تۇركى مادەنيەتى, تۇگەل بول

ىستامبۇلدا ءى-حالىقارالىق وپەرا فەستيۆالى ءوتتى ىستامبۇل قالاسى 2010 جىلى ەۋروپا قاۋىمداستىعىنىڭ مادەني جانە ونەر استاناسى بولىپ رەسمي اتالدى. وسىعان بايلانىستى قالادا جىل بويى 600-دەن استام مادەني شارالار وتكىزىلمەك. سولاردىڭ ءبىرى ء“ى-ىستامبۇل حالىقارالىق وپەرا فەستيۆالى” جۋىردا كونە قالانىڭ ەڭ كورىكتى جەرلەرىندەگى تاريحي ارحيتەكتۋرالىق كەشەندەر مەن اشىق اسپان استىندا ءوتتى. فەستيۆال تىنىسى ءى-ىستامبۇل فەستيۆالىنىڭ باعدار­لاماسىنا ۇيىمداستىرۋشىلار جانر­لىق, ستيلدىك, كەزەڭدىك جاعىنان ءار الۋان­دىلىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن كومپوزيتور­لاردىڭ 8 وپەرا سپەكتاك­لىن تاڭداپ الىپتى. وپەرا تۋىندىلارىن تاڭداۋ با­رىسىندا ۇيىمداستىرۋشىلار ىس­تام­بۇل قالاسىنىڭ, وسمان يمپەريا­سىنىڭ, كونە تۇرىكتەردىڭ جانە بۇگىنگى تۇرىك حالقىنىڭ تاريحىمەن, ونە­رى­مەن, مادە­نيەتىمەن تىكەلەي باي­لا­نىستى الەمدىك وپەرا رەپەرتۋارىنىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرىن تاڭداپ العان. وس­ىن­داي شىعارمالار قاتارىنا گ.گەن­دەل­دىڭ “يمەنەو” (يزمير وپەرا جانە بالەت تەاترى), يتاليان كوم­پو­زيتورى دج.ءروسسينيدىڭ ەكى وپەراسى “ماومەتتو ءىى” (تۇرىكشە اتاۋى “فا­تيح سۇلتان مەحمەت” (ىستامبۇل وپە­را جانە بالەت تەاترى) مەن “سەۆيل شاشتارازى” (بەرلين وپەرا تەاترى), ۆەنالىق كومپوزيتور ۆ.ا.موتسارتتىڭ ەكى وپەراسى “زايدا” (انتاليا وپەرا جانە بالەت تەاترى) “پوحيششەنيا يز سە­راليا” (تۇرىكشە اتاۋى “سارايدان قىز قاشىرۋ” (ىستامبۇل جانە سام­سۋن وپەرا جانە بالەت تەاترى), ليۋد­گەر فوللمەردىڭ “دۋالعا قارسى” زا­ما­ناۋي وپەراسى (برەمەن وپەرا تەات­رى), دج.ۆەرديدىڭ “ايدا” (انكارا وپەرا جانە بالەت تەاترى) جانە ءازىر­بايجان كومپوزيتورى ۋ.گادجيبە­كوۆتىڭ “كوروع­لى” (تۇركىسوي تۇركى حالىقتارى وپەرا تەاترلارى) سپەك­تاكلى تۇرىك تىلىندە قويىلدى. حالىقارالىق فەستيۆالدىڭ گەوگرا­فيالىق كارتاسىنا قاراساق, اسا ۇلكەن دە ەمەس. ىستامبۇل فەستي­ۆا­لىنە سىرت ەلدەردەن ەكى نەمىس تەات­رى جانە تۇركى­سوي تۇركى حالىق­تا­رى مادەني ۇيىمى­نىڭ جەتى رەس­پۋب­لي­كاسىنان ونەرپازدار كەلگەن. ال قال­عان سپەكتاكلدەر تۇرىك رەسپۋبلي­كاسىنىڭ وپەرا جانە