ۋاقىت تالابىنا ساي

ءتىل باعدارلاماسى جوباسىن تالقىلايمىز ەرەن تالانتىمەن ەلىمىزدى سارا جولعا سالىپ, جارقىن بولاشاققا سەنىممەن الىپ كەلە جاتقان پرە­زيدەنتىمىزدىڭ بايسالدى ويى مەن كەلەشەكتى بولجاي بىلەتىن دانالىعىنا قانداستارىمىزدىڭ دا, جات جۇرتتىق دوستارىمىزدىڭ دا كوزدەرى جەتكەنىنە تالاي ۋاقىت بولىپ قالدى. مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى دا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جايىندا ءدال وسىلاي دەۋ تەك شىندىققا جاتار ەدى. ەلباسى حالىقارالىق, مەم­لە­كەت­تىك ءار الۋان باسقوسۋلاردا مازمۇندى ءسوزىنىڭ وراي­ىن كەلتىرىپ ايتسا دا, ارنايى كوڭىل اۋدارسا دا, تۋعان ءتىلىمىزدىڭ تاعدىرى مەن بولاشاعىنا توقتالماي وتكەن ەمەس. سول پىكىرلەرىنىڭ قاي-قايسىسى دا حالقىنا دەگەن پەرزەنتتىك سۇيىسپەنشىلىكتەن تۋىنداپ جاتقان نازىك سەزىم مەن جان تەبىرەنتەرلىك فيلوسوفيالىق تولعامعا تولى بولىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى قايسى­بىر وتانداستارىمىز ەلىمىزدىڭ پاتريوتى بول­عان­سىپ, مەملەكەتتىك ءتىل جەر ۇستىندەگى مەملەكەت­تەردىڭ تۇگەلگە جۋىعىندا ءبىر عانا حالىقتىڭ ءتىلى بولىپ جاتقانىن بىلە تۇرا,كوپتىلدى مەملەكەتتىك ءتىل بولۋىن ۋاعىزداپ, جا­ساندى داۋ-جانجال ۇيىمداستىرعان ساتتەردە نۇ­رەكەڭنىڭ ءوزى دە ەل اعاسىنا لايىق سابىرلىلىق ساق­تا­دى, قانداس­تارىن دا تىنىشتىققا شاقىردى. ول از دەسەڭىز, مۇنداي ماسەلەنى شەشۋدە اسىعىستىقتىڭ ەش­قانداي پايدا بەرمەيتىنىن, ءبىر ەلدەگى زاڭ­دىلىقتى ەكىن­شى ەلگە وي تارازىسىنان وتكىزبەي, ساناعا سالىپ اقىل­داسپاي, قابىلداي سالۋدىڭ قيسىنسىزدىعىن, ءتىپتى قاۋىپتىلىگىن ەسكەرتۋمەن بولدى. ايتسا ايتقانداي, سول تۇستا ءبىزدىڭ ەل ىشىندە دە بالتىق جاعالاۋىنداعى مەملەكەت­تەر­دەگى ءتىل تۋرالى رەفورمالارعا تاڭقالۋ­شى­لار, بەلارۋستا اتقارىلىپ جاتقان شارالارعا قۋا­­نۋ­شىلار, گوللاندياداعى لينگۆيستيكالىق پو­ليتسەيدى حوش كورۋشىلەر, ءار جەردە كوبەيىپ كەتكەن-ءدى. سونداعى ماقساتتارى – ءتىل تۋرالى زاڭ مەن ءتارتىپ­تى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ورناتا قويۋ. قازىر شە؟ قازىر تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇر­سۇل­تان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ وزىق ويى مەن ساليقالى ساياساتى سالتانات قۇرىپ وتىر. ۋاقىت وتە كەلە قازاقستاندىقتاردىڭ ارا­سىن­داعى تاتۋلىق ءوز ارناسىنا ءتۇسىپ, ادەتتەگىدەي سانىمەن جالعاسىپ جۇرە بەردى. قازاقتاردىڭ سانى ءوستى. قازاق ءتىلى باسىمدىقپەن دامۋ جولى­نا ءتۇستى. وعان وزگە­لەر­دىڭ انا كەزدەگىلەردەي ىشتارلىعىنىڭ, قىزعانىشىنىڭ ءىزى قالمادى دەۋگە بولادى. باسقا ەتنوستاردىڭ تىلىنە