قاتىسىپتى “ارىس جاعاسىندا” ءبىرىنشى ورىن الماپتى. ەكىنشى ورىن الماپتى, ءۇشىنشى ورىن دا الماپتى. وسى جۇلدەلەردەن بولەك, التى ىنتالاندىرۋ سىيلىعى بار ەكەن. سونىڭ ەڭ سوڭعىسى بۇيىرعان. جانى كۇيگەن مۇحاڭ “ايتسام سەنبەيسىز” دەپ بۇلقان-تالقان بولىپ جۇرسە, شاكەڭ كۇلەدى دەيدى.
– مۇحتار-اۋ, نەسىنە اشۋلاناسىڭ. ارتىنان ساناعاندا ءبارىبىر ءبىرىنشى ورىندا تۇرمىز عوي, – دەپ.
ء“ان دە ادام سەكىلدى. و باستا ءوز قايعىسىمەن, قۋانىشىمەن تۋادى” دەپتى ۇلى سازگەر بىردە.
1957 جىلى دەموكراتيالىق جاستاردىڭ دۇنيەجۇزىلىك فەستيۆالىن ءوتكىزۋگە بايلانىستى ۇزدىك اندەرگە بايقاۋ جاريالاعاندا اتاقتى “قايىقتا” ءانى جۇلدەدەن اتشاپتىرىم جەردە سۇرىنەدى.
شىققان مەزەتتە-اق حالىق جاتتاپ الىپ, قۋانىشى مەن مۇڭىن ءبولىسەتىن سىرلاسىنا اينالاتىن ءاندەرى وزگەلەردىڭ تۇككە تۇرعىسىز شىعارمالارىنىڭ قاسىندا كۇرەسىنگە سىپىرىلىپ قالا بەرگەننەن كەيىن سازگەردىڭ جۇرەگى نەگە ءبىز تىققانداي اۋىرىپ شانشىماسىن.
اراق ەمەس, ۋدى كۇندە ىشۋگە بولاتىن زاماننىڭ كارىنە شىداعان ءشامشى, شاكەڭدەر ناعىز ەر ەكەن-اۋ.
ال, پارىقسىزدار ءۇشىن ءشامشى اراق ىشكىش. “بىلجىراما” دەپ ايتاتىن كوزى جوق بولعاننان كەيىن قازىر دە بىرگە باس جازىپ جۇرگەندەي سويلەيتىندەر تابىلىپ جاتادى. حالىق ءۇشىن وكىنىشتى, ارينە.
ءشامشىنىڭ تالاي فەستيۆالىنە قاتىستىق. ماقالالار جازدىق. شەتەلدەن كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ سوزدەرىن تىڭدادىق.
ء“بىزدىڭ موڭعولياداعى قازاق مەكتەپتەرىندە ساباق الدىندا موڭعوليا ءانۇرانى, سوسىن ءشامشىنىڭ “انا تۋرالى جىرى” ورىندالادى دەيدى موڭعول دالاسىنان كەلگەن باۋىرىمىز.
– ءبىز قازاقستانعا, وتانعا دەگەن ساعىنىشىمىزدى ءشامشى اندەرى ارقىلى باسامىز” دەيدى قىتايدان كەلگەن اعايىندار.
وتارلىق ەزگىگە, بوداندىق قامىتىنا قارسى شىققان جاستار 1986 جىلى بۋىرشىن مۇزعا تايىپ جىعىلعان جەلتوقساندا الاڭعا “مەنىڭ قازاقستانىمدى” ايتىپ شىعىپ, قازاقتىڭ قايسار رۋحىن تانىتتى.
“مەنىڭ قازاقستانىم” انۇرانعا اينالماي تۇرىپ, تالاي حالىقارالىق جارىستاردا ءانۇران مىندەتىن اتقاردى.
قازاقتىڭ قايسار رۋحى, قىسىلعاندا جاۋعا اتىلار جەبەسىنىڭ ۇشى, جايشىلىقتا ءومىرىنىڭ ءسانى بولعان ءشامشى اندەرى حالقىمەن بىرگە ماڭگى جاساي بەرەدى.
كولدەنەڭ كوك اتتىلاردىڭ كۇڭكىل سوزدەرى ونىڭ بيىگىن ەشقاشان الاسارتا المايدى. بيىل ونىڭ مەرەيتويىن تۋعان جەرى ايرىقشا ۇلىقتادى.
فەستيۆالدە وبلىسىمىزدان شىققان ونەر جۇلدىزدارى قازاقستاننىڭ حالىق ارتىستەرى لاكي كەسوگلۋ, نۇرجامال ۇسەنباەۆا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى التىناي جوراباەۆا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ارتىستەرى گۇلنار سيحىمباەۆا, اقجول مەيىربەكوۆ, حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق بايقاۋلاردىڭ لاۋرەاتتارى جۇبانىش جەكسەن ۇلى, “جىگىتتەر” كۆارتەتى جانە تاعى باسقالار ونەر كورسەتتى.