بالەت تەاتر­لارى جانە جەكەلەگەن شەتەلدىك ءانشى-ورىنداۋشىلار مەن ديريجەرلەر­دىڭ قاتىسۋىمەن بولعان قويىلىمدار. ۇيىمداستىرۋشىلار وزدەرىندەگى بارلىق شىعارماشىلىق ۇجىمداردى فەستيۆال اياسىنداعى ءىس-شارالارعا تولىق تارتقان. ونەر مەرەكەسى رەپەر­تۋارداعى سپەك­تاكل­دەردىڭ ءارالۋان­دى­عى جانە تۇرىك حالقىنىڭ تاري­حىمەن, مادەنيەتىمەن تىعىز استاسىپ جاتۋىنا ءمان بەرىلۋى ەرەكشە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. “كوروعلىنىڭ” ەۋروپا مادەني استاناسىنا ساپارى ەۋروپا وپەراسىنىڭ ءتورت عاسىردان استام تاريحى بار. ونىڭ قاسىندا تۇركى حالىقتارىنىڭ كاسىبي تەاترداعى جاساعان قادامى بەرىدە, ورتالىق ازيا مەن قازاقستانعا قاراعاندا تۇرىك رەسپۋبلي­كاسىندا كاسىبي ساحنا ونەرىنىڭ تاريحى جاستاۋ بولىپ كەلەدى. 85 جىلدىق قازاق تەاتر تاريحىمەن سالىستىرا قا­راعاندا, تۇرىك تەاترى ءوزىنىڭ 60 جىلدىق مەرەيتويىن بىلتىر عانا اتاپ ءوتتى. مىنە, وسىنداي سالىستىرمالى تۇردە قاراستىرعان مادەني كەڭىستىك­تەر اراسىندا ءوزارا بايلانىسقان جولدار ءبىزدى, ءبىزدىڭ حالىقتاردىڭ ور­تاق وپەرا ونەرىن 2010 جىلى ەۋرو­پا­نىڭ مادەني جانە ونەر استاناسى ىستامبۇل قالاسىنا الىپ كەلىپ ءتۇي­ىستىردى. بۇرىنعى ءازىر­بايجان ازاماتى, تۇركيالىق ە.نەيمات­زادەنىڭ رەجيس­سۋ­راسىندا ءازىربايجان حالقىنىڭ كومپوزيتورى ۋ.گادجيبە­كوۆتىڭ “كوروعلى” وپەراسىن تۇرىك تىلىندە قويۋ يدەياسىن تۇركى حالىقتارى مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ حالىقارالىق ۇيىمى – تۇركىسوي-دىڭ العاشقى قادامى رەتىندە دۇرىس تاڭداپ العان. وپەرانى قويۋداعى باستى ماقسات – ءازىربايجان كلاسسيكالىق مۋزى­كاسىنىڭ نەگىزىندە بارلىق تۇرىك حا­لىقتارىنىڭ ورىنداۋشىلىق قۇرام­دارىن قامتىعان سپەكتاكل جاساۋ بو­لاتىن. بۇل قويىلعان تالاپ دەڭگەيى­نەن شىعا العان سەكىلدى. تۇركىسوي ۇيىمىنا كىرەتىن حالىق­تاردىڭ مىق­تى ورىنداۋشىلار قۇرامى جيناق­تالدى. ءوزارا شىعارماشىلىق باي­لا­نىستار ورناتىپ, جاڭا ەسىمدەر اشىل­دى. ءاربىر شىعارماشىلىق قۇ­راممەن, جەكە انشىلەرمەن جەكە-جەكە دايىندىقتار جۇرگىزۋ بارىسىن­دا ماقسات ويداعىداي ورىندالعان سى­ڭايلى. وسى ارادا بۇل وپەرانى قاي ەلدىڭ ساحناسىندا كورسەتسىن, كورەر­مەن قاۋىم وتە جىلى قابىلداعانىن باسا ايتقان ءجون. ارينە, شى­عار­ما­شىلىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق قيىن­شىلىقتار د.قاسەيىنوۆتىڭ بىلىكتى باسشىلىعى ارقاسىندا شەشىمىن تەز تاۋىپ وتىر­عان. قورىتىندىسىندا ىستام­بۇلدىڭ ەڭ ۇلكەن حاليچ كون­گرەسس سارايىندا وپەرا فەستيۆالىنىڭ “كوروعلى” وپە­راسىمەن سالتاناتتى جابىلۋى ءوتتى. بۇل تۇركىسوي ۇي­ىم­داستىرۋ ۇجى­مى­نىڭ جانە بارلىق جوباعا قاتى­سۋشى ەلدەردىڭ ءىرى جەڭىسى بولاتىن. “كوروعلى” وپەراسىمەن جۇمىس بارىسىندا كوپتەگەن ونەر ۇجىمدارى مەن تۋىسقان حالىقتاردىڭ ونەرپاز­دا­رى تانىسىپ, ءبىلىستى. ءار ءتۇرلى جاع­دايلارمەن بولشەكتەلىپ كەتكەن ءتۇبى ءبىر تۋىستاردى جاقىنداستىرىپ, ء“بىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعا­رۋ” جەتپەي جاتاتىن. سول ۇدەرىس وسى جوبا ارقىلى ىسكە استى. وپەرانىڭ ءار پارتياسىنا ءار ەلدەن ءبىر انشىدەن تاعايىندالىپ, ءبارى ءوز ونەرىن ورتاعا سالدى. وپەراداعى نيگار سۇلۋ, كوروعلى, گاسان حان, ت.ب. باستى پار­تيا­لاردى قازاق, باشقۇرت, قىرعىز, ءازىربايجان, تۇرىك, تاتار باۋىرلار­دىڭ بۇگىنگى تاڭدا بەتكە ۇستار مىقتى دەگەن انشىلەرى سومدادى. سولاي بول­عاننىڭ وزىندە قاي ونەر سالاسىندا دا باسە­كەلەستىك ءسوزسىز كورىنىس بەرىپ وتىرادى جانە بۇل ونەردى وشىرمەيدى, كەرىسىنشە وسىرەتىن باسەكەلەستىك. بۇل جوبادا ءبىر ساحنادا, ءبىر شىعارمادا ءار ەلدىڭ ارتىستەر قۇرامى وزدەرىنىڭ انشىلىك, اكتەرلىك, ورىنداۋشىلىق مەكتەپتەرىمەن ءوزارا باسەكەگە ءتۇسىپ, وزدەرىنىڭ جوعارى جەتىستىكتەرىمەن تانىلعاندارى قانشاما. باۋىرلاس حالىقتار ونەرپازدارى اراسىندا قازاق ورىنداۋشىلىق ونەرىنىڭ دە جۇلدىزى وسى وپەرانى قويۋ بارى­سىندا جارقىراي جاندى. بۇل ساپاردا ورىنداۋشىلار قۇرا­مىنان وپەرانىڭ باستى پارتياسى روۆشەندى (كەيىن كوروعلى اتانادى) ورىنداعان قىرعىزستاندىق ءانشى سادىرباي جۇماشوۆ بولدى. ساحناعا كوپشىلىك قاۋىمنىڭ قاۋمالاۋىمەن شىعا كەلگەندە جىر-اڭىزدا سيپات­تا­لاتىنداي ەپيكالىق سىرت كەلبەتى كە­لىستى, ەكى يىعىنا ەكى ادام وتىرعى­زارداي زور دەنەلى, داۋىسى اشىق تا كوروعلىن كوردىك. ءانشى ءوزى سومداعان وبرازدى ورىنداۋ بارىسىندا جاۋىز گاسان حاننان اكەسىنىڭ كەگىن قايتا­رۋ­مەن بىرگە حالقىنىڭ ۇلكەن امانا­تىن