باعدارلاما تىرەگى – زاڭدىق-قۇقىقتىق بازا

مەملەكەتتىك باعدارلامادا ءتۇرلى ەلدەردەگى ءتىل ساياساتى ءتاجى­ري­بەسى سارا­لا­نىپ, مىندەت-ماقساتتار مەن باسىم باعىتتار, ءىس-شارالار جۇيەسى ناقتى كور­سەتىلگەن. بۇل – قۇپتارلىق ءىس. ەگەر باعدارلامادا كوزدەلگەن باستى ءناتي­جە­گە قول جەتكىزىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭ­گەرگەن قازاقستاندىقتاردىڭ سانىن ون جىلدا 95 پايىزعا وسىرسەك, ءتىل سايا­سا­تىنىڭ باستى ماقساتى ورىن­دالعانى ەمەس پە؟ سونىمەن بىرگە باعدارلاما ەل حال­قىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىپ-ۇيرەنۋ ۇردىسىنە دە جاڭا قارقىن, تىڭ سەرپىلىس اكەلەتىنى ءسوزسىز. ويتكەنى, قازىرگى قا­لىپ­تاسقان جاعدايدا ەلىمىزدەگى ءتىل سايا­ساتىنىڭ ىسكە اسىرىلۋى, ەڭ الدىمەن, قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە بي­لىكتىڭ بارلىق جۇيەسىندە باسقارۋ ءتىلى, ءىس جۇرگىزۋ جانە بارلىق سالادا حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ءتىلى, قوعام ءتىلى مىندەتتەرىن تولىق اتقارۋىنا قاتىستى. بۇل – مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مەن كا­سىبي سالا ماماندارىنىڭ ءتىل بىلىك­تىلىگىن قاجەتتى دەڭگەيگە جەتكىزۋ ارقى­لى عانا ورىندالاتىن مىندەت. سوندىقتان دا باعدارلامانىڭ ءبى­رىن­شى ماقساتىندا كورسەتىلگەن – ءۇز­دىك­سىز ءبىلىم بەرۋ مودەلى ارقىلى قازاق ءتى­لىن وقىتۋ, ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ جۇيەسىن قۇرۋعا باعىت­تال­عان ۇسىنىستاردى بارىنشا قولداي وتى­رىپ, وسى ماقساتقا جەتكىزەتىن باس­تى فاكتور, مەملەكەت پەن قوعامداعى مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن سۇرانىس پەن قاجەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋ تەتىكتەرى تۋرالى مىندەتتەردى ناقتى كورسەتۋ تۋ­را­لى ۇسىنىس تۇسىرگىم كەلەدى. مەم­لەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ, قولدانۋدى ىن­تا­لان­دىرۋمەن بىرگە مىندەتتەۋ شارالارى دا ناقتى انىقتالۋى كەرەك. جاڭا باعدارلامامەن بىرگە مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋدىڭ بىلىكتىلىك تالاپتارى جۇيەسى جۇمىس ىستەي باستاۋى قاجەت (زاڭدىق اكتىلەر نەگىزىندە). ولار: - مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك ءبىلۋى; - حالىققا قىزمەت كورسەتۋ مە­كە­مە­لەرى ماماندارىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ءتيىستى دەڭگەيدە ءبىلۋى; - مەملەكەتتىك ءتىل بىلىكتىلىگى كاسىبي بىلىك­تىلىكتىڭ باستى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى بولۋى, ت.