تۇراقتىلىق پەن ءپاتريوتيزمنىڭ ىرگەتاسى

اتا زاڭ ايشىقتارى كوپ جىلدار بويى ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى تۇسىنىگىنىڭ سيپاتتامالىق بەلگىلەرى بويامالانىپ كەلدى. قوعام مۇشە­لە­رىنە قۇقىق – بۇل پرولەتاريات پەن پارتيا مۇددەسى دەپ ساناعا قۇيىلدى. شىنىندا قۇقىق ادام تابيعاتىنا ءتان بوستاندىق نورمالارى ەكەندىگىن تاۋەلسىزدىك ال­عاننان كەيىن ۇعىنعانىمىز راس. ء“بىز, ورتاق تاريحي تاعدىر ءبى­رىكتىرگەن قازاقستان حالقى”, – دەپ باستالاتىن ءبىزدىڭ كونس­تي­تۋ­تسيامىزداعى وسى سوزدەردە جاڭا اشىق ازاماتتىق قوعام ورناتۋدى ماقسات ەتكەن حالقىمىزدىڭ تاريح ساباقتاستىعى توعىسىپ جاتىر. ول ەلىمىزدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بار­لىق ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ءبىر­لىگى مەن بەيبىت ءومىرىن قامتاماسىز ەتەتىن جانە كەپىلدىك بەرەتىن وتە ماڭىزدى قۇجات. وسى بۇكىل­حا­لىق­تىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان قولدانىستاعى اتا زاڭىمىز ەلى­مىزدە ەكونوميكالىق جانە الەۋ­مەتتىك, ساياسي رەفورمالاردى ءجۇ­زەگە اسىرىپ, قوعامدى دەموكرا­تيا­لاندىرۋ ىسىندە ءوزىنىڭ جاسام­پازدىعىنان قازاقستان حالقىنا قىزمەت ەتىپ وتىر. وسىدان ون بەس جىل بۇرىن ەلىمىزدە دەموكراتيالىق باستاۋ­لارعا سۇيەنگەن كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىسى باستالىپ, جاڭا مەملەكەتتىك ينس­تيتۋتتار قۇرىلا باستادى. كونس­تي­تۋتسيا مەملەكەتتىك قۇقىق جۇيە­سىن رەفورمالاۋدىڭ بازاسى بولدى. قوعام, مەملەكەت جانە تۇلعانىڭ ءوزارا بايلانىسىنىڭ كونستيتۋ­تسيا­لىق-قۇقىقتىق اۋقىمى كە­ڭەي­دى. مەملەكەتتىك ينستيتۋت­تار­دى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاۋ ادام مەن ازاماتتاردىڭ قۇقىق­تا­رى مەن بوستاندىقتارىن قام­تا­ماسىز ەتۋگە باعىتتالىپ, جوعارى حالىقارالىق-قۇقىقتىق ستاندارت­تاردىڭ ساياسي-قۇقىقتىق ءتاجىري­بەسىنە ەنە باستادى. تۇلعا قۇقىعىنىڭ باسىمدىعى ەنگەن دەموكراتيالىق كونستي­تۋتسيالىق قۇرىلىس فيلوسوفياسى الەۋمەتتىك قۇندىلىق بولىپ سا­نا­لادى. كونستيتۋتسيا قوعام دەمو­كرا­تيالىق قۇرىلىسىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلعاندىقتان, ول دەمو­كراتيانى رەفورمالاۋدىڭ باستى كەپىلى. سوندىقتان ول مەملەكەت پەن قوعام تاراپىنان ەرەكشە قور­عالۋى ءتيىس. مەملەكەتتىڭ نە­گىزگى زاڭى – بۇل قۇقىقتىق جۇيە­نىڭ يادروسى, بۇكىل زاڭنامالىق قۇجاتتار نەگىزدەلەتىن فۋندامەنت, مەملەكەتتىڭ دەموكراتيالىق دامۋى­نىڭ تىرەگى مەن مەملەكەتتىك قۇقىق وزگەرىستەرىنىڭ پروتسەسى. ول قوعامداعى تۇراقتىلىقتىڭ نەگىزى. ساياسي رەجىم, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ دەڭگەيى, ساياسي باسقارۋدىڭ داستۇرلەرى مەن قۇرىلىمدارىنا قاراماستان