ارقالاعان, باتىرلىعىمەن بىرگە, ساۋىققوي ونەرپاز, سال-سەرىلىك قۇرۋعا جانى قۇمار كوڭىلدى جاندى كورەمىز. ونىڭ تار اسپابىنان توگىلگەن جەڭىل, ويناقى اۋەننىڭ ىرعاعىنا قوسىلا “كورگەن ساتتە” ءانىن اشۋگتاردىڭ داستۇرىنشە ورىنداپ, جامان حاباردى ەستىگەندە كىلت وزگەرەر كوڭىل-كۇيىن (1 كورىنىس) ءانشى نانىمدى بەرە ءبىلدى. جالپى, وتە كۇردەلى جازىلعان بۇل پارتيانى ورىنداۋشىعا قويىلار باستى تالاپ: كۇشتى, كەڭ دياپوزوندى درامالىق تەنور داۋىسى بار ناعىز ءانشىنىڭ ترۋپپادا بولۋى. س.جۇماشەۆ مۇنى ابىرويمەن اتقارىپ شىقتى. وتكەن جىلعى قويىلىمدا كورسەتكەن ونەرىمەن سالىستىرا قاراعاندا, ءان­شى­نىڭ بۇل جولعى ساپالىق, شەبەرلىك قىرلارىنىڭ وسكەندىگىن اڭعارۋعا بولاتىنى قۋانتتى. روۆشەننىڭ سۇيىكتىسى نيگياردى ورىنداۋ وسى جولى قازاقستاندىق ءانشى گۇلزات داۋىرباەۆاعا جۇكتەلگەن. ءانشى بۇعان دەيىنگى قويىلىمداردا جانە وزگە وپەرالاردا دا باستى پار­تيالاردى ورىنداۋىمەن كەڭ تانىل­عان انشىلەردىڭ ءبىرى. وپەرادا كەيىپ­كەردىڭ جان-دۇنيەسى اۆتور تاراپىنان ەرەكشە ءورىلىپ, ءار الۋان كوڭىل-كۇي­دەگى قالپىمەن كورسەتىلەدى. اشۋ-ىزا­عا تولى “گاسانحان قاتال” اريوزا­سىندا, سۇيىكتىسىنىڭ كەلىستى كەلبەتىن ويلاپ, ارمانىمەن سىرلاساتىن “روۆشەن, مەنىڭ سۇيىكتىم” ارياسىندا (1 كورىنىس), ساعىنىشتى جۇرەك ءلۇپى­لىمەن بولىسەتىن “جەڭىل تۇمان سەكىل­دى” ارياسىندا (2 كورىنىس), كوزىنەن وت پەن جالىن اتقان “سىزدەر – قانىشەر توبىرلار” مونولوگىندە ورىنداۋشى جوعارى دەڭگەيدەگى ۆوكالدىق شەبەر­لىك قىرىنان كورىندى. ءانشى بويىن­داعى درامالىق اكتري­ساعا ءتان شەبەر­لىك قىرلارى تاماشا انشىلىك داۋى­سىنىڭ بوياۋ-بەدەرىمەن ادەمى ۇيلە­سىپ, بارلىق ساحنالاردا حالقىنىڭ باھا­دۇر ۇلى كوروعلىنىڭ سۇيىكتى جارى بولارلىقتاي نيگيار­دىڭ كوپ قىرلى بەينەسىن جاسادى. گ.داۋىرباەۆانىڭ ورىنداۋ­شىلىق قىرى جايلى وپە­رانىڭ ديريجەرى ر.ابدۋللا­ەۆ­تىڭ: “قازاق ۆوكالدىق مەك­تەبىنىڭ دەڭگەيى وتە جوعا­رى دەپ ايتۋدان قورىق­پاي­مىن. كۇردەلى وپەرا پارتيا­سىنىڭ قىر-سىرىن جەتىك مەڭگەرگەن ول (گۇل­زات) اۆتور­دىڭ انشىگە قويار مۋزى­كالىق تالاپتارىن تولىعىمەن شەبەر يگەردى. بۇل انشىمەن مۋزىكالىق تۇرعىدا جۇمىس جاساۋ مەن ءۇشىن وتە قىزىقتى ءارى جاعىمدى ساتتەر سىي­لادى” – دەپ اعىنان جارىل­عانىن ەستىگەندە مارتەبەمىز ءوسىپ قالدى. وپەراداعى كۇردەلى جا­زىلعان پارتيالاردىڭ ىشىنەن كوروعلىنىڭ قارسىلاسى گاسانحان ەرەكشە ورىن الادى. بۇل جولى بىشكەك تەاترىنىڭ بەلدى ءانشىسى باقىتبەك ىبىكەەۆتىڭ گاسانحانى جان-جاقتى, تولىمدى بەينە بولىپ كورەرمەن ەسىندە قالدى. قاتى­گەزدىكپەن, جاۋىز­دىقپەن اينا­لاسىنا جامان اتى شىققان بۇل حاننىڭ كەلبەتىن ب.ىبىكەەۆ وزىندىك بوياۋمەن ۆوكالدىق تۇرعىدان كوركەم سۋرەتتەدى. ساحنادان ءوزىنىڭ قول جەت­پەس بيىكتە تۇرعان كەلبەتىنە ماسات­تانعان پاڭدىعىنا, ايلاكەرلىگىنە, كوكىرەگىنە نان پىسىرگەن داڭعويلىعى قوسىلىپ شىن مانىندە اقىلدى, باتىر كوروعلىمەن دارەجەسى تەڭ قار­سىلاسقا اينالا الدى. ورىنداۋ­شىنىڭ ۆوكالدىق مول ءمۇم­كىندىكتەرى پارتياعا قاجەتتى شەبەرلىك ۇردىسىنەن شىعىپ, سپەكتاكلدىڭ شىراي­ىن كەلتىرگەن وبرازدىڭ ءبىرى بولدى. ساراي سايقى­ما­زا­عى تەلحەكتى ورىنداعان تۇركيالىق ءانشى ەم­راح سوزەر سارايدىڭ ايلاكەر, قۋلىعىنا قۇرىق بويلامايتىن, وزگەلەرگە مۇلدەم ۇق­سا­مايتىن بەينەنىڭ قىر-سىرىن تەرەڭ اشۋ­عا تىرىسقان. ءانشى سايقىمازاقتىڭ ورى­ن­دايتىن “كوروع­لى­دا قىر ات بار” ءان شۋ­ماق­تارىن سا­راي ادام­دارى اراسىندا بىرەسە ولاردى جۇمباقتاي شىمشىپ, بىرەسە كە­لە­مەجدەي قاعىتا ءجۇرىپ, ويناقى بەرە الدى. دە­سەك تە, ساحناداعى ءان­شى­گە تولىقتاي ەركىن­دىك بەرەتىن بۇل پارتيا ءالى دە بولسا توسىن پلاس­تي­كالىق قيمى­ل­دارمەن شەشىلە ءتۇسۋدى تالاپ ەتەدى. استانا تەاترىنىڭ جاس ءانشىسى جۇلدىزبەك وتەشقاليەۆ ءوزىنىڭ جاس­تىعىنا قاراماستان, شىعار­ما­داعى ەڭ جاسى ۇلكەن قاريانى, كەيىن كور سوقىر بولىپ زارلاپ قالاتىن روۆ­شەننىڭ ابزال اكەسى الىنىڭ ءرولىن ور­ىندادى. الايدا پارتيانىڭ ءتو­مەنگى نوتالارى ودان ءالى دە بولسا ورىنداۋشىلىق شەبەرلىك قىرلارىن ۇشتاي ءتۇسۋدى قاجەت ەتەدى. الماتىلىق دينا حامزينانىڭ ورىنداۋىنداعى “شاراپ ورتەپ بوكالدى” اتتى ماحاببات تۋرالى ءان-وپەراداعى ساراي ءانشىسىنىڭ جالعىز عانا مۋزىكالىق ءنومىرى. حاننىڭ توڭىرەگىندە جينالعان اقسۇيەكتەر مەن قوناقتارىنىڭ بۋىندارىن بالقى­تىپ, اياقتارىنا جەم تۇسكەندەي ەلىت­كەن اسەم ءان مىڭ بۇرالعان قىزدار­دىڭ ادەمى بيىمەن قاتار ءورىلدى. ءسىلتى­دەي تىنعان سارايداعى جيىننىڭ ءسانىن ءوزىنىڭ سىزىلتا سالعان تاماشا اۋەزدى انىمەن كەلتىرگەن ورىنداۋشى الىستان كەلەر ماحابباتىن ىنتىعا كۇتكەن سۇلۋلار­دىڭ ادەمى بەينەسىن جاسادى. ەركىن قالىقتاعان ءانشىنىڭ قويۋ, مەتستسو-سوپرانو داۋىسى اتشاپ­تىرىم زالعا جينالعان كورەرمەن­دەر­دى ەرەكشە تەبىرەنتىپ, سپەكتاكلدەگى وقيعا جەلىسى, ۋاقىت دەگەن ۇعىمدارىن ءبىر ساتكە ۇمىتتىرعانداي تاماشا اسەر سىيلادى. استانالىق انشىلەر بەرىكحان حا­لەلوۆتىڭ ەيۆازى, بەيبىت تاڭارى­قوۆ­تىڭ گامزابەگى مەن عاني بەيمۇر­زاەۆتىڭ يبراگيم حانى دا ەپيكالىق پولوتنونىڭ ساحنالىق تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتكەن شىنايى وبرازدار رەتىندە ساحنالىق قويىلىمدى تولىقتىرىپ تۇردى. كورەرمەن قاۋىم وزدەرىنىڭ اڭىز­عا اينالعان وتكەن تاريحى نەگىز بول­عان وپەرا شىعارماسى ارقىلى تۇركى حالىقتارىنىڭ وتكەن تاريحىمەن جۇزدەسىپ, ءبىر سەرپىلىپ قالعان سەكىلدى. مۇنى كورەرمەننىڭ ورىندارىنان تىك تۇرىپ ارتىستەرگە ۇزاق ۋاقىت قول سوعىپ, قوشەمەت كورسەتۋىنەن بىلۋگە بو­لاتىن ەدى. فەستيۆالدىڭ قورى­تىن­دى سپەكتاكلىنە كەلگەن قوناقتارعا تۇرىك رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ مادەنيەت جانە تۋريزم ءمينيسترى ساحناعا شىعىپ, ۇيىمداستىرۋشىلار اتىنان العىسىن ءبىلدىردى. بۇل سپەكتاكل-جوبانىڭ باۋىر­لاس حالىقتار تەاترلارى شىعارما­شى­لىعىنىڭ دامۋىنا تيگىزەر ىق­پا­لىنا كەلسەك, ەلەۋلى جاڭالىقتاردىڭ كۋاسى بولادى ەكەنبىز. وتكەن جىلعى سپەكتاكلدەن كەيىن باۋىرلاس ەلدەر وپەرا تەاترلارى ديرەكتورلارىنىڭ القالى جيىنىن وتكىزۋ كۇن تارتىبىنە ەنىپ, العاشقى وتىرىس ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭتارىندا تۇركى حالىق­تارى مۋزىكالىق تەاترلارىنىڭ دي­رەكتورلار كەڭەسىن قۇرۋمەن اياقتال­عان. بۇل قۇرىلىمعا كەلگەن تەاتردىڭ باسشىلارى ءبىر-بىرىمەن ەتەنە تانى­سىپ, ورتاق رەپەرتۋارلىق ساياسات, باعىت-باعدار جەلىلەرىن ايقىندادى. دۇيسەن قورا­باي ۇلى: “بۇعان دەيىن ۇلكەن تەاترلار ديرەكتورلارى ءوزارا ارالاسپاق تۇگىلى, كىمنىڭ كىم ەكەنىن بىلمەيتىن. ەندى, ءبىزدىڭ ۇيىمنىڭ كو­مەگىنسىز-اق قىزۋ قارىم-قاتىناس ور­نا­تىپ, تۇسىنىستىكپەن جۇمىس جاساۋدا. بىزگە ولاردى قاداعالاپ, قولدارىنان جەتەلەۋدىڭ قاجەتى جوق. شىعار­ما­شىلىق ماسەلەلەردى وزدەرىنىڭ شەشىپ جاتۋى ءبىزدىڭ دە ورتاق قۋانىشىمىز. وسى “كوروعلى” وپەراسى جوبا­سى­نىڭ ءۇش ءانشىسىن تۇركيا ەلى دج. ۆەر­ديدىڭ “ايدا” وپەراسىنا ار­نايى شاقىردى. باستى پارتيالاردا ايدا-گ.