قا­زاقتاردىڭ تەرىس كوزقاراسى بۇرىن دا بولعان جوق ەدى, ول تىلدەردە سويلەيتىندەر الدەكىمدەر تاراتقان “تەك مەملەكەتتىك ءتىل دامۋعا ءتيىس, وزگە تىلدەردىڭ ءبارى ۇمىت بولماق” دەگەن “ناسيحات­تىڭ” جالعان ەكەنىن ءتۇسىندى. بۇگىندەرى مەم­لەكەت­تىك ءتىلدى وقىپ-ۇيرەنۋگە ق ۇلىقسىزدىق تانىتىپ, “وقۋ قۇرالدارى جوق, بىزگە جاعداي جاسالماعان” دەيتىندەر جوقتىڭ قاسى. ال “قازاق ءتىلى عىلىم ءتىلى بولۋعا يكەمسىز” دەيتىن عالىمسىماقتاردىڭ دا ۇندەرى ءوشتى. وسى جايلاردى ەسكەرەر بولساق, مادەنيەت مي­نيسترلىگى ازىرلەگەن “تىلدەردى قولدانۋ مەن دامى­تۋ­دىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەم­لەكەتتىك باع­دار­لاماسى” دەر كەزىندە جۇزەگە اسۋعا ءتيىستى ەرەكشە ءمانى بار شارالاردىڭ ءبىرى ەكەن­دىگىنە ەش داۋ بولماسا كەرەك. ونىڭ ماڭىزدى­لىعى مىنادا: بىرىنشىدەن, ءوز ەلىمىزدەگى وسى سالادا قابىلدانىپ, ورىندالىپ جات­قان قاۋلى-قارارلار مەن ءار ءتۇرلى شارالار, سونداي-اق كوپ­تەگەن شەت ەلدەردەگى وسى تاقىلەتتەس زاڭداردىڭ وزىق ۇلگىلەرى مەن تاجىريبەلەرى ەسكەرىلگەن; ەكىن­شى­دەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جۇرگىزىلىپ كەلە جات­قان ۇلكەندى-كىشىلى ۇيىمداستىرۋ, ادىستەمەلىك جۇمىستارعا شولۋ جاسالىپ, سالىستىرىلعان, جەتىس­تىكتەرىمەن بىرگە, كەمشىلىكتەرى دە اشىپ كورسەتىلگەن; ناقتىلى دەرەكتەر كەلتىرىلگەن. بۇعان دەيىن مەم­لەكەتتىك تىلگە بايلانىستى بۇل تارىزدەس كەڭ اۋقىم­داعى تەرەڭ مازمۇندى باعدارلاما ۇكىمەتتىڭ نازارىن مۇنشالىقتى اۋدارىپ, سول دەڭگەيدە مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆو باسشىلارى, ورتا, جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ جەتەكشىلەرى, عالىمدار, وبلىس اكىم­دىك­تەرىنىڭ, باق-تىڭ وكىلدەرى قاتىناسىپ, پرەمەردىڭ باسقارۋىمەن تالقىعا ءتۇسىپ كورگەن ەمەس. بۇل باعدارلامانىڭ سالماعىن ارتتىرىپ, ومىرگە قاجەتتىلىگىن وسىرە تۇسسە, ونىڭ قۇرىلىمى دا زەردەلەي قاراعان زيالى قاۋىمدى بەيجاي قالدىرمايدى. بۇل باعدارلامادا بۇرىننان قانشا ءسوز بولىپ جۇرسە دە, ىسكە اسىرۋدىڭ رەتى كەلمەگەن ءىس-شارالار نازارعا الى­نىپ وتىر. مىسالى, قازاق ءتىلىنىڭ ۇزدىكسىز مودەلى جۇزە­گە اسپاق. بالاباقشا, مەكتەپ, جوعارى وقۋ ورنى, مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسى ارقىلى ءتىلدى ۇزبەي وقىتۋ وڭ ناتيجە بەرەرىنە داۋ جوق. ومىرلىك تاڭداپ العان ما­ماندىعىمىز تىلگە تىكەلەي قاتىستى بولعان بىزدەردى اڭگىمە ارقاۋىنا اينالىپ وتىرعان شارالار قۋان­تا­دى. تەك وسى سالالارعا جاۋاپتى ادامدار ۇزدىكسىز ءۇي­رە­تۋ مودەلىنىڭ ءۇزىلىپ قالماۋىن تۇراقتى قاداعالاسا دەيمىن. ءسويتىپ, اكىمدىكتەر, ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيسترلىگى, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگى ءتىل ءما­سەلەسىنە, اسىرەسە مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قام­قور­لىقتى ءبىرىنشى كەزەككە قويعاندارى ءجون بولار ەدى. باعدارلاما “مەملەكەتتىك ءتىل – ۇلت بىرلىگى­نىڭ باستى فاكتورى”, “مەملەكەتتىك ءتىلدى كەڭى­نەن قولدا­نۋدى كوپشىلىككە تاراتۋ”, “دامىعان ءتىل مادەنيەتى – زيالى ۇلتتىڭ كۇش-قۋاتى” جانە “قازاقستان حالقىنىڭ لينگۆيستيكالىق كاپيتالىن دامىتۋ” دەگەن قاداۋ-قاداۋ ءتورت ماقساتتان تۇرادى دا, ولاردىڭ ءار­قايسىسى ناقتىلى مىندەتتەرگە جىكتەلەدى. سونىڭ ارقاسىندا جالپى ماقساتتار بارىنشا دالدەنىپ, ات­قارىلار جۇمىستار ايقىندالا تۇسەدى. دەمەك, باع­دار­لا­ما قۇرىلىمىنىڭ ءوزى ۇلكەن ۇجىمدىق, كاسىبي ويدىڭ قورىتىندىسى رەتىندە ۇسىنىلىپ وتىر. الايدا اتالعان ماسەلەلەر بۇعان دەيىن ءسوز بولىپ كەلگەن دەگەن پىكىرىمىزدى تاعى قايتالاۋعا تۋرا كەلەدى. باستىسى سول, قۇراستىرۋشىلار بۇرىن ومىرگە ەن­گىزىلىپ كەلە جاتقان جايلاردى ەسكە سالۋمەن شەكتەلىپ قالماي, ولاردى زامان تالابىنا ساي جاڭا قىرىمەن سيپاتتاپ, وتە ورىندى جاساعان. وسىلايشا باعدارلامادا ايتىلعان تۇجى­رىم­دارمەن تولىق كەلىسە وتىرىپ, ءىس-شارالاردىڭ ورىن­دالۋىنا از دا بولسا سەپتىگىن تيگىزۋى مۇمكىن دەگەن سەنىممەن كوڭىلدە جۇرگەن پىكىرلەردى ورتاعا سالۋدى ءجون دەپ بىلدىك. قوعام دامۋىنا ساي بۇقارالىق اقپارات قۇ­رالدارىنىڭ ءتىلى, بۇدان ونداعان جىلدار بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا, الدەقايدا سۇلۋ­لانىپ, كوركەمدەلىپ كەلە جاتىر. بۇل كوپ جاع­دايدا سويلەمدەر مەن ماتىندەردىڭ قۇرىلىمى­نىڭ ءار ءتۇرلى جانە تارتىمدى بولىپ كەلۋىنەن باي­قالادى. سوعان قاراماستان, رەسمي ماتەريال­داردان باسپاسوزگە اۋىسىپ وتىراتىن, ياعني گازەت-جۋرنال بەتتەرىندە جاريالانعان سوزدەردەگى ولقىلىقتار مەن شالالىقتاردىڭ از كەزدەسپەي­تىنىن اتاماسقا بولمايدى. ماسەلەن, قايسىبىر ۇيىم باس­شى­لارى قازاقتىڭ “ماسەلە” ءسوزىن “سۇراقپەن” قيسىن­سىز الماستىرادى. “بۇگىنگى جينالىستا ءتورت “سۇراق” قارالادى. وسى “سۇراق­تار” بويىنشا كىمدەردە “سۇراق” بولۋى ءمۇم­كىن؟” دەپ جاتادى. سول سوزدەردى اي­تۋشىلار, ءبىر قىزىعى, تازا قازاقشا سويلەيتىندەر. سوندا سو­لاردىڭ انا تىلىمىزدەگى وسى ءسوزدىڭ كوپ­ما­عى­نالى ەكەنىن تۇسىنبەگەندىگى بىزگە تىپتەن تۇسىنىكسىز. تەگىندە, بۇل دا بولسا انا تىلىنە جاۋاپسىز قاراۋدى كورسەتەدى. ءبىر تانىسىمنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەكتورى ەسىگىنە ء“ار ءتۇرلى سۇراق­تار­مەن كەلۋشىلەردى قابىلداۋ” دەپ تاقتا قاقتىرىپتى. شاماسى, قازاق ءتىلىن بىلەتىن, مادەنيەتتى