بارلىق ەلدەردىڭ نەگىزگى مىندەتى ساياسي تۇراقتىلىقپەن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. ادامزات قوعامىنىڭ دامۋ تاريحى كورسەت­كەندەي, ساياسي تۇراقتىلىققا جە­تۋدىڭ مىندەتتەرى مەملەكەتتىك دەڭ­گەيمەن قاتار, مەملەكەتارالىق قا­تىناستار جاعدايىندا دا شە­شىلەدى. وسى ماسەلەلەردى شەشۋدەگى ەڭ باستى فاكتور بولىپ مەملەكەت جانە ونىڭ قۇقىقتىق, مورالدىق نورمالارىنا سۇيەنگەن ينستيتۋت­تا­رى سانالادى. ساياسي تۇراق­تى­لىق ماسەلەسى قوعامنىڭ مودەرني­زاتسيالانۋى ۇدەرىسىندە ماڭىزدى ورىنعا يە. ويتكەنى, وسى جولدا جۇرگەن مەملەكەت الەۋمەتتىك قاي­شىلىقتار مەن كوپتەگەن قاقتى­عىس­تاردىڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتەدى. مەملەكەتتىڭ دامۋىنا اسەر ەتۋدە قوعامدىق ءومىر-سالتتىڭ بارلىق سالالارىنا تۇراقتىلىق قاجەت. سەبەبى, تۇراقتىلىق ورىن العان سالانىڭ جاعىمدى ساپالىق كورسەتكىشىن وزگە سالا تۇراق­سىز­دىعىمەن سيپاتتاۋ مۇمكىن ەمەس. ەلىمىز مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگىزى رە­تىندە تۇراقتىلىققا جەتۋدى مىندەت ەتىپ بەكىتە ءتۇستى. “جاڭا ونجىل­دىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىن­دىكتەرى” اتتى جولداۋدا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ اتاپ كورسەتكەندەي: “ىشكى ساياسي سالا مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى نەگىزگى ماق­سات­تارى قوعامدا كەلى­سىم مەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ, ەل قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ بولىپ قالا بەرەدى”. سوندىقتان اتا زاڭىمىز ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ قازاقستان­داعى مودەرنيزاتسيالىق باعىتى مەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالارىنىڭ نەگىزگى شارتى بولىپ تابىلادى. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ وسى­دان ون جىل بۇرىن اتا زاڭىمىزدىڭ بەس جىلدىعىندا: “حالىق ءوزىنىڭ ەگەمەن قۇقىن پايدالانىپ, قا­بىل­داعان كونستيتۋتسيا قول سۇ­عىل­ماس قاسيەتكە, جوعارى زاڭدىق قانا ەمەس, رۋحاني-ادامگەرشىلىك كيەگە يە بولادى, ءسويتىپ ول قازاق­ستاندىق ءپاتريوتيزمدى تاربيەلەۋ­دىڭ ىرگەتاسىنا اينالادى”, – دەپ ايتقان بولاتىن. وسىعان بايلا­نىستى قازىرگى قازاقستانداعى قوعامدى بىرىكتىرۋدەگى نەگىزگى فاك­تور جانە تۇراقتىلىقتى قامتاما­سىز ەتۋ مەن مەملەكەتتىلىكتى بەكى­تۋدە ءپاتريوتيزمنىڭ ورنى زور. سوندىقتان بۇگىنگى كۇندەگى پات­ريوتتىق تاربيە قازاقستاندىق ازاماتتاردىڭ ساياسي ساناسىنداعى ەڭ نەگىزگى ماسەلە بولىپ تابىل­ماق. “پاتريوتيزم” تۇسىنىگىنە كەڭ تۇردە انىقتامالار بەرىلگەنىمەن, ونىڭ جالپى سيپاتىنا قاتىستى ناقتى انىقتامالار جوق. ماسە­لەن, س.ي.