سول كۇنى ءشامشى اندەرىن باعالايتىن جۇلدىزدار شوعىرى شىمكەنتتىڭ تۇلا بويىن باقىت قۇشاعىندا بالبىراتتى.
وسىندايدا ويعا ورالادى. قالا ورتالىقتارىنان تابان سيارلىقتاي بوس جەر تابىلماي جاتقاندا شىمكەنتتىكتەر شامشىگە كەشەن تۇرعىزارلىقتاي جەردى قايدان تاپتى دەگەن وي اركىمدە تۋار.
وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن بۇل ايماق ماشينە تۇگىل, ادام كەپتەلىپ جاتاتىن قارا بازارلار ەدى. بازارلاردى قالا سىرتىنا كوشىرۋ يدەياسىن سول كەزدەگى وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ كوتەردى. ودان كەيىن وبلىس تىزگىنىن ۇستاعان بولات جىلقىشيەۆقا مەرزىم بەلگىلەۋ مەن قۇجاتتاردى دايىنداۋ ۇلەسى ءتيدى.
كوشىرۋ قيىندىعىن وبلىس اكىمى بولعان ومىرزاق شوكەەۆ كومانداسى موينىمەن كوتەردى. بازار جابىلسا اشتان قاتارداي كۇيىنگەن جۇرتتىڭ ەشتەڭەسى كەتكەن جوق, قالا سىرتىنداعى بازارلاردا ساۋداسىن جۇرگىزىپ جاتىر.
ال نۇرعالي ءاشىموۆ بۇرىنعى “كول” بازارىنىڭ ورنىندا ءشامشى فەستيۆالىن وتكىزگەن. كول ورتاسىنداعى ارالدا. “قايىقتا” انىنە قايىق ءجۇزدىرىپ.
اسقار يسابەك ۇلى وسى يگى ىستەردىڭ نۇكتەسىن قويدى. ء“شامشى الەمى” كەشەنى ەندى شىمكەنتتىكتەر عانا ەمەس, قالا قوناقتارىنىڭ دا سايالى باعىنا اينالدى.
رەترو-فەستيۆال “مەنىڭ قازاقستانىم” انىمەن اياقتالىپ, وتشاشۋلار اسپاندا مىڭ ورنەك سالدى.
“مەنىڭ قازاقستانىم” وبلىستىق ءان بايقاۋىندا تارتىلعان جەرەبەدە ءبىرىنشى بولىپ ساحناعا شىعۋ كەزەگىن كەنتاۋلىق ءانشى ءسايدا بەگىمبەتوۆا يەلەنگەن ەدى. ءبىرىنشى بولىپ ساحناعا كوتەرىلۋ ءبىرىنشى بولىپ مارەدەن كەلەدى دەگەندىك ەمەس. تاقىمىن قىسىپ تۇرعان جۇيرىكتەر كوپ. بايقاۋدا ءشامشىنىڭ بۇرىن ورىندالماي جۇرگەن ءۇش-ءتورت ءانى جارىققا شىقتى. بۇل دا قۋانىش.
نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆ باستاعان قازىلار القاسى سول كۇنى جۇزدەن جۇيرىك شىققانداردىڭ ەسىمىن انىقتادى. تۇركىستاندىق نۇرجان جۇسىپبەكوۆ ءشامشى قالداياقوۆ اتىنداعى وبلىستىق بايقاۋدىڭ باس جۇلدەسىن جەڭىپ الدى. شىمكەنت قالاسىنان قاتىسقان مادينا يسلاموۆا ءى ورىن, رىسداۋلەتوۆتەر وتباسىلىق “وركەن” ءانسامبلى مەن ايجان جولشىبەكوۆا ءىى ورىنعا يە بولدى. جۇلدەلى ءىىى ورىندى سايرامدىق جانعالي ابىشەۆ پەن شىمكەنتتىك نازەركە ماياباسوۆا جانە قازىعۇرتتىق نۇربەك قاناتوۆ ەنشىلەدى.
“مەنىڭ قازاقستانىم” ارنايى جۇلدەسىن شىمكەنتتىك دانيار قايرات ۇلى, “ارىس جاعاسىندا” نوميناتسياسىن بايدىبەكتىك داۋلەت تاەۆ, “بارىنەن دە سەن سۇلۋ” نوميناتسياسىن “كونسەرۆاتوريا” توبى (اكاپەللو) يەلەندى.
ۇلى سازگەردىڭ تۋعان جەرىنەن باستالعان تويى وسى جىلدىڭ قازان ايىندا استانادا حالىقارالىق دەڭگەيدە وتەدى.
ءشامشىنىڭ اندەرى – قازاق حالقىنىڭ بيىك رۋحى, ومىرلىك مۇراتى. سوندىقتان دا ول الاشىمەن بىرگە جاساي بەرەدى.
باقتيار تايجان, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن حۋسان ازيزوۆ.
