تولعاندىرار تاقىرىپ
سوڭعى 2-3 جىلداعى قارجىلىق داعدارىس ءبىراز ەلدەردى كۇيزەلتتى. بۇل داعدارىستان قازاقستان دا تىس قالا المادى. دەگەنمەن دە ءبىزدىڭ ەل داعدارىستان شىعىپ كەلە جاتىر ەدى. ەل ەڭسەسىن ەندى كوتەرىپ كەلە جاتقاندا 2009-دان 2010-شى جىلعا قاراعان قىس قازاقستاندا ەرەكشە قارلى-بوراندى بولىپ, حالىقتى ءابىگەرگە سالدى. قالىڭ جاۋعان قار مەن ۇيىتقىپ سوققان بوران كەيبىر ەلدى مەكەندەردى جول قاتىناسىنان ايىردى. جولاۋشىلاردى جولدا قالدىردى. توتەنشە جاعدايلار سالاسى قىزمەتكەرلەرىندە قىس بويى تىنىشتىق بولمادى. دەگەنمەن دە قۋىرداقتىڭ كوكەسى كوكتەم باستالا بايقالدى. قار ەري كەلە ءبىراز ەلدى مەكەندەردى سۋ الا باستادى. تابيعات بيىل توپان سۋ بولارىن ەسكەرتكەندەي, ونىڭ العاشقى بەلگىسى الماتى وبلىسىنداعى كۇرتى مەن تارعاپتى سۋ شايدى. ادام شىعىنى بولماعان سوڭ, ەجەلگى مارعاۋلىعىمىزعا سالىپ بۇعان كوپ كوڭىل بولمەپ ەدىك, قىزىلاعاش قىرعىنى ورىن الدى. كۇرتى مەن تارعاپتاعى جاعدايدان كەيىن الماتى وبلىسى اكىمدىگى مەن وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار مەكەمەسى ءوز اۋماعىندا جەدەل تەكسەرىستەر جۇرگىزىپ, قاۋىپتى مەكەندەردى انىقتاپ, شارا قولدانعاندا قىزىلاعاشتىقتار امان قالار ەدى. امال قانشا؟ تابيعات وزىنە بەتالدى قول سۇعۋدى كەشىرمەيتىنىن ەسكەرە بەرمەيمىز. سالعىرتتىققا, نەمقۇرايدىلىققا, كوزجۇمبايلىققا سالىنىپ, اقشاعا قۇنىققانداردىڭ جەگەنىن جەلكەسىنەن شىعارۋدا. قىزىلاعاش سۋ قويماسىنىڭ قوجايىنى ارتىق سۋدى جىبەرمەي, سۋ ساتىپ بايمىن دەپ ەلدى قىرعىنعا ۇشىراتتى. بۇل – ادام فاكتورى. بۇدان كەيىن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءبىراز ەلدى مەكەندەرىن سۋ باسىپ قالدى. بيىلعى قار بۇل ايماققا ەرەكشە قالىڭ ءتۇسىپ, اقتۇتەك بوراندى بولىپ, ومبى قار حالىقتى قىس بويى ابىگەرگە سالىپ ەدى. كوكتەمگى سۋ تاسقىنى ءتىپتى مازانى الدى. ابىروي بولعاندا, ادام شىعىنى جوق. بىراق مال-م ۇلىك, قورا-قوپسىدان شىعىن از بولعان جوق.
اپاتتى ايماقتىڭ حالقىنا مەملەكەت تە, ەل دە قولدارىنان كەلگەنشە كومەكتەرىن بەردى. اسىرەسە الماتى قالاسىنداعى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ جاستارى ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتىپ, العاشقى جىلۋ ۇيىمداستىرۋدى ءبىرىنشى بولىپ باستادى. ودان كەيىن عانا بارىپ ەرەسەكتەر قوزعالا باستادى. بۇل – جاستارىمىزدىڭ ەلجاندى ەكەنىن, قيىنشىلىقتا حالقىنا كومەككە كەلە الاتىنىن كورسەتسە كەرەك. قىزىلاعاش وقيعاسى باستالعاندا دا, شىعىس قازاقستاندا توپان سۋ قاپتاعاندا دا حالىق قولدارىنان كەلگەنشە كومەك بەرۋگە اسىقتى. زەينەتكەرلەر زەينەتاقىلارىن كۇنكورىسكە ارەڭ جەتكىزىپ جۇرسە دە, ستۋدەنتتەر اشقۇرساق جۇرسە دە شاكىرتاقىلارىن جىرىپ كومەك بەردى. ءتىپتى سوتتالعانداردىڭ ءوزى دە ءبىر كۇندىك ەڭبەكاقىلارىن اۋداردى. بۇقارا حالىقتان شەت قالعانى بولا قويعان جوق. ەكونوميكا جاعىنان وزدەرى جەتىسىپ جۇرمەسە دە قىرعىز اعايىندار دا قولدارىنان كەلگەنشە قىزىلاعاشتىقتارعا كومەكتەرىن بەردى. تەك ءبىزدىڭ قازاقستاندا جانە شەتەلدە جۇرگەن ميلليونەرلەر مەن ميللياردەرلەردىڭ ءوز قالتالارىنان شىعارىپ كومەك بەرگەنىن ەستىمەدىك. قازاقستان حالقىنىڭ بايلىعىن قالتالارىنا توعىتىپ بايىعان بايشىكەشتەر باسىپ جەيتىن قۇزعىن سياقتى-اۋ دەپ ويلادىق.
جىلۋ جيناۋدىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەندەردىڭ ادال بولعانى ابزال. حالىقتىڭ جيناپ بەرگەنى “اپاتتى ايماقتاردا قيىنشىلىقتا قالعاندارعا جەتكىزىپ بەرىڭدەر” دەگەن ەلدىڭ اماناتى. اماناتقا قيانات جۇرمەيدى. اماناتقا قيانات جاساعانداردى اللا دا, ادام دا كەشىرمەيدى.
اپاتتار – تابيعات فاكتورىنان جانە ادام فاكتورىنان بولادى. شىعىس قازاقستانداعى وقيعا تابيعات فاكتورى بولسا, قىزىلاعاش وقيعاسى ادام فاكتورى بولىپ تابىلادى. قىزىلاعاش سۋ قويماسىن جەكەشەلەندىرىپ العان تويىمسىز يەسى “سۋدى كوپ جيناپ, كوپ ساتىپ, كوپ پايدا تابامىن” دەپ ارتىق سۋدى دەر كەزىندە اعىتپاي ەلدى قىرعىنعا ۇشىراتتى. ءارى سۋ قويماسىن العاننان بەرى وعان جوندەۋ دە ءجۇرگىزبەگەن. ماڭگىلىك ەشتەمە جوق. ءبارى ەسكىرەدى, توزادى. سۋ قويماسىنىڭ توزىپ تۇرعان جەرىن جوندەۋگە تەگىن كەلىپ جاتقان اقشاسىن شىعىنداعىسى كەلمەگەن. “تەگىن كەلىپ جاتقان اقشا” دەيتىنىمىز, بۇل سۋ قويماسىن قازىرگى قوجايىنى ءوز اقشاسىنا سالدىرعان ەمەس. ول كەڭەس كەزىندە حالىقتىڭ اقشاسىنا سالىنعان. پىسىقاي قوجايىنى “ازىرگە ءمازىر” بولىپ جەكەشەلەندىرىپ العان.
قىزىلاعاشتان كەيىن سۋ قويماسى اعىتىلىپ سامار اۋىلىن دا توپان سۋ الىپ كەتتى. مۇندا حالىق دەر كەزىندە قۇلاقتاندىرىلىپ, ادام شىعىنى بولعان جوق. بىراق مال-م ۇلىكتەن شىعىن بولدى. ءومىر بويى جيعان-تەرگەندەرىنەن ءبىر ساتتە ايرىلۋ حالىققا ۇلكەن پسيحولوگيالىق اۋىرتپالىق ءتۇسىردى.
سۋدان زارداپ شەككەندەرگە ماتەريالدىق كومەك بەرىلىپ جاتىر. بىراق بالا-شاعاسىنان, اتا-اناسىنان, تۋعان-تۋىسقاندارىنان, ت.ب. جاقىن-جەگجاتتارىنان ايرىلعان حالىققا ماتەريالدىق كومەكتەن باسقا رۋحاني, پسيحولوگيالىق كومەك تە كەرەك ەكەنى ەسكەرۋسىز قالۋدا. ولارعا پسيحولوگ-ماماندار جىبەرىلمەدى. سۋ تاسقىنى بولعان ايماققا ءپىتىر-ساداقالارىن تاراتقان ءدىن وكىلدەرىنەن دە رۋحاني كومەك بولمادى. جىلت ەتكەن ادامنىڭ قيىنشىلىعىن قالت جىبەرمەيتىن سەكتالار وسىنداي كەزدە رۋحاني دا, ماتەريالدىق تا كومەكتەرىن بەرىپ, ءوز قاتارلارىنا قوسىپ الۋى مۇمكىن. سەكتالار ادامداردىڭ باسىنا تۇسكەن قيىنشىلىقتى ءوز مۇددەلەرىنە پايدالانۋعا شەبەر.
وسى تاسقىن ستراتەگيالىق نىسانداردىڭ جەكە مەنشىكتە بولۋى حالىققا قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەنىن كورسەتىپ بەردى. ءىستىڭ ءتۇپ تامىرىنا كوز جۇگىرتىپ قاراساق, قىزىلاعاشتىقتار ستراتەگيالىق نىساندى جەكەشەلەندىرۋدىڭ قۇربانى بولىپ وتىر. وسى وقيعادان كەيىن عانا قىزىلاعاش سۋ قويماسى مەملەكەت مەنشىگىنە ءوتتى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قارايتىن سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, قازاقستاندا 365 سۋ قويماسى بار ەكەن. ونىڭ 66-ى مەملەكەت قاراۋىندا, 157-ءى كوممۋنالدىق يەلىكتە, 142-ءى جەكە مەنشىككە بەرىلگەن. ال 77 سۋ قويماسى مۇلدە قاراۋسىز قالعان. سۋ قويمالارىنىڭ دەنى كەڭەس وكىمەتى سالىنعان. ولاردىڭ ءبارى كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. ەلدىڭ اماندىعىنان بۇرىن, الدىمەن وزدەرىنىڭ قالتالارىن ويلايتىن جەكە مەنشىككە العاندار كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزۋگە اقشالارىن قيمايدى. سوندىقتان باسقا دا جەكە مەنشىكتەگى سۋ قويمالارىن مەملەكەت ءوز قاراۋىنا قايتا الۋ كەرەك. ستراتەگيالىق نىسان بولىپ تابىلاتىن سۋ قويمالارى مەملەكەت مەنشىگىندە بولۋى كەرەك. ويتپەگەن جاعدايدا حالىق قاۋىپتەن ارىلمايدى.
ستراتەگيالىق نىسانعا جاتاتىن تەك سۋ قويمالارى عانا ەمەس. ەلەكتر جۇيەلەرى دە ستراتەگيالىق نىساندارعا جاتادى. ەلەكتر ءوندىرۋ, تاسىمالداۋ دا ستراتەگيالىق ماڭىزدى نىساندار. بۇلاردىڭ ءبارى قازىر جەكەشەلەنىپ كەتكەن. مەنشىك يەسى تاريفتەرىن قالاۋىنشا وسىرەدى. بەرگىسى كەلگەندەرگە بەرەدى, بەرگىسى كەلمەسە نەشە ءتۇرلى سىلتاۋ ايتىپ ەلەكتر ەنەرگياسىن ءۇزىپ تاستايدى. بيىلعى قىستا شىعىس قازاقستان وبلىسىندا ەنەرگيانى بەرمەۋ فاكتىسى بولدى. سونىڭ سالدارىنان بالاباقشا, مەكتەپ, اۋرۋحانالار, پەرزەنتحانالار جارىقسىز قالىپ قويدى. مەكتەپتە ساباق قىسقارتىلعان تۇردە وتكىزىلدى. ەڭ ماسقاراسى, اۋرۋحانا, پەرزەنتحانالارعا ەلەكتر ەنەرگياسى بەرىلمەي وپەراتسيالار دەر كەزىندە جاسالمادى. توڭازىتقىشتار ىستەمەگەن سوڭ دارىلەر, وپەراتسيا كەزىندە قۇيۋعا دايىندالعان قاندار بۇزىلىپ جارامسىز بولىپ قالدى. ەلەكتر جۇيەلەرىنىڭ قوجايىندارى جارىق دۇنيەگە كەلەتىن بالانىڭ جارىق بەرۋدى كۇتە تۇرمايتىنىن بىلمەيتىن سياقتى. قانشاما ادامنىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتوندىرگەن بۇل ارەكەتتى قاستاندىق دەۋگە بولادى. قاستاندىق دەمەكشى, قورعانىس نىساندارىنا ۇزدىكسىز ەلەكتر ەنەرگياسى بەرىلىپ تۇرۋعا ءتيىس. بەس ءمينوت ءۇزىلىس بولعاننىڭ ءوزى بۇكىل مەملەكەتكە, حالىققا ورنى تولماس وكىنىش اكەلۋى مۇمكىن.
تاعى دا مەملەكەت مەنشىگىندە بولۋعا ءتيىستى نىساندارعا جول قاتىناسى سالاسىن جاتقىزۋعا بولادى. وعان سۋ جولدارى, تاس جولدار, تەمىر جولدار جانە اۋە جولى كىرەدى. بۇلار مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسىنا دا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنا دا تىكەلەي اسەر ەتەتىن نىسانداردىڭ ساناتىندا. سوندىقتان بۇل سالانى جەكەشەلەندىرىپ العاندار ءوز قالاۋلارىنشا تاريفتەرىن كوتەرىپ, قالتالارىن ءبىرىنشى كەزەكتە ويلايدى. حالىقتىڭ جاعدايىمەن ساناسپايدى. دەر كەزىندە جوندەۋ جۇرگىزبەيدى. ساپاسىز كولىكپەن حالىقتى تاسىمالداي بەرەدى. بۇل دا حالىق ومىرىنە قاۋىپتى.
قالالارداعى سۋ جۇيەلەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ دە قازىر جەكەشەلەنىپ كەتكەن. بۇلار دا “قۇبىرلارىمىز ەسكىردى” دەگەن سىلتاۋمەن “تاريفىمدى كوتەر” دەپ ءجيى-ءجيى ۇكىمەتكە ءوتىنىش جاساپ, حالىقتىڭ قالتاسىن قاعۋعا اۋەس. تاريفتەرىن جىل سايىن كوتەرىپ بەرسە دە “ەسكىرگەن قۇبىر” جىرى بىتەتىن ءتۇرى جوق. كوتەرىلگەن تاريفتىڭ اقشاسى قايدا جۇمسالىپ جاتقانى باقىلانبايدى. ەڭ قاۋىپتىسى, سۋ جۇيەلەرىنىڭ ساپاسى, قاۋىپسىزدىگى ويداعىداي ەمەس. سۋ باسىنداعى نىسانداردا كىم-كورىنگەن ەركىن كىرىپ شىعىپ جۇرەدى. كىمنىڭ قانداي نيەتپەن جۇرگەنىن ەشكىم بىلمەيدى. بىرەۋ سۋعا اۋرۋ تاراتاتىن باكتەريا, نە ۋ تاستاپ جىبەرسە بۇكىل قالا حالقىنىڭ ومىرىنە قاۋىپ تونەتىن بولادى. سوندىقتان قالاداعى سۋ جۇيەلەرى دە مەملەكەت مەنشىگىندە بولۋى كەرەك.
قورىتا ايتقاندا, سۋ قويمالارى, ەلەكتر جۇيەلەرى, جول قاتىناستارى, قالالىق سۋ جۇيەلەرى, ت.ب. مەملەكەتتىڭ ساياساتى مەن ەكونوميكاسىنا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى مەن ومىرىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن ستراتەگيالىق نىساندار مەملەكەت مەنشىگىندە بولۋى كەرەك. ستراتەگيالىق نىساندار مەملەكەت مەنشىگىنە وتپەي حالىق قاۋىپتەن ارىلمايدى. بۇنى قىزىلاعاش قىرعىنى دالەلدەپ بەردى.
نازراحمەت قالي. الماتى.
سوڭعى 2-3 جىلداعى قارجىلىق داعدارىس ءبىراز ەلدەردى كۇيزەلتتى. بۇل داعدارىستان قازاقستان دا تىس قالا المادى. دەگەنمەن دە ءبىزدىڭ ەل داعدارىستان شىعىپ كەلە جاتىر ەدى. ەل ەڭسەسىن ەندى كوتەرىپ كەلە جاتقاندا 2009-دان 2010-شى جىلعا قاراعان قىس قازاقستاندا ەرەكشە قارلى-بوراندى بولىپ, حالىقتى ءابىگەرگە سالدى. قالىڭ جاۋعان قار مەن ۇيىتقىپ سوققان بوران كەيبىر ەلدى مەكەندەردى جول قاتىناسىنان ايىردى. جولاۋشىلاردى جولدا قالدىردى. توتەنشە جاعدايلار سالاسى قىزمەتكەرلەرىندە قىس بويى تىنىشتىق بولمادى. دەگەنمەن دە قۋىرداقتىڭ كوكەسى كوكتەم باستالا بايقالدى. قار ەري كەلە ءبىراز ەلدى مەكەندەردى سۋ الا باستادى. تابيعات بيىل توپان سۋ بولارىن ەسكەرتكەندەي, ونىڭ العاشقى بەلگىسى الماتى وبلىسىنداعى كۇرتى مەن تارعاپتى سۋ شايدى. ادام شىعىنى بولماعان سوڭ, ەجەلگى مارعاۋلىعىمىزعا سالىپ بۇعان كوپ كوڭىل بولمەپ ەدىك, قىزىلاعاش قىرعىنى ورىن الدى. كۇرتى مەن تارعاپتاعى جاعدايدان كەيىن الماتى وبلىسى اكىمدىگى مەن وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار مەكەمەسى ءوز اۋماعىندا جەدەل تەكسەرىستەر جۇرگىزىپ, قاۋىپتى مەكەندەردى انىقتاپ, شارا قولدانعاندا قىزىلاعاشتىقتار امان قالار ەدى. امال قانشا؟ تابيعات وزىنە بەتالدى قول سۇعۋدى كەشىرمەيتىنىن ەسكەرە بەرمەيمىز. سالعىرتتىققا, نەمقۇرايدىلىققا, كوزجۇمبايلىققا سالىنىپ, اقشاعا قۇنىققانداردىڭ جەگەنىن جەلكەسىنەن شىعارۋدا. قىزىلاعاش سۋ قويماسىنىڭ قوجايىنى ارتىق سۋدى جىبەرمەي, سۋ ساتىپ بايمىن دەپ ەلدى قىرعىنعا ۇشىراتتى. بۇل – ادام فاكتورى. بۇدان كەيىن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءبىراز ەلدى مەكەندەرىن سۋ باسىپ قالدى. بيىلعى قار بۇل ايماققا ەرەكشە قالىڭ ءتۇسىپ, اقتۇتەك بوراندى بولىپ, ومبى قار حالىقتى قىس بويى ابىگەرگە سالىپ ەدى. كوكتەمگى سۋ تاسقىنى ءتىپتى مازانى الدى. ابىروي بولعاندا, ادام شىعىنى جوق. بىراق مال-م ۇلىك, قورا-قوپسىدان شىعىن از بولعان جوق.
اپاتتى ايماقتىڭ حالقىنا مەملەكەت تە, ەل دە قولدارىنان كەلگەنشە كومەكتەرىن بەردى. اسىرەسە الماتى قالاسىنداعى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ جاستارى ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتىپ, العاشقى جىلۋ ۇيىمداستىرۋدى ءبىرىنشى بولىپ باستادى. ودان كەيىن عانا بارىپ ەرەسەكتەر قوزعالا باستادى. بۇل – جاستارىمىزدىڭ ەلجاندى ەكەنىن, قيىنشىلىقتا حالقىنا كومەككە كەلە الاتىنىن كورسەتسە كەرەك. قىزىلاعاش وقيعاسى باستالعاندا دا, شىعىس قازاقستاندا توپان سۋ قاپتاعاندا دا حالىق قولدارىنان كەلگەنشە كومەك بەرۋگە اسىقتى. زەينەتكەرلەر زەينەتاقىلارىن كۇنكورىسكە ارەڭ جەتكىزىپ جۇرسە دە, ستۋدەنتتەر اشقۇرساق جۇرسە دە شاكىرتاقىلارىن جىرىپ كومەك بەردى. ءتىپتى سوتتالعانداردىڭ ءوزى دە ءبىر كۇندىك ەڭبەكاقىلارىن اۋداردى. بۇقارا حالىقتان شەت قالعانى بولا قويعان جوق. ەكونوميكا جاعىنان وزدەرى جەتىسىپ جۇرمەسە دە قىرعىز اعايىندار دا قولدارىنان كەلگەنشە قىزىلاعاشتىقتارعا كومەكتەرىن بەردى. تەك ءبىزدىڭ قازاقستاندا جانە شەتەلدە جۇرگەن ميلليونەرلەر مەن ميللياردەرلەردىڭ ءوز قالتالارىنان شىعارىپ كومەك بەرگەنىن ەستىمەدىك. قازاقستان حالقىنىڭ بايلىعىن قالتالارىنا توعىتىپ بايىعان بايشىكەشتەر باسىپ جەيتىن قۇزعىن سياقتى-اۋ دەپ ويلادىق.
جىلۋ جيناۋدىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەندەردىڭ ادال بولعانى ابزال. حالىقتىڭ جيناپ بەرگەنى “اپاتتى ايماقتاردا قيىنشىلىقتا قالعاندارعا جەتكىزىپ بەرىڭدەر” دەگەن ەلدىڭ اماناتى. اماناتقا قيانات جۇرمەيدى. اماناتقا قيانات جاساعانداردى اللا دا, ادام دا كەشىرمەيدى.
اپاتتار – تابيعات فاكتورىنان جانە ادام فاكتورىنان بولادى. شىعىس قازاقستانداعى وقيعا تابيعات فاكتورى بولسا, قىزىلاعاش وقيعاسى ادام فاكتورى بولىپ تابىلادى. قىزىلاعاش سۋ قويماسىن جەكەشەلەندىرىپ العان تويىمسىز يەسى “سۋدى كوپ جيناپ, كوپ ساتىپ, كوپ پايدا تابامىن” دەپ ارتىق سۋدى دەر كەزىندە اعىتپاي ەلدى قىرعىنعا ۇشىراتتى. ءارى سۋ قويماسىن العاننان بەرى وعان جوندەۋ دە ءجۇرگىزبەگەن. ماڭگىلىك ەشتەمە جوق. ءبارى ەسكىرەدى, توزادى. سۋ قويماسىنىڭ توزىپ تۇرعان جەرىن جوندەۋگە تەگىن كەلىپ جاتقان اقشاسىن شىعىنداعىسى كەلمەگەن. “تەگىن كەلىپ جاتقان اقشا” دەيتىنىمىز, بۇل سۋ قويماسىن قازىرگى قوجايىنى ءوز اقشاسىنا سالدىرعان ەمەس. ول كەڭەس كەزىندە حالىقتىڭ اقشاسىنا سالىنعان. پىسىقاي قوجايىنى “ازىرگە ءمازىر” بولىپ جەكەشەلەندىرىپ العان.
قىزىلاعاشتان كەيىن سۋ قويماسى اعىتىلىپ سامار اۋىلىن دا توپان سۋ الىپ كەتتى. مۇندا حالىق دەر كەزىندە قۇلاقتاندىرىلىپ, ادام شىعىنى بولعان جوق. بىراق مال-م ۇلىكتەن شىعىن بولدى. ءومىر بويى جيعان-تەرگەندەرىنەن ءبىر ساتتە ايرىلۋ حالىققا ۇلكەن پسيحولوگيالىق اۋىرتپالىق ءتۇسىردى.
سۋدان زارداپ شەككەندەرگە ماتەريالدىق كومەك بەرىلىپ جاتىر. بىراق بالا-شاعاسىنان, اتا-اناسىنان, تۋعان-تۋىسقاندارىنان, ت.ب. جاقىن-جەگجاتتارىنان ايرىلعان حالىققا ماتەريالدىق كومەكتەن باسقا رۋحاني, پسيحولوگيالىق كومەك تە كەرەك ەكەنى ەسكەرۋسىز قالۋدا. ولارعا پسيحولوگ-ماماندار جىبەرىلمەدى. سۋ تاسقىنى بولعان ايماققا ءپىتىر-ساداقالارىن تاراتقان ءدىن وكىلدەرىنەن دە رۋحاني كومەك بولمادى. جىلت ەتكەن ادامنىڭ قيىنشىلىعىن قالت جىبەرمەيتىن سەكتالار وسىنداي كەزدە رۋحاني دا, ماتەريالدىق تا كومەكتەرىن بەرىپ, ءوز قاتارلارىنا قوسىپ الۋى مۇمكىن. سەكتالار ادامداردىڭ باسىنا تۇسكەن قيىنشىلىقتى ءوز مۇددەلەرىنە پايدالانۋعا شەبەر.
وسى تاسقىن ستراتەگيالىق نىسانداردىڭ جەكە مەنشىكتە بولۋى حالىققا قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەنىن كورسەتىپ بەردى. ءىستىڭ ءتۇپ تامىرىنا كوز جۇگىرتىپ قاراساق, قىزىلاعاشتىقتار ستراتەگيالىق نىساندى جەكەشەلەندىرۋدىڭ قۇربانى بولىپ وتىر. وسى وقيعادان كەيىن عانا قىزىلاعاش سۋ قويماسى مەملەكەت مەنشىگىنە ءوتتى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قارايتىن سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, قازاقستاندا 365 سۋ قويماسى بار ەكەن. ونىڭ 66-ى مەملەكەت قاراۋىندا, 157-ءى كوممۋنالدىق يەلىكتە, 142-ءى جەكە مەنشىككە بەرىلگەن. ال 77 سۋ قويماسى مۇلدە قاراۋسىز قالعان. سۋ قويمالارىنىڭ دەنى كەڭەس وكىمەتى سالىنعان. ولاردىڭ ءبارى كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. ەلدىڭ اماندىعىنان بۇرىن, الدىمەن وزدەرىنىڭ قالتالارىن ويلايتىن جەكە مەنشىككە العاندار كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزۋگە اقشالارىن قيمايدى. سوندىقتان باسقا دا جەكە مەنشىكتەگى سۋ قويمالارىن مەملەكەت ءوز قاراۋىنا قايتا الۋ كەرەك. ستراتەگيالىق نىسان بولىپ تابىلاتىن سۋ قويمالارى مەملەكەت مەنشىگىندە بولۋى كەرەك. ويتپەگەن جاعدايدا حالىق قاۋىپتەن ارىلمايدى.
ستراتەگيالىق نىسانعا جاتاتىن تەك سۋ قويمالارى عانا ەمەس. ەلەكتر جۇيەلەرى دە ستراتەگيالىق نىساندارعا جاتادى. ەلەكتر ءوندىرۋ, تاسىمالداۋ دا ستراتەگيالىق ماڭىزدى نىساندار. بۇلاردىڭ ءبارى قازىر جەكەشەلەنىپ كەتكەن. مەنشىك يەسى تاريفتەرىن قالاۋىنشا وسىرەدى. بەرگىسى كەلگەندەرگە بەرەدى, بەرگىسى كەلمەسە نەشە ءتۇرلى سىلتاۋ ايتىپ ەلەكتر ەنەرگياسىن ءۇزىپ تاستايدى. بيىلعى قىستا شىعىس قازاقستان وبلىسىندا ەنەرگيانى بەرمەۋ فاكتىسى بولدى. سونىڭ سالدارىنان بالاباقشا, مەكتەپ, اۋرۋحانالار, پەرزەنتحانالار جارىقسىز قالىپ قويدى. مەكتەپتە ساباق قىسقارتىلعان تۇردە وتكىزىلدى. ەڭ ماسقاراسى, اۋرۋحانا, پەرزەنتحانالارعا ەلەكتر ەنەرگياسى بەرىلمەي وپەراتسيالار دەر كەزىندە جاسالمادى. توڭازىتقىشتار ىستەمەگەن سوڭ دارىلەر, وپەراتسيا كەزىندە قۇيۋعا دايىندالعان قاندار بۇزىلىپ جارامسىز بولىپ قالدى. ەلەكتر جۇيەلەرىنىڭ قوجايىندارى جارىق دۇنيەگە كەلەتىن بالانىڭ جارىق بەرۋدى كۇتە تۇرمايتىنىن بىلمەيتىن سياقتى. قانشاما ادامنىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتوندىرگەن بۇل ارەكەتتى قاستاندىق دەۋگە بولادى. قاستاندىق دەمەكشى, قورعانىس نىساندارىنا ۇزدىكسىز ەلەكتر ەنەرگياسى بەرىلىپ تۇرۋعا ءتيىس. بەس ءمينوت ءۇزىلىس بولعاننىڭ ءوزى بۇكىل مەملەكەتكە, حالىققا ورنى تولماس وكىنىش اكەلۋى مۇمكىن.
تاعى دا مەملەكەت مەنشىگىندە بولۋعا ءتيىستى نىساندارعا جول قاتىناسى سالاسىن جاتقىزۋعا بولادى. وعان سۋ جولدارى, تاس جولدار, تەمىر جولدار جانە اۋە جولى كىرەدى. بۇلار مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسىنا دا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنا دا تىكەلەي اسەر ەتەتىن نىسانداردىڭ ساناتىندا. سوندىقتان بۇل سالانى جەكەشەلەندىرىپ العاندار ءوز قالاۋلارىنشا تاريفتەرىن كوتەرىپ, قالتالارىن ءبىرىنشى كەزەكتە ويلايدى. حالىقتىڭ جاعدايىمەن ساناسپايدى. دەر كەزىندە جوندەۋ جۇرگىزبەيدى. ساپاسىز كولىكپەن حالىقتى تاسىمالداي بەرەدى. بۇل دا حالىق ومىرىنە قاۋىپتى.
قالالارداعى سۋ جۇيەلەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ دە قازىر جەكەشەلەنىپ كەتكەن. بۇلار دا “قۇبىرلارىمىز ەسكىردى” دەگەن سىلتاۋمەن “تاريفىمدى كوتەر” دەپ ءجيى-ءجيى ۇكىمەتكە ءوتىنىش جاساپ, حالىقتىڭ قالتاسىن قاعۋعا اۋەس. تاريفتەرىن جىل سايىن كوتەرىپ بەرسە دە “ەسكىرگەن قۇبىر” جىرى بىتەتىن ءتۇرى جوق. كوتەرىلگەن تاريفتىڭ اقشاسى قايدا جۇمسالىپ جاتقانى باقىلانبايدى. ەڭ قاۋىپتىسى, سۋ جۇيەلەرىنىڭ ساپاسى, قاۋىپسىزدىگى ويداعىداي ەمەس. سۋ باسىنداعى نىسانداردا كىم-كورىنگەن ەركىن كىرىپ شىعىپ جۇرەدى. كىمنىڭ قانداي نيەتپەن جۇرگەنىن ەشكىم بىلمەيدى. بىرەۋ سۋعا اۋرۋ تاراتاتىن باكتەريا, نە ۋ تاستاپ جىبەرسە بۇكىل قالا حالقىنىڭ ومىرىنە قاۋىپ تونەتىن بولