ەگەمەندىكتەر ەلگە شىقتى

سارشاتامىز سازى باتىسقازاقستاندىقتار تابيعاتتىڭ بيىلعى قىتىمىرلىعىنا قاجىر-قايراتتارىن قارسى قويا ءبىلدى استانا مەن ورالدىڭ ارا­سىنا قاتىنايتىن ۇشاق مە­جەلى جەرگە تاياعان تۇستا بورت ستيۋاردەسساسى: قۇر­مەتتى جولاۋشىلار, ساناۋ­لى مينۋتتاردان كەيىن ءبىزدىڭ ۇشا­عىمىز ورال قالاسىنا كەلىپ قو­نا­دى. سىرت­تاعى اۋانىڭ تەم­پە­را­تۋراسى 41 گرادۋس ىستىق دەپ حا­بارلادى. سا­عا­تى­ما قا­راي­مىن. جەرگىلىكتى ۋاقىت 17.30-دى كور­سەتىپ تۇر. ءتۇس ءال­دە­قا­شان اۋىپ, كۇن ەكىنتىگە ەڭ­كەيسە دە, سارشا تامىزدىڭ مي قايناتار ىس­تىعى قايتپاعان-اۋ, ءسىرا! اپىرماي, ءا, ايىرما­شى­لىق قانداي الشاق ەدى دەگەن وي كەلدى وسى مەزەت. تۋرا ءۇش سا­­عات بۇرىن استانا اۋە­جايى­نان كوككە كوتەرىلگەندە اۋانىڭ تەمپەراتۋراسى نەبارى 23 گرادۋس قانا ەدى. ورال وڭىرىندە ۇزاققا سوزىلعان قۇر­عاق­شىلىق تۇتاستاي العاندا مۇنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن ورگە باستىرۋعا تەرىس اسەرىن تيگىزگەن جوق پا ەكەن؟ كوڭىلدەگى كۇپتى ساۋالدى ورايى كەلگەن ساتىندە وبلىس باس­شىلارىنا قويۋدى دا ويلاستىرىپ شىق­قان ەدىك. ويتكەنى, شىعارماشىلىق ساپار­دىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى اقجايىق ايماعىنىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيىمەن تانىسۋ, ءبىر-ەكى اۋداندى ارالاپ, ەل يگىلىگىن ەسەلەپ جۇرگەن قىر ەڭبەككەرلەرىمەن سىر ءبولىسىپ, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى باق­تىقوجا ىزمۇحامبەتوۆپەن كەزدەسۋ بولاتىن. وسى ويىمدى ورال اۋەجايىنان قارسى العان وبلىستاعى مەنشىكتى تىلشىمىزگە ايت­قانىمدا ول: – ءىسساپار ماقساتىن ماعان گازەت باس­شى­سى تەلەفون ارقىلى حابارلاعان. سوندىقتان ونىڭ ءمان-جايىن رەتىن تاۋىپ, وبلىس اكىمىنە جەتكىزدىم. ىزگى نيەتىمىزدى قۇپ العان وبلىس اكىمى ەش قارسىلىق بىلدىرگەن جوق. ويعا العان ماقسات-جوسپارلارىڭا ساي ەڭ الدىمەن ەلگە شىعىپ قايتقاندارىڭ دۇرىس بولاتىن شىعار. ءبارىن دە ءوز كوزدەرىڭمەن كورگەن ءجون. ويتكەنى, جۋرناليست بەلگىلى ءبىر قۇبىلىسقا وعان ناقتى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, كوزبەن كورۋ ارقىلى اقيقاتىن ايتا الادى دەپ ويلايمىن. ال ءىسساپار قورىتىندىسى بويىنشا مەن سىزدەرمەن كەزدەسىپ, پىكىر الىسۋعا, وعان قاجەتتى ۋاقىت بولۋگە ءازىرمىن, دەپ تۇجىرىم جاسادى. – راسىندا دا كوڭىلگە قونىمدى, ويلى ۇسىنىس ەكەن. ەندەشە, قاي اۋداندارعا ساپار شەككەنىمىز دۇرىس, – دەدىم مەن قالامگەر ارىپتەسىمە. – ماسەلەنىڭ بۇل جاعىن دا ويلاستىرىپ قويعانمىن. سىرىم, قاراتوبە اۋداندارىنا قاراي باعىت ۇستايمىز. اۋدانداعىلار حا­بار­دار. جول-جونەكەي شارۋاشىلىقتاردىڭ جاي-كۇيىمەن ەتەنە تانىسارمىز, – دەدى ءار­كەز ەلگەزەكتىك تانىتىپ جۇرەتىن مەنشىكتى ءتىلشىمىز. جول مۇراتى – جەتۋ. ىرعالىپ, ءبو­گەل­مەستەن سىرىم اۋدانىنا قاراي بەت بۇردىق. جاڭا عانا اسپاندا ءبىر شوكىم الا بۇلت پايدا بولعان ەدى. ارتىنشا وتكىنشى جاڭبىر ساتىرلاتىپ الا جونەلدى دە, كوپ كەشىكپەي ساپ تىيىلا قالدى. تابيعاتتىڭ قاس-قا­عىمدىق مىنەزىنە قايرانبىز. – الا جازداي ءبىر تامشى جاڭبىرعا زار بولىپ ەدىك. استانادان نۇر الا كەلدىڭىز, – دەدى وسى ءبىر ساتتە باعانادان بەرى ءۇن-ءتۇنسىز وتىر­عان جۇرگىزۋشى باۋىرىمىز ىشكى جان سارايىنا ىركىلىپ كەلىپ قالعان قۋانىش سەزىمىن جاسىرا الماي. ءيا, سىرىم اۋدانىندا كوزبەن كورىپ, كوڭىلگە تۇيگەن جايتتار از ەمەس. بيىلعى قۋاڭ­شىلىق بۇل وڭىرگە دە اجەپتاۋىر زار­دابىن تيگىزىپتى. سونىڭ سالدارىنان ءداندى-داقىلدار ەگىستىگى تۇگەلگە جۋىق ەسەپتەن شى­عارىلعان. وسى ارادا ايتا كەتەرلىك ماسەلە: وبلىس كولەمىندە بۇعان دەيىن ساقتاندىرۋ جۇمىستارىن اتقارىپ كەلگەن كومپانيالار بيىل اياق استىنان جالت بەرگەن بولاتىن. دەگەنمەن, جەرگىلىكتى “سىرىم-بىرلىك” ءوزارا ساقتاندىرۋ قوعامى 79 شارۋاشىلىق قۇرىلىمداعى 56583 گەكتار ەگىستىك القاپ­تا­رىن ساقتاندىرىپ, جەرلەستەرىنە دەر كەزىندە قولداۋ كورسەتىپتى. بۇل اۋدانداعى ساقتان­دىرىلۋعا ءتيىس ەگىس القاپتارىنىڭ 97,8 پايى­زىن قۇرايدى. بۇعان قوسا كورشىلەس اۋدان­داعى “تەرەكتى-گارانت” ساقتاندىرۋ كومپا­نياسى دا ەكى شارۋاشىلىق قۇرىلىمداعى 1822 گەكتار ەگىستى ساقتاندىرىپ, كورشىلىك پارىزدارىن ادال اتقارىپ شىعىپتى. سىرىم باتىر ەلى بيىلعى قۋاڭشىلىق زاردابىنا قاراماستان تۇرعىنداردى ارزان ءارى ساپالى كوكونىس ونىمدەرىمەن قامتۋ شارالارىن بەلگىلەپتى. بۇعان ارناپ اۋداندىق بيۋدجەت ەسەبىنەن ءتيىستى قاراجات بولىنگەن. اسىرەسە, سىرىم مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق كاسىپورنى ارقىلى ىسكە اسقان ۇجىمدىق باۋ-باقشا سالۋ تاجىريبەسى ءوزىن-ءوزى اقتاپ كەلە جاتقانىنا كۋا بولدىق. اسىرەسە, مۇندا كارتوپ داقىلىنان ءتاۋىر ءونىم جينالادى دەپ كۇتىلۋدە. بيىلعىداي اپتاپ ىستىقتا كوكونىس ءوسى­رۋ­گە قاجەتتى سۋ مولشەرى ءۇش-ءتورت ەسە ارتا ءتۇس­كەن. ال سۋ كوزدەرى مەن رەسۋرستارى ازايا باستاعان تۇستا ەڭ ءتيىمدى ءتاسىلدىڭ ءبىرى – تامشىلاتىپ سۋارۋ. جىلدىڭ ەرەكشەلىگى مەن كۇردەلىلىگىنە وراي سىرىمدىقتاردىڭ ناق وسى ادىسكە ارقا سۇيەپ وتىرعانى وتە قۇپتارلىق جاعداي. – تۇرعىنداردى بۇكىل جىل بويىنا ار­زان ءارى ساپالى كوكونىس ونىمدەرىمەن قام­تۋدىڭ باستى جولدارىنىڭ ءبىرى – ونى جى­لى­جاي جاعدايىندا ءوسىرۋ, – دەيدى بىزبەن وي بولىسكەن سىرىم اۋدانىنىڭ اكىمى ەرلان نىسانعاليەۆ. – وسى ماقساتتا اۋدان اۋما­عىندا قوس بىردەي جىلىجاي قۇرىلىسى باس­تالدى. ونىڭ كولەمى 700 شارشى مەتر الاڭ­دى قۇرايدى. اتالعان جىلىجاي قۇرىلىس­تارىنىڭ باستى ماتەريالىن پوليكاربونات­تى جابىندىلار تۇزەيدى. ءساتىن سالسا بۇل نىساندار جىل اياعىنا دەيىن ىسكە قوسىلماق. جوعارىدا ايتىلعانداي بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن بيىلعى ۇزاققا سوزىلعان شىلىڭگىر ىستىقتىڭ زاردابى جونىندە ەرىكسىز قالام تەربەۋگە ءماجبۇرمىز. جىمپيتى جا­زىق­تىعىندا كوزىمىزگە ۇشىراسقانى تارتى­لىپ, ءۇزىلىپ-ءۇزىلىپ قالعان وزەن-كولدەر بولسا, ونى قالاي ايتپاي, ونى قالاي جازباي تۇرا الارسىز. اۋدان اۋماعىنان ولەڭتى, شىدەرتى, جىمپيتى, ەسەن-اڭقاتى, شولاق-اڭقاتى, بۇلدىرتى جانە قالدىعايتى وزەندەرى اعىپ وتەدى ەكەن. سونىمەن بىرگە ەسەنتەمىر, ساسىقكول, جاڭعابىل سور اتالاتىن كولدەر دە ءوڭىردىڭ كوركىنە كورىك قوسىپ, تۇرعىن­دار­دىڭ كادەسىنە مولىنان جارايتىن. سۋلى جەردىڭ نۋى دا, باۋى دا قاشاننان ەل يگىلىگى ەسەپتەلسە كەرەك. بىراق, جاسىل جەلەكتى ايماق­تىڭ كۇنگە كۇيىپ كەتكەن سۇرەڭسىز سۋرەتى كوڭىل قۇلازىتادى. ءنار تامىرىنداي سانا­لا­تىن وزەندەردىڭ كوپشىلىگى اپتاپ ىس­تىقتىڭ اسەرىنەن تارتىلىپ قالىپتى. ۇزاققا سوزىلعان جالىندى اڭىزاققا شىداس بەرگەن تەك شىدەرتى وزەنى عانا ما دەرسىڭ. ۇلكەندى-كىشىلى ەنتسيكلوپەديالىق انىقتامالاردا ونىڭ ەڭ تەرەڭ تۇسى 12 مەترگە جەتەتىندىگى, ال ورتاشا تەرەڭدىگى 4-5 مەتر ەكەندىگى كورسەتىلگەن. بيىلعىداي تا­بي­عاتتىڭ قاتال سىنى دا وسىناۋ كيەلى ءشى­دەرتى وزەنىن تايىزداتا الماپتى. اسان قاي­عى بابامىز كەڭ بايتاق قازاق ساحاراسىن جەلمايامەن جەلىپ ءوتىپ, ونىڭ ءتورت بۇرى­شىن­داعى جەر-سۋ اتاۋلارىنا ءوز انىقتاما­سىن ايتقانى تاريحتان ءمالىم. ابىز اتا شىدەرتى وزەنىن كورگەندە: ء“شوبىڭ شۇيگىن, قۇيقالى, شىدەرلەگەن اتتىڭ ءوزى ءبىر ورىندا تۇرىپ-اق تويىناتىن ناعىز شۇرايلى جەر ەكەنسىڭ” دەپ باعا بەرگەن ەكەن. جيەگى قاراكوكشىلدەنىپ شالىنعان شىرايلى شىدەرتى وزەنىنە جاقىنداعان كەزدە جولباسشىمىز, اۋدان اكىمىنىڭ ورىن­باسارى جولدىباي باتىرنيازوۆقا: – مىنا ىستىق شەكەمىزدى تەسىپ بارادى عوي. سۋعا ءتۇسىپ, شومىلىپ, ءسال سالقىنداپ الساق قايتەدى,– دەپ ءوتىنىش جاسادىق. – قالاۋلارىڭىز ءبىلسىن. الايدا ساق بولعايسىزدار. شىدەرتىنىڭ جاعاسى تىك جارلى. ءبىر اتتاعاننان-اق بوي بەرمەي, كۇمبىر-سامبىر كەتە باراسىز, – دەدى ول. ونىڭ ايتقانى راس بوپ شىقتى. تىك جارعاباق بولعاندىقتان جاعاسىنىڭ وزىندە بوي جوق بولىپ شىقتى. ءجۇزۋ بىلمەگەن ادام ءۇشىن وتە قاۋىپتى ەكەنىن وسىدان-اق بىلە بەرىڭىز. تاعى ءبىر بايقاعانىمىز, كۇن ىسسى بولىپ تۇرعاندا شىدەرتى وزەنىنىڭ سۋى تاس­تاي سالقىن. دەنەمىزدى قارىپ جىبەرە جاز­دادى. شىدەرتى وزەنى سۋىنىڭ تارتىلماۋى­نىڭ, ءارى مۇزداي كۇيىندە تۇرۋىنىڭ سەبەبى – ونىڭ استىندا بۇلاقتار بار, ياعني كوزى بار دەپ ءتۇسىندىردى جەرگىلىكتى جولسەرىگىمىز. رەسپۋبليكادا قولعا الىنعان الەۋمەت­تىك-ەكونوميكالىق رەفورمالار ءبىز ارالاعان سىرىم اۋدانىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن دە وڭ كورىنىسىن تابا باستاپتى. وركەنيەتتى دا­مۋدىڭ ءبىر بەلگىسى تاقتايداي تەگىس جول ەكەنى بارشاعا ايان. وبلىس ورتالىعىنان 150 شا­قى­رىم قاشىقتىقتاعى اۋدان ورتالىعىنا جول ازابىن كورمەي زىر ەتىپ جەتىپ باردىق. سونداي-اق بيىل اۋدان تۇرعىندارى قي, كومىر جاعىپ, كۇل شىعارۋ ماشاقاتىنان قۇتىلىپتى. اۋدان ورتالىعىنا گاز قۇبىرى تارتىلعان. كەلەسى كەزەكتە كوگىلدىر الاۋ اۋىلدى ايماقتارعا جەتكىزىلمەكشى. سونى­مەن بىرگە بيىل اۋىز سۋدان كوپ قيىندىق كورىپ جۇرگەن شاعىرلىوي, قوسوبا اۋىل­دارىنا سۋ جۇيەسى قۇرىلىسى جۇرگىزىلگەن. مۇنىڭ العاشقىسى اياقتالىپ, پايدالانۋعا بەرىلسە, ەكىنشىسى الداعى قىركۇيەك ايىندا تۇرعىنداردى تازا دا ساپالى اۋىز سۋعا كەنەلتپەك. – اۋىز سۋ – ومىرلىك وزەكتى ماسەلە. ونى تۇبەگەيلى شەشۋ ەكى-ءۇش جىلدىڭ اياسى­نا تارلىق ەتەدى. سوندىقتان دا ءبىز اۋدانعا قاراستى بارلىق اۋىلدىق اۋماقتاردى اۋىز سۋمەن تۇگەلدەي قامتۋ جونىندە كەڭ قۇلاشتى جوبالار ازىرلەپ, ونى 2011-2020 جىلدار ارالاعىندا وبلىستا ىسكە اساتىن اۋىز سۋ باعدارلاماسىنا ۇسىندىق. بۇل ۇسىنىسىمىز قابىلداندى دا. وسىعان ساي الداعى جىل­دارى جوسالى اۋىلى ماڭىنداعى كەڭاششى جەراستى سۋى قورىنا گەولوگيالىق بارلاۋ جۇ­مىستارىن جۇرگىزۋ بەلگىلەنىپ وتىر. الدىن الا جاسالعان زەرتتەۋلەر ونىڭ قورى اۋدان تۇرعىندارىنىڭ اۋىز سۋعا دەگەن قا­جەتتىلىگىن تولىعىمەن وتەي الادى دەپ كۇتى­لۋدە, – دەگەن ەدى تولعاقتى ماسەلەگە وراي اۋدان اكىمى. حالقىمىزدا “ارتتاعىنى قوزعاۋ – اعا­لىق, الداعىنى بولجاۋ – دانالىق” دەگەن ادەمى ءتامسىل بار. وسى ءبىر ناقىلدى سوڭعى بىرەر جىلدا وڭىردەگى وڭ وزگەرىستەرگە باس­تا­ماشى بولا بىلگەن, بۇگىندە ءالى قىرىققا دا تولا قويماعان وبلىستاعى جاس باسشى­لاردىڭ ءبىرى, سىرىم اۋدانىنىڭ اكىمى ەرلان نىسانعاليەۆكە دە قاتىستى ايتا كەتۋگە ابدەن ورىندى. ەلىم دەپ, جەرىم دەپ ەگىلگەن ازاماتتىڭ كەلەشەكتى باعدارلاعان كەمەل ىستەرى وسىلايشا وي تۇيگىزگەن. سىرىم اۋدانىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنگى كەسكىن-كەلبەتى جايىندا اڭگىمە وربىتكەندە ايتپاي كەتۋگە بولمايتىن تاعى ءبىر جايت بار. كەشەگى وتپەلى كەزەڭدە اۋدان تۇرعىندارى­نىڭ ءبىر بولىگى جابايى ۋربانيزاتسيا ءۇردىسىن باستارىنان كەشىردى. جوسىلعان لەك وبلىس ورتالىعىنا, ىرگەدەگى كەنشىلەر قالاسى اقسايعا قاراي ۇدەرە كوشكەن. بۇعان ارينە سول شاقتاعى ورىن العان الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق تۇيتكىلدەر, وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىنشىلىقتارى سەبەپشى بولعانى انىق. ءبىر قۋانارلىعى, بۇگىنگى كۇنى وسى تەرىس ءۇردىس كۇرت توقتاپ, تۇرعىندار ەرتەڭگى كۇندەرىنە ۇلكەن سەنىممەن قاراي باستاعان. سىرىم اۋدانىنىڭ ادىلەت باسقارماسىنان الىنعان مالىمەتتەر مەن دەرەكتەر سوڭعى ەكى جىلدا اۋدان حالقىنىڭ سانى تابيعي ءوسىم ەسەبىنەن كوبەيىپ كەلە جاتقانىن ايقىن كورسەتەدى. ياعني, دەرەكتەر ومىردەن وتكەن ادامداردىڭ سانىنان ومىرگە كەلگەن سابيلەر سانى ەكى-ءۇش ەسە كوپ ەكەنىن ايعاقتايدى. بۇگىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىر-قاسيەتىن سەزىنۋ, ءارى باعالاۋ, قاجەت كەزىندە ونى كوزىڭ­نىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋ – قاي كەزدەگىدەن دە ماڭىزدى, قاي كەزدەگىدەن دە قاجەت. تەك سوندا عانا ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ودان ءارى نى­عايىپ, وركەنيەتتى ەلدەر قاتارىنان ورىن الا­تىنىمىز انىق. وسىنداي وتانشىلدىق سەزىمنىڭ سىرىم اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ بويىنان كوبىرەك بوي كورسەتكەنىنە ءسۇي­سىندىك تە. تاۋەلسىزدىكتى قادىرلەي ءبىلۋ قاسيەتى ولارعا سوناۋ ءحVىىى عاسىردا قازاق جەرىنىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا قارسى ۇزاق جىلدار بويى بەل شەشپەي كۇرەسكەن سىرىم بابالارىنان ءسىڭىستى بولعانىن دا اڭعارۋ قيىن ەمەس. ايتا كەتەرلىك ءجايت, سىرىم دات ۇلىنىڭ تۋعا­نىنا 250 جىل تولۋىنا وراي, 1992 جىلى جوعارعى كەڭەستىڭ شەشىمىمەن بۇعان دەيىن جىمپيتى اتالىپ كەتكەن اۋدانعا سىرىم دات ۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلگەن. ونىڭ بەر جاعىندا, جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باس كەزىندە جىمپيتىدا الاش ارىستارى تۋ تىگىپ, ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ تۋرا­سىنداعى يدەيانى كوتەرگەنى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. الاش قوزعالىسىنىڭ 90 جىل­دىعى بۇدان ەكى جىل بۇرىن سىرىم اۋدا­نىندا كەڭىنەن اتالىپ وتكەنى, وعان گازەت باسشىسى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ باستاعان “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” وكىلدەرى دە قا­تىسقانى دا كۇنى كەشەگىدەي كوز الدىمىزدا. سول ءبىر كۇندەردە الاش قوزعالىسىنىڭ 90 جىلدىعى اياسىندا “تەوريا, تاريح, تاعى­لىم” اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى. وندا رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن ەلىمىزگە تانىمال الاشتانۋشى عالىمدار اتالعان تاقىرىپتا بۇرىن ايتىلماي كەلگەن تىڭ دەرەكتەردى ورتاعا تاستاعان ەدى. ءتۇيىپ ايتقاندا, الاش يدەياسى بىزگە تاۋەل­سىزدىكتىڭ قادىر-قاسيەتىن تەرەڭىرەك ءتۇي­سىنۋگە جەتەلەيدى. ول بىزگە سونىسىمەن قىمبات, جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي سى­رىم ەلىنەن وسىنداي قاسيەتتەردى كوبىرەك سەزىنىپ قايتقانىمىز ءىس-ساپارىمىزدىڭ باستى ولجاسى دەپ بىلەمىز. وبلىس ورتالىعىنا ورالعاننان كەيىن باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى ب.ءىز­مۇحامبەتوۆ ايتقان ۋادەسىندە تۇرىپ, گازەت تىلشىلەرىن قابىلدادى. وبلىس باسشىسى مەن ەگەمەنقازاقستاندىقتار اراسىندا ەمەن-جارقىن اڭگىمە ورىستەدى. كەزدەسۋ كەزىندە ول گازەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىرقاتار ساۋال­دا­رىنا ناقتى جاۋاپتار قايتاردى. ۋاقىتتىڭ تىعىزدىعىنا قاراماستان جايىق ايما­عىندا اتقارىلىپ جاتقان قىرۋار ىستەردىڭ جاي-جاپسارىنان مولىنان قۇلاعدار بولعانى­مىزعا قۋاندىق. مەرەي مارقايتقان اڭگى­مەنىڭ ۇزىن-ىرعاسى تومەندەگىشە وربىگەن-ءدى. – باقتىقوجا سالاحاتدين ۇلى, بيىلعى جازدا وڭىردە ۇزاققا سوزىلعان ىستىق اۋىل شا­رۋاشىلىعىنداعى جاعدايدى كۇردەلەن­دىرىپ جىبەرگەن جوق پا؟ – ولاي دەپ ايتا المايمىن. ايتا الماي­تىن سەبەبىم, قۋاڭشىلىق سالدارىنان ءداندى-داقىلدار ەگىستىگىنىڭ 60 پايىزدان استامى كۇيىپ كەتكەنى بولماسا, تۇتاستاي العاندا وبلىستاعى اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورىندا وڭ ۇردىستەر بايقالادى. وڭىردەگى اگروونەركاسىپتىك قۇرىلىمداردا مال باسى كەمىگەن جوق. كۇنى بۇگىن قىستاقتارعا قاجەتتى جەمشوپتىڭ 85 پايىزى ازىرلەنىپ, مال قىستايتىن ورىندارعا جەتكىزىلدى. بۇدان بىلاي ايماعىمىز بىرىڭعاي شيكىزاتتىق بازا كۇيىندە قالا المايدى. ۇقساتۋ مەن وڭدەۋ كەشەندەرىن ودىرىسكە كەڭىنەن ەنگىزۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تالابى. بۇعان دەيىن ىسكە قوسىلعان ميا, وسىمدىك مايىن شىعارا­تىن زاۋىتتار, ديىرمەندەر, جىل اياعىنا دەيىن ىسكە قوسىلاتىن ءىرى مال بورداقىلاۋ كەشەنى بيىك مەجەلەر ۇدەسىنەن شىعاتىن ارشىندى قادامدار بولماق. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ – ۇدايى نازارىمىزدا. وبلىس تۇرعىندارىن كوكونىس ونىمدەرىمەن جىل بويى قامتۋ ماقساتىندا وڭىردە جاپپاي جىلىجاي قۇرىلىستارى باستالدى. بۇعان وزدەرىڭىز ارالاعان سىرىم اۋدانىنىڭ مىسالىندا دا كوز جەتكىزىپ قايتقان شىعارسىزدار. وسى ارقىلى كوكونىس ونىمدەرىنىڭ باعاسىن تۇراقتى ۇستاپ تۇرۋعا دا مۇمكىندىكتەر تۋادى. وبلىستا اۋىل شا­رۋا­شىلىعى وندىرىسىندە اتقارىلعان ىستەردىڭ العاشقى ناتيجەلەرى دە ايتارلىقتاي. 52 ءتۇرلى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ باعاسى رەسپۋبليكالىق ورتاشا كورسەتكىشتەن تومەن. بىزدە جوعارى سورتتى نان باعاسى 50-55 تەڭگەدەن اسپايدى. ءبىرىنشى سورتتى ۇننان پىسىرىلگەن بولكە ناننىڭ باعاسى 40 تەڭگە. ەت جانە ەت ونىمدەرىنە قاتىستى دا جاسالار ءتۇيىن وسىنداي. – وبلىستاعى وتىن-ەنەرگەتيكالىق كەشەننىڭ قىزمەتى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟ – بۇدان ءۇش جىل بۇرىن وبلىستاعى ەلدى مەكەندەردىڭ گازبەن قامتىلۋ دەڭگەيى 27 پايىز عانا ەدى. قازىر ول 72 پايىزعا دەيىن كوتەرىلدى. تۇرعىنداردىڭ سانىنا شاققاندا بۇل مولشەر 80 پايىزدى قۇرايدى. بۇگىندە وبلىستا تابيعي گازدى وڭدەيتىن كەشەن قۇرىلىسى باستالدى. كەيىن كەشەندە وڭدە­لىپ, سۇيىتىلعان گازدى تاسىمالداپ, گاز قۇ­بىرى تارتىلماعان تۇكپىردەگى اۋىلدارعا جەت­كىزبەكپىز. ول ارنايى ازىرلەنگەن قازان­دىقتارعا قۇيىلماق. سول كەزدە وبلىس تۇر­عىندارىن كوگىلدىر وتىنمەن تۇگەلدەي قام­تۋعا مۇمكىندىك تۋادى. قاي جوبانى قولعا العاندا دا ونىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان تيىمدىلىگى مەن ۇنەمدىلىگىن قاراستىرعاننىڭ بەرەرى مول. سۇيىتىلعان گازدى پايدالانۋ جۇزدەگەن شاقىرىم گاز قۇبىرىن تارت­قان­نان الدەقايدا ۇتىمدى. وڭىردە ەنەرگە­تي­كالىق دەربەستىككە جەتۋ ماقساتىندا قۋاتى 54 مەگاۆاتتىق گازتۋربينالى ستانسا پايدالانۋعا بەرىلمەك. قازىر ونىڭ ءبىرىنشى بلوگى ىسكە قوسىلدى. – جاڭا وقۋ جىلى ەسىك قاعىپ تۇر. وب­لىس مەكتەپتەرى جاڭا وقۋ جىلىنا ءازىر مە؟ – بۇل ساۋالدارىڭىزعا قاتىستى ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىن. سوڭعى ءۇش جىلدا وبلىستاعى 435 مەكتەپتىڭ 200-ىنە كۇردەلى ءجون­دەۋلەر جۇرگىزىلدى. بۇل وسى ۋاقىت ارالى­عىندا وڭىردەگى ءاربىر ەكىنشى مەكتەپ قايتادان جاڭعىردى دەگەن ءسوز. دەمەك, كۇردەلى جوندەۋلەردىڭ باسىم بولىگى بيىلعى جىلدىڭ ەنشىسىنە تيەدى. وسى مىسالدىڭ ءوزى مەكتەپتەردىڭ جاڭا وقۋ جىلىنا ءازىر ەكەنىن اڭعارتپاي ما؟! – وبلىستاعى ورتاشا جالاقى مولشەرى قانداي؟ – بۇدان ءۇش جىل بۇرىن 52 مىڭ تەڭگە بولسا, قازىر ول 70 مىڭ تەڭگەگە كوتەرىلدى. – ايماقتا وسى كەزگە دەيىن شەشىمىن تاپپاي جۇرگەن قانداي تۇيتكىلدەر مەن پروب­لەمالار بار؟ – ورال جەرىندە سوناۋ كەڭەستىك كەزەڭنەن بەرى جول ينفراقۇرىلىمى مۇلدەم دامىماي قالعان. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا وعان قارجى ءبولۋ مۇمكىن بولمادى. ال سوڭعى جىلدار ىشىندە جەتپىس جىلدا قولعا الىنباعان ءىستى بىردەن بىتىرە سالۋ اقىلعا دا, قيسىنعا دا سىيمايدى. وبلىستاعى التى اۋداننىڭ ورتالىعىنا تاس جول تارتىلماعان. اۆتوجول قۇرىلىسىنىڭ وزىندىك قۇنى وتە قىمبات. ونى وبلىستىق بيۋدجەت تۇگىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تە كوتەرە المايدى. مىنە, وبلىستاعى شەشىمىن تاپپاي تۇرعان ماسەلە وسىنداي. سويتسە دە قول قۋسىرىپ وتىرماي, كوكەيدەگى ۇلكەن وي-ماقساتىمىزدى جۇزەگە اسىرۋداعى جىگەرىمىزدى ورتاق ارناعا قۇلشىنا جۇمىلدىرا بەرمەكپىز. ءبىز باتىس قازاقستان وبلى­سى­نىڭ اكىمى باقتىقوجا ءىزمۇ­حامبەتوۆكە اشىق تا بۇك­پەسىز اڭگىمەسى ءۇشىن راحمەتىمىزدى ايتىپ, اۋە­جاي­عا اسىعىس بەت تۇزەدىك. ءار مەز­گىلدىڭ عانا ەمەس, ءتىپتى ءار ايدىڭ ءوز اۋەنى بار. اپتابى بەت شارپىر سار­شا­تامىز سازىن ءبىز دە انىق سەزدىك. ءىسساپار با­رىسىندا با­تىسقازاقستاندىقتار ءبىر جا­عادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شى­عارا وتىرىپ,تابيعاتتىڭ بي­ىلعى توسىن سىنىنا وزدە­رى­نىڭ قاجىر-قايراتتارىن بە­كەم قويا بىلگەندەرىنە كۋا بول­دىق. ءۇش كۇندىك ساپاردا كور­گەنىمىز بەن كوڭىلگە تۇيگەنىمىز الا قاعاز بەتىنە وسىلايشا ءور­نەكتەلدى. جانات ەلشىبەك, تەمىر قۇسايىن, باتىس قازاقستان وبلىسى.