وجەگوۆتىڭ رەداكتسيا­سىن­دا جارىق كورگەن سوزدىكتە: “پا­تريوتيزم – ءوز وتانىنا, حال­قى­نا دەگەن ادالدىق پەن ماحاب­بات”, – دەپ انىقتاما بەرىلگەن. فيلوسوفيالىق سوزدىكتە: “ادام­گەر­شىلىك جانە ساياسي پرينتسيپ, الەۋمەتتىك سەزىم. ونىڭ مازمۇنى – وتانعا سۇيىسپەنشىلىك, وعان ادالدىق, ونىڭ وتكەنى مەن قازىر­گىسىنە دەگەن ماقتانىش, وتان ءمۇد­دەسىن قورعاۋعا قۇلشىنىس”, – دەلىنگەن. دەگەنمەن, “پاتريوت” ءتۇ­سىنىگىنە ءبىز ءتۇرلى مازمۇندا انىق­تامالار بەرىلگەندىكتەن, “پات­ريوتيزم” سيپاتىنا جان-جاقتى نۇسقاداعى تۇسىنىكتەمەلەر ۇسى­نى­لادى. بۇل اتالمىش قۇبى­لىستىڭ كۇردەلى تابيعاتىمەن ءتۇ­سىن­دىرىلىپ, مازمۇنىنىڭ كوپ قىرلىلىعىمەن سيپاتتالادى. سونىمەن بىرگە, پات­ريوتيزم ماسەلەسىن ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق سالالارىن قامتىعان جانە وتانعا دەگەن قاتىناستاعى اۆتور­لار­دىڭ تاريحي, الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق, ساياسي شارتتارىن­داعى ازاماتتىق كوزقاراستارى نەگىزىندە قاراستىرىلادى. ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ 2006 جىلى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءحىى سەسسيا­سىندا سويلەگەن سوزىندە: “ۇلتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ اسا ما­ڭىزدى شارتى – بۇل الەمدىك ءبا­سەكەلەستىك ۇدەرىسىندە تابىسقا جە­تۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن كۇشتى رۋح پەن ءبىلىم”, – دەپ پايىمدايدى. سونىمەن قاتار, ەلباسىمىز قازاقستاندىق پاتريوتيزم سياقتى ۇلت تابىسىنىڭ ماڭىزدى قۇرام­دا­سىنا توقتالادى. “بۇل ءوز وتا­نىڭ مەن جەرىڭە دەگەن سۇيىسپەن­شىلىك, ونىڭ تاريحى مەن مادە­نيە­تىنە دەگەن زور قۇرمەت, اركىمنىڭ ءوز كۇش-جىگەرىنە دەگەن سەنىمى مەن بارشا قوعامنىڭ توپتاسۋى. بۇل بۇگىن تۇرعىزىلىپ جاتقان ءوز ەلىڭنىڭ تاريحىنا قاتىستىلىقتىڭ جانە ونىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاۋاپ­تىلىقتىڭ جوعارى سەزىمى. بۇل ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ تا­بىس­تارى ءۇشىن ماقتانىش جانە قانداي تۇرعىدا بولعانىنا قا­راماستان ءوز سالاڭدا تابىستارعا قول جەتكىزۋ نيەتى. جانە بۇل تا­بىستى اركىم وتانىنا باعىشتاپ, الەمدە ونىڭ داڭقىن اسىرۋى, بەدەلىن كوتەرۋى ءتيىس. پاتريو­تيزم­دى, اسىرەسە جاستاردىڭ اراسىندا, ءبىزدىڭ بالالاردىڭ بويىندا بارشا قوعامنىڭ ورتاق كۇش-قۋاتىمەن قالىپتاستىرۋ كەرەك. ءبىزدىڭ ءار ازاماتتىڭ تابىسى جانە حالىق­ارا­لىق تۇرعىدا مويىندالۋى – بۇل باعا جەتكىزگىسىز كاپيتال, بار­شا قازاقستاندىقتاردىڭ ماقتانا­تىن نارسەسى جانە بايلىعى ەكەن­دىگى ءسوزسىز. وسىنداي ۇلگىلەرمەن ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرۋ كەرەك! ءوز وتانىڭنىڭ پاتريوتى بولۋ – بۇل قازاقستاندى ءوز جۇرەگىڭدە ۇيالاتۋ. مەن سىزدەردى وسىعان شاقىرا­مىن”. بۇگىنگى شارتتاردا مەملەكەتتى­لىك­تى پاتريوتيزم نەگىزدەرىمەن قا­لىپتاستىرۋ قوعامنىڭ مودەرني­زا­تسيالانۋىنا ىقپال ەتۋىمەن قا­تار, ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن دە قام­تاماسىز ەتەدى. بىراق, ۇلتتىق قۇن­دىلىقتارى ايقىندالعان مەملە­كەت­تە عانا ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋ, ۇلتتىق ماقتانىش سەزىمدەرى تۋىن­دايدى. سوندىقتان وسى ۇدەرىستەگى جەتەكشى ءرول پاتريوتتىق تاربيە بەرۋدەگى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازالارعا تولىقتاي سۇيەنگەن مەم­لەكەت ينستيتۋتتارىنا جۇكتە­لەدى. قوعامدىق ۇيىمدار پات­ريوت­تىق جۇمىستار جۇرگىزۋدە ۇيىم­داس­تىرۋشىلىق, قۇقىقتىق جانە ەكونوميكالىق قيىنشىلىقتارعا ۇرىناتىنى جاسىرىن ەمەس. ولارعا مەملەكەتتىڭ تىكەلەي بەل­سەندى كومەگى قاجەت. كوپتەگەن قو­عامدىق ۇيىمدار ماسەلەنى وزىندىك كوزقاراستارمەن باعالاپ, كوپ بولىگى پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ جۇيەسىنە ارالاسپايدى. وسىعان سايكەس مەملەكەت پاتريوتتىق ءتار­بيە بەرۋدە ازاماتتىق قوعام ينس­تيتۋتتارىن ارالاستىرۋى قاجەت. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 2005 جىلعى “قازاقستان ەكونومي­كالىق, الەۋمەتتىك جانە ساياسي جە­دەل جاڭارۋ جولىندا” اتتى قازاق­ستان حالقىنا جولداۋىندا قولدانىلىپ جۇرگەن كونستيتۋ­تسيا­مىزدىڭ الەۋەتىن ودان ءارى پايدالانۋ جونىندە بىلايشا وي وربىتەدى: ء“بىزدىڭ كونستيتۋتسيا­مىزدىڭ الەمدە دەموكراتيالىق قوعامنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنە سايكەس كەلەتىنى تانىلىپ وتىر. ەگەر اتىنا سىن ايتىلىپ جۇرسە, ونىڭ ەرەجەلەرىنىڭ ورىندالۋىنا قاتىستى بولىپ ءجۇر. بۇكىل الەمدە دەموكراتيا مەن زاڭدى ساقتاۋ اجىراعىسىز بولىپ تانىلادى”. جالپى ەلىمىزدىڭ كونستيتۋ­تسياسى جيناقى تۇردە, قىسقا تۇجى­رىمدالعان, ەلىمىزدىڭ نەگىزگى سيپاتتاماسىن, قوعامنىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك نەگىزىن, دەموكراتيالىق باستاما­لارىن كورسەتىپ بەردى. ول ەلى­مىزدىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارى – تاۋەلسىزدىك, بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى. ءاربىر ەل ازاماتىنىڭ ەندىگى پارىزى – وسى قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ. اتا زاڭىمىزدى قادىرلەۋ, زاڭدارىن ورىنداۋ, ەلباسىمىزعا قىزمەت ەتۋ بارشامىزدىڭ قاستەرلى ءمىن­دەتى­مىز. ول ەلىمىزدىڭ ساياسي جانە ەتنوسارالىق تۇراقتىلىعىمىز­دىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. مۇرات ناسيموۆ, قىزىلوردا “بولاشاق” ۋنيۆەرسيتەتى تاريح جانە فيلولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ساياسي عىلىمداردىڭ كانديداتى.