اقىل بەرگەن باعىنىستىلا­رىن تىڭداماعانى عوي. سول سياقتى, “مي­نيستر­مەن بەكىتىلگەن”, “ينستيتۋتپەن ۇسىنىلعان” دەيتىن تىركەستەر دە جيىلەپ كەتتى. وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇ­رىن عىلىم سالاسى بويىنشا مەم­لەكەتتىك سىيلىققا كونكۋرسقا تۇسكەن شىعار­ما­لاردىڭ “ينس­تيتۋتپەن ۇسىنىلعان” دەپ تىزىمگە ەنگىزىلگەنىن كوردىك. بۇل ىڭعايدا بىرنەشە ادامنىڭ سانالى تۇردە ءجى­بەر­گەن قاتەلىگى كوزگە ۇرىپ تۇرادى. ولار – ينستيتۋت دي­رەك­تورى, ينستيتۋتتىڭ عالىم حاتشىسى, مينيستر­لىكتەگى جاۋاپ­تى ادام, مەملەكەتتىك سىيلىق بەرۋ كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى ادامى جانە اۋدارماشى. ءويت­كەنى ولاردىڭ ءبارى قۇجاتتىڭ تولتىرىلۋىنا جاۋاپ­سىز قاراعان, ال اۋدارماشى بولسا – بۇعان قوسا, سالاقتىق پەن ساۋاتسىزدىقتى بىردەي تانىتىپ تۇر. بۇلايشا ورىس تىلىندەگى سەپتىكتەر مەن قازاق تىلىندەگى سەپتىكتەردى بىردەي دەپ ەسەپتەپ, “كنيگا, پودارەننايا منويۋ” دەگەندى “مەنىمەن سىيلانعان كىتاپ” نەمەسە “جەلايۋ ۋسپەحوۆ” دەگەندى “تابىستارىڭىزدىڭ تىلەي­مىن” دەۋىمىز كەرەك پە, “ليۋبيموە منويۋ دەلو” دەگەندى “مەنىمەن سۇيەتىن ءىس” دەيمىز بە؟ تىڭداۋشىنىڭ نەنى ۇعارىن بىلمەيتىنى, تۇسىنبەيتىنى بىلاي تۇرسىن, سول تىڭداۋشىڭىز سويلەۋشىنىڭ دەنساۋلىعىنا كۇدىك كەلتىرەر ەدى. ءسويتىپ, قازاق تىلىنەن بەيماقۇرىم اۋدارماشى ء“بىر قارىن مايدى شىرىتكەن” قۇمالاقتى ەسكە سالادى. مۇنداي ىستە اۋدارماشى ۇستاۋدىڭ ەش قاجەتتىگى جوق. ءدال وسى مىندەتتى ءار مينيسترلىك پەن ۆەدومستۆونىڭ قۇرامىنداعى جاۋاپتى حاتشىعا تاپسىرعان اقىلدى كورىنەدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان باستاپ, ۇلتتىق ونا­ماستيكا كەڭىستىگىن ءوزىنىڭ ءتول بوياۋلارىمەن, ناقىش­تارىمەن ورنەكتەۋگە باتىل جانە بەرىك باعىت ۇستالدى. تەك استانا قالاسىنىڭ وزىندە, ونىڭ قۇرامىنداعى ەلدى مەكەندەردە 800-دەن اس­تام كوشەلەر مەن الاڭ­دار­دىڭ اتاۋلارى وزگەر­تىلدى. باس قالانىڭ كوپ­تەگەن كوشەلەرى توتا­لي­تارلىق كەزدە زاڭسىز اتالماي, ءتىپتى ۇمىت بولىپ بارا جاتقان بابالارىمىزدىڭ, ۇلى تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرىمەن اتالاتىن بولدى. جاڭادان بوي كوتەرگەن مادەني ورىندار, مەكتەپتەر دە قازاق­تىڭ داڭقتى ۇلدارى مەن قىزدارىنىڭ ەسىم­دەرىمەن اتالاتىن بولدى. مۇنى قالا اكىمدىگى اتقارعان تاريحي وقيعا دەپ اتاۋعا ابدەن بولادى. بۇل ىستە دە كەمشىلىك جوق ەمەس. استانامىز­دىڭ باستى داڭعىلدارىنىڭ بىرىنە كسرو عىلىم اكا­دە­ميا­سىنىڭ اكادەميگى اتانعان, قازاق سسر عىلىم اكا­دەمياسىن ۇيىمداستى­رىپ, اشۋشى, ايگىلى قوعام قايراتكەرى ۋ.چەر­چيلل وتە جوعارى باعا بەرگەن ق.ساتباەۆ ەسىمى­نىڭ بەرىلمەۋى, باسقالاردى بىلاي قوي­عان­دا, شەت ەلدەردەن كەلىپ جاتاتىن عالىمدار مەن ءما­دە­نيەت قايراتكەرلەرىنىڭ الدىندا ىڭعايسىز. بۇكىل حالقىمىزدىڭ ۇستازى بولعان ى.التين­سارين مەن ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەسىمدەرىمەن اتالاتىن مەكتەپ ەلوردادا جوق. ونىڭ ەسەسىنە, ءۇش-ءتورت قالا مەكتەپتەرىندە ەسىمى بار اقىندار­دىڭ فاميليالارى استانا مەكتەپتەرىنىڭ ماڭدايشاسىندا جازۋلى تۇر. كوشە اتاۋلارىندا بىرىزدىلىك, ستاندارت ساقتالماعان تۇستار بايقالادى. كەنەسارى كوشەسى, برۋسيلوۆسكي كوشەسى دەۋگە ۇيرەنىپ كەتكەنىمىزبەن, كۇيشى دينا كوشەسى دەۋىمىز كەرەك ەكەن. نەگە ولاي ەكەنىن ەشكىم ۇعىندىرا المايدى. بىزدەن سۇراساڭىز, رەتسىزدىگىن ايتار ەدىك. قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن تالايلاردىڭ كۇيشى ءسوزىن ايتا الماي, قينالىپ جۇرگەنىن كوردىك. مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتتەرىنەن ەلدى مەكەننىڭ, كو­شەنىڭ اتاۋلارىن اۋىستىرا بەرۋدىڭ مىسالدارىن كەز­دەستىرىپ ءجۇرمىز. “ەگەمەن قازاقستاننان” وقىعا­نى­مىز­داي, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ماقتاارال اۋىلىنىڭ ءبىر “مىقتىسى” قۇدايدىڭ ءساتتى كۇن­دەرىنىڭ بىرىندە “مەنىڭ اۋىلىمدا كوشە نەگە مۇقان تولەباەۆتىڭ اتىمەن اتالادى؟ ونىڭ ءبىزدىڭ اۋىلعا سىڭىرگەن قانداي ەڭبەگى بولىپتى؟ – دەپ اشۋلانىپ, اۋدان اكىمدىگىنە بارىپ, ءوزىنىڭ بابالارىنىڭ ءبىرىنىڭ اتىنا وزگەرتكەن كورىنەدى. “باقساق, باقا ەكەن” دەگەندەي, “بۇل كوشەنى ءوزىم كۇتىپ-باپتاپ جۇرەمىن” دەسە, اۋدان اكىمى ءوتىنىشتى ورىندايتىن كورىنەدى. بەلگىلى ءبىر مەكەمە, ۇيىم نەمەسە اكىمشىلىك اتاۋ­لا­رىن جازۋدا قاتەلىككە كوپ ۇرىنىپ جاتامىز. بىرىك­كەن سوزدەردەن جاسالعان اتاۋ بولسا, ول سوزدەردى ەكىگە, ۇشكە ءبولىپ, اراسىنا دەفيس قويۋ ادەتكە اينالىپ بارا جاتىر. استانامىز سارىارقاعا كوشىپ كەلدى, استانادا سارىارقا اۋدانى بار. وسىنداعى سارىارقانى سارى-ارقا دەپ جازعاندى ۇناتاتىندار بار. اقوردانى دا اركىم ءارتۇرلى جازادى. سوندا ولار قانداي ەرەجەگە سۇيە­نەدى. مۇنداي ەكى سوزدەن عانا ەمەس, ءۇش سوزدەن قۇ­رالعان اتاۋ دا بىرىكتىرىلىپ جازىلۋى كەرەك. كەي­بى­رەۋلەر الاتاۋ, كوكشەتاۋ, قاراتاۋ سوزدەرىن بىرىكتىرىپ جازادى دا, ساندىقتاۋدى بولەك جازعىسى كەلەدى. اتاۋ بولعاندىقتان ءبارى دە ستاندارتقا باعىنۋلارى قاجەت. قازاقتىڭ لينگۆيستيكالىق كاپيتالىن بايىتا تۇسەتىن, ءتىلدىڭ مادەنيەتىن ارتتىراتىن, بارىمىزگە ورتاق ءتىلدىڭ مارتەبەسى مەن ابىرويىن كوتەرەتىن ىسكە بارشانى جۇمىلدىراتىن اسا قۇندى باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسۋىن تىلەيمىز. مىرزاتاي سەرعاليەۆ, اكادەميك.