داۋىرباەۆا /قازاقستان/, امنە­­­ريس-اسەل بەكباەۆا /قىر­عىز­ستان/, رادا­مەس-ا.اگاديدى /سانكت-پەتەربۋرگ/, ديريجەرى ر.سالاۆاتوۆتى /قازاقستان/ شاقىرىپ, ونەرپازدار توبىن كورەر­مەندەر جاقسى قابىلدادى. ەندەشە, تۇركىلىك قۇرامنىڭ كاسىبي ورىنداۋ­شىلىق دەڭگەيى وزگە يتالياندىق­تاردان كەم بولماعاندىعى. “تۇرىك تەاتر­لارىنىڭ باس ديرەكتورى رەنگين گوكمەن حابارلاسىپ, فەستيۆال رەپەرتۋارىنداعى كۇردەلى “ايدا” وپەراسىنا وسى قۇرامداعى انشىلەر مەن ديريجەردى سۇراۋىنان-اق ءبىزدىڭ ۇيىمنىڭ ءوز اينالاسىنا ۇزدىك ونەر­پاز توپتى جيناعانىن, ولاردىڭ شىعارماشىلىعىن الەمگە تانىتا العانىن كوردىك” – دەيدى. بۇل جوبا ءارى قاراي جالعاسىن تا­بار بولسا, كەلەر جىلى اسپەندەس قا­لا­سىندا وتەتىن تەاتر فەستيۆالى وسى “كوروعلى” وپەراسىمەن باستالماق. ءوزارا بايلا­نىستار, شىعارماشىلىق الىس-بەرىستەر كوبەيمەك. كەلەسى جىلى قازاقستاندىق كومپوزيتور ە.راحماديەۆ­تىڭ “الپامىس” وپەراسى ءازىربايجاننىڭ ۇلتتىق وپەرا تەاترى ساحناسىندا قويىلماق. مۇنى ءازىربايجان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت ءمينيسترى ابۋلفايز گاراەۆتىڭ ءوز اۋزىنان ەستىپ قۋانىپ قالدىق. تۇرىك كومپوزيتورى كەرىمنىڭ “ودنانا سايمۋنا” وپەراسىن قازاق وپەرا تەاترى قولاي كورسە, ال قىرعىز كومپو­زيتورى ق.مولداباسانوۆتىڭ ش.ايت­ماتوۆ شىعارماسى نەگىزىندە جازىلعان “انا – جەر انا” وراتو­ريا-بالەتى تۇرىك تەاترى رەپەرتۋا­رىنا ەنبەك. قورىتا ايتقاندا بۇل وتە پايدالى, جاڭا شىعارماشىلىق قارىم-قاتىناس ورناتۋدىڭ كوپىرى بولدى. ال تەاترلار بولسا وسى كورسەتىلىم بارىسىندا وزدەرىنە ۇناعان تالانتتى ورىنداۋشىلارمەن كەلىسىم-شارت جاساۋعا اسىعۋلى. بۇل جوبا اياسىندا باتىس تەاترلارىنداعى “انشىلەردىڭ جارمەڭكەسى” بولعانىن ايتا كەتكەن ءجون. كوپتەگەن تالانتتى انشىلە­رىمىزدىڭ شىعارماشىلىق وسۋىنە, كەلىسىم-شارتقا وتىرۋىنا مۇمكىندىك تە وسى جوبا اياسىندا جۇزەگە اسقان سە­كىلدى. اسىرەسە, ولاردىڭ اراسىندا كۇ­مىس كومەي ءانشىمىز گۇلزات ءداۋىر­باە­ۆانىڭ ەسىمى ەرەكشە اتالدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, گۇلزاتى­مىزعا قۇدا تۇسۋشىلەر كوپ. تۇرىك اعايىنداردان كەلەسى جىلى اگرا قالاسىندا قوي­ىلاتىن وپەرانىڭ باستى پارتياسىن ورىنداۋعا ۇسىنىس تۇسكەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. جەرلەسىمىزدىڭ وزىق ورىنداۋشىلىق ونەرى وسىنشا نازارعا ىلىگۋى قازاعىمىز ءۇشىن دە ماقتانىپ ايتا جۇرەرلىكتەي جاعىمدى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى بولعانى ءسوزسىز. “كوروعلى” وپەراسىمەن بىرگە انكارا قالاسىندا تۇركى ەلدەرىنىڭ ۇيىمىنا قاتىساتىن جەتى رەسپۋبليكا كونسەرۆاتوريالارىنىڭ ستۋدەنتتەرى­نەن قۇرالعان تۇركىسوي كامەرالىق ستۋدەنتتەر وركەسترىنىڭ العاشقى رە­پي­تيتسياسى باستالدى. ونىڭ مۋزى­كا­لىق جەتەكشىسى – الماتىلىق مۋزى­كانت, قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ پرو­فەس­سورى ءانۋار اكباروۆ. وركەستر تامىز ايىنىڭ باسىنداعى انكارا, ىستامبۇل قالالا­رىنداعى كونتسەرت­تەرىنەن سوڭ, گەرما­نيادا ستۋدەنتتىك جاستار وركەسترىنىڭ فەستيۆالىنە قاتىسىپ, ەكى كونتسەرت بەر­مەك. كەيىن ەۋروپا ستۋدەنت جاستارىنىڭ قۇراما وركەسترىمەن قوسىلىپ, ۇزاق گاسترول­دىك تۋرعا قاتىسادى. بۇل وركەستر دە تۇركى حالىقتارىنىڭ مۋزىكالىق مۇرالارىن, كاسىبي كومپوزيتور­لاردىڭ كامەرالىق وركەسترگە ارناپ جازىلعان شىعارمالارىن ناسيحات­تاي­دى. كامە­رالىق وركەستردىڭ انكا­را قالاسىندا وتەتىن العاشقى تۇساۋ­كەسەر كەشىن جاقىندا دۇنيەدەن وزعان جەرلەسىمىز, قازاق مۋزىكاسىنىڭ ءۇل­كەن جاناشىرى ءھام ناسيحاتتاۋ­شى­سى, تاماشا مۋزىكانت, ديريجەر فۋات مانسۇروۆتىڭ ارۋاعىنا باعىشتاۋدى ءجون كورىپتى. بۇل ساپاردان كوڭىلىمىز مارقايىپ قايتتى. سەبەبى, بيىلعى جىلى ەۋ­روپا قاۋىمداستىعىنىڭ مادەني استا­ناسى بولىپ تابىلعان ىستامبۇل قالاسىنداعى كوپ ءۇندى, كوپ بوياۋلى ونەر مەن مادەنيەتتى وركەندەتۋگە ار­نال­عان شارالار ىشىندە تۇركى حا­لىق­تارىنىڭ وپەراسى مەن كامەرالىق اسپاپتى مۋزىكاسى ورىندالىپ وتىر. سول كوپ داۋىستى ورىنداۋدىڭ ءىشى­نەن قازاق ءۇنىنىڭ دە انىق ەستىلگەنى مەرەيدى وسىرەدى. امانكەلدى مۇقان, م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, تەاترتانۋشى. الماتى – ىستامبۇل – الماتى.