ب. قازىر ءبىزدىڭ “قوعامدا مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋدىڭ اركەلكى دەڭگەيىنىڭ” نەمەسە پروبلەمالىق اسپەكتىنىڭ بولۋىنىڭ بىردەن ءبىر سەبەبى – قازاقستاندىق قوعامدا قازاق تىلىنە دەگەن سۇرانىس پەن قاجەتتىلىكتىڭ ءتيىستى دەڭگەيدە بولماۋى, مەملەكەتتىك ءتىل يدەولوگياسىنىڭ السىزدىگى دەگەن ءجون. سونىمەن بىرگە باعدارلامانىڭ ءبى­رىنشى ماقساتىندا ءتىل تۋرالى اڭگىمەدە كوبىنە نازاردان تىس قالىپ كەلە جات­قان ماسەلەنى, قازاق ءتىلىنىڭ قازاق مەك­تەپتەرىندە وقىتىلۋى جايىن ارنايى مىندەت رەتىندە قاراستىرعان دۇرىس بولار ەدى. بۇل سالاداعى جاعدايدىڭ دا­بىل قاعارلىق كۇيگە جەتكەنىن ما­مان­دار ايتىپ ءجۇر, جازىپ ءجۇر. ۇسىنىلىپ وتىرعان التى دەڭگەيلىك ءتىل مەڭگەرۋ جۇيەسى (ا-1, ا-2, ۆ-1, ۆ-2, س-1, س-2) وزگە ءتىلدى ازاماتتارعا, شەتەل ازامات­تا­رىنا ءتىل مەڭگەرتۋ ءۇشىن ەكەنى بەلگىلى, ال قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە بۇل ءادىس ساي كەلە مە؟ 2011 جىلدان قال­دىرماي وسى ماسەلەگە ارنالعان ار­نايى بىرلەسكەن جيىن وتكىزۋ تۋرالى ءبى­لىم مينيسترلىگىنە ۇسىنىس تۇسىرگەن ءجون. شەت ەلدەردەگى قازاق دياسپوراسىنا انا ءتىلى مەن ۇلتتىق مادەنيەتىن وقىپ-ۇيرەنۋىنە قاجەتتى جاعدايلار جاساۋعا باعدارلامادا ارنايى كوڭىل بولىنگەنى دۇرىس. باعدارلاما مىندەتىنەن تۋىن­دايتىن ارنايى “انا ءتىلى” مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ۇكىمەتتە قابىلداۋ ارقىلى ءبىز شەت ەلدەردەگى قازاق دياس­پوراسىنا ناقتى كومەك كورسەتۋگە قول جەتكىزەر ەدىك. باعدارلامانىڭ ەكىنشى ماقساتى بويىنشا كورسەتىلگەن مىندەت, باعىت­تار­دى قولدايمىز جانە قازىرگى قالىپ­تاسقان جاعدايدا ەلىمىزدە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ەرەكشە مارتەبەسىنىڭ قوعامدىق سانادا تولىق مويىندالۋىنا قول جەتكىزەتىن قۋاتتى مەملەكەتتىك ءتىل يدەو­لوگياسىن قالىپتاستىرۋ باستى ماق­سات بولسىن دەگەن تىلەك ايتقىمىز كەلەدى. سول سياقتى تىلدىك بىلىكتىلىك تالاپتارى باق قىزمەتكەرلەرىمەن بىرگە بارلىق دەڭگەيدەگى لاۋازىمدى تۇلعا­لارعا, حالىق قالاۋلىلارىنا دا بىردەي قويىلعانى دۇرىس. باعدارلامانىڭ ءۇشىنشى ماقساتىن­دا­عى ءتىل مادەنيەتىن جەتىلدىرۋ بوي­ىن­شا كورسەتىلگەن شارالار جۇيەسىنە ناق­تىلىق قاجەت. سويلەۋ مادەنيەتىن دا­مى­تۋ ءۇشىن ايتىستار مەن سىيلىقتار جەت­كىلىكسىز ەكەنى انىق. قازاق ءوزىنىڭ سويلەۋ ءداستۇرىن, ءتىلىنىڭ قايتالانباس سازدىلىعى مەن اۋەزىن ساقتاعاندا عانا حالقىمىزدىڭ شەشەندىك ءداستۇرى دە بارلىق بولمىسىمەن ساقتالادى. تازا تابيعي قازاقى تىلدىك ورتانىڭ تا­رى­لۋى, وزگە تىلدەردىڭ اسەرى مەن ىقپالى (ورىس ءتىلى عانا ەمەس, اعىلشىن, اراب, قىتاي, ت.ب) كۇشەيۋى انىق بايقالىپ وتىرعان قازىرگى كەزدە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن مىندەتى دە ارتادى, سوعان سايكەس ءتىل ادىستەمەسى دە زامان تالابىنا ساي جەتىلۋى قاجەت. قازىرگى قازاق ءتىلىن وقىتۋ ادىستەمە­سى­نە, ەڭ الدىمەن, ءتىلدىڭ سويلەۋ نور­ما­لارىن قالىپتاستىراتىن تىلدىك زاڭ­دىلىقتار (ۇندەسىم) تىرەك بولۋى كەرەك جانە بۇل باعىتتا بىزدە تاماشا ءداستۇر دە بار. كەشەگى احمەت بايتۇرسىن ۇلى قالىپتاستىرعان ء“تىل ەرەجەلەرىن ءتىل زاڭىنان الۋ” تاجىريبەسى بۇگىنگى قازاق فو­نەتيستەرى ء(ا.جۇنىسبەك, س.مىرزا­بەك, ج.ءابۋ ۇلى, ت.ب) ەڭبەكتەرىندە جال­عاسىن تاۋىپ, عىلىمي-تەوريالىق تۇر­عىدان تولىق دالەلدەندى. ەندىگى مىندەت – وسى ءتىل تابيعاتىن تانىتاتىن ءتىلدىڭ باس­تى زاڭىن باستاۋىشتان باستاپ بار­لىق قازاق ءتىلى وقۋلىقتارىندا دۇرىس سويلەۋ ەرەجەلەرىنىڭ تەمىرقازىعىنا اينالدىرۋ. ورفوگرافيالىق سوزدىكپەن بىرگە ورفوەپيالىق سوزدىك تە كۇندە­لىك­تى قاجەتتىلىككە اينالىپ, “دۇرىس ءسوي­لە!” تالابى قازاق ءتىلى مامانىنىڭ باس­تى قۇرالدارىنىڭ بىرىنە اينالۋى كەرەك. سونىمەن بىرگە قازاق جازىلى­مى­نىڭ دۇرىس ايتىلىمىن ءدال كورسە­تە­تىن ارنايى جازۋ — فونەتيكالىق ترانسكريپتسيانىڭ دا (دىبىستاڭبا) بار­لىق وقۋلىقتار مەن سوزدىكتەردە قول­دانىلاتىن ورتاق ۇلگىسىن قابىل­دايتىن ۋاقىت كەلدى. سول سياقتى قازاق جازۋىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ شارالارى دا ەڭ الدىمەن وسى باعىتتاعى باستى ماسەلەنى انىق­تاۋدان باستالعانى ءجون. قازىرگى كەزدە قازاق عالىمدارى قازاق جازۋىنا رە­فور­ما كەرەكتىگى جونىندە ماسەلە كوتەرىپ ءجۇر. سايىپ كەلگەندە, بۇل ارادا اڭگىمە جازۋ رەفورماسىنىڭ قاجەتتىلىگىندە, ماسەلەنىڭ ءپىسىپ-جەتىلگەنىندە. باسەكەگە قابىلەتتى ءتىل بولۋ ءۇشىن دە قازاق جازۋى­نا وزگەرىستەر كەرەك. ءتىلدىڭ تابيعي زاڭىنا سۇيەنگەن ۇلتتىق ءالىپبي كەرەك. ءما­سەلە جازۋدىڭ ءتۇرى مەن توركىنىندە ەمەس, جازۋدا قولدانىلاتىن قاعيدات-ەرەجەدە. عاسىرلار بويى ءتىلدى وزگە ءتىل­دەر ىقپالىنان قورعاپ كەلگەن ۇندەسىم زاڭى ۇلتتىق جازۋدىڭ دا (لاتىن, اراب, ورىس گرافيكاسى نەگىزىندەگى) تىرەگى بول­عاندا عانا ءتىلدىڭ اجارى كىرىپ, ءسوزدىڭ ءسانى كەلەر ەدى. بۇعان ناقتى مىسالعا ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ توتە جازۋىن الۋعا بولادى. 30-شى جىلدارداعى ءالىپبي دە (لاتىن جازۋى) ۇندەسىمنەن الىس كەتكەن جوق. قازىر ۇيرەنشىكتى بولعان ساماۋىر, باتەڭكە, كەرەۋەت, شوت, ت.ب. (ورىس سوزدەرى), ءارىپ, قالام, داپتەر, ادەت, ت.ب. (اراب سوزدەرى) ءسوز­دەردىڭ جازىلىمى سول كەزدەردە رەت­تەل­گەن ەدى. جات سوزدەردى ۇندەسىم زاڭى بوي­ىنشا قولدانۋ قازىر دە اۋىزشا ءسوي­لەۋ تىلىمىزدە بايقالادى (ىسپورت, كاپە, سەمەنت, پورمى, جورنال), ال كەي­بىر سوزدەردى قازاقشا جازۋ (پويىز, رە­سەي, ماسكەۋ, ءمۇينوت, گازەت, زاۋىت, تا­ۋار, پوشتا) ءۇردىسى باستالىپ تا كەتتى. دەگەنمەن بۇل ستيحيالى ءۇردىس , كىرمە سوزدەردى, “تەرميندەردى جانە اتاۋلاردى قازاق ءتىلىنىڭ نەگىزگى ەرەجە­لەرىنە, جازۋ نورمالارىنا سايكەس رەتكە كەلتىرۋ” ءۇشىن دە ءتىلدىڭ جازۋ زاڭىنا ءوز­گەرىس قاجەت. “جازۋ رەفورماسى كە­شەندى تۇردە الفاۆيت ء(الىپبي), گرافيكا (تاڭبا) جانە ورفوگرافيا (ەملە-ەرەجە) ۇشەۋىن قاتار قامتي جۇرگىزىلۋى كەرەك” ء(ا.جۇنىسبەك). عالىم پىكىرى بۇل سالادا جۇرگىزىلەتىن جۇمىستىڭ باعىتىن انىق كورسەتىپ تۇر. دۇرىس جازۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىراتىن باستى شارا رەتىندە باعدارلامانىڭ العاشقى كەزەڭىندە قازاق جازۋىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلە­لە­رىن تالقىلاۋ ءۇشىن ارنايى جيىن ءوت­كىزۋ تۋرالى ۇسىنىستى قولدايمىز. مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شەشىلەتىن ماسە­لە­گە عىلىمي نەگىزدەلگەن بايىپتى كوزقاراس, بەلگىلى كەزەڭدەرگە جوسپار­لان­عان مەملەكەتتىك باعدارلاما قاجەت. بۇگىندە تاۋەلسىز ەل رەتىندە دۇنيە ءجۇزى­نە تانىلعان ەل بولاشاعى, ۇلت بولا­شاعى ءۇشىن دە قازاق جازۋى ماسەلەسىن ءبىرجولاتا شەشۋدىڭ ماڭىزى مەن قاجەتتىلىگى ەرەكشە. ال باعدارلامانىڭ ءتورتىنشى ماق­ساتىندا قازىرگى قوعامداعى سۇرانىس پەن قاجەتتىلىك تۇرعىسىنان العاندا ەكىنشى, ءۇشىنشى تىلدەر رەتىندە وقىتىلاتىن, قولدانىلاتىن ورىس, اعىلشىن ءتىل­دەرىنە ارنالعان باعىتتارداعى شارا­لار­دى بىرىكتىرگەن دۇرىس بولار ەدى. جالپى العاندا باعدارلاما ەلىمىز­دەگى ءتىل ساياساتىن جۇرگىزۋدەگى شەشۋشى قادام, مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشەتىن قۇجات بولاتىنىنا سەنىم مول. تەك وسى باعدارلامانى تولىقتاي ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بىزگە ەڭ باستى ماسەلەنى, باعدارلامانىڭ زاڭدىق-قۇقىقتىق بازاسىن نىعايتۋ ماسەلەسىن شەشۋ كەرەك دەپ سانايمىز. بۇل – ۋاقىت تالابى. جاڭا, ناقتى, پارمەندى قادامدار عانا باعدارلامانىڭ باستى ماقساتى­نىڭ ورىندالۋىنا ىقپال ەتەدى. سون­دىق­تان دا قازاقستانداعى ءتىل ساياسا­تىنىڭ بۇگىنگى كۇنگى باستى ماسەلەسى مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى قازاق ءتىلىنىڭ ءوز مارتەبەسىنە ساي مىندەتتەرىن اتقا­رۋى مەن قولدانىلۋىنا بارلىق جاعداي جاساۋ باعىتىندا ناقتى قادام جاساۋ ءۇشىن, “مەملەكەتتىك ءتىلدى قازاقستان­دىق­­تىڭ ومىرلىك قاجەتتىلىگىنە اينال­دى­رۋ” (م.قۇل-مۇحاممەد) ءۇشىن “مەم­لە­كەتتىك ءتىل تۋرالى” ارنايى زاڭ قا­بىل­داۋ جانە “تىلدەر تۋرالى” زاڭعا تو­لىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت دەگەن قوعامدىق پىكىردى, ءتىل جا­نا­شىرلارىنىڭ ۇسىنىسىن قولداي­مىز. جاڭا باعدارلامادا كوزدەلگەن ماق­سات­تارعا جەتۋ ءۇشىن دە “مەم­لەكەت­تىك ءتىل تۋرالى” زاڭدى 2010 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن قابىلداپ, جاڭا زاڭعا قاتىستى ۇكىمەت قاۋلى-قارارلارىن 2011 جىل­دىڭ ءبىرىنشى جارتى جىلدى­عىنان قال­دىر­ماي قابىلداعان دۇرىس. سول سياق­تى جاڭا باعدارلامانىڭ ورىندالۋ كە­زەڭ­دەرىن سونشا سوزۋ قاجەت پە؟ بەس­جىل­دىق نەمەسە جەتىجىلدىق باع­دار­لاما تۋرالى اقىلداسىپ كور­سەك... تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, باع­دار­لامانىڭ قازاق تىلىندەگى نۇسقاسى ورى­سشادان اۋدارما ەكەنى كورىنىپ تۇر. قازاقى ۇعىم مەن ويلاۋ جۇيەسىنە قاي­شى ءتىر­كەستەر مەن سويلەمدەر كوپ. سون­دىقتان باعدارلامانى وزگەرىس, تو­لىق­تىرۋ­لارىمەن قايتا قاراعاندا وسى­عان كوڭىل بولسەك. باعدارلامانى ەل يگىلىگىنە, تۋعان ءتىل يگىلىگىنە جاراتايىق, اعايىن! بولات جەكسەنعاليەۆ, حالىقارالىق “قازاق ءتىلى” قوعامى باتىس قازاقستان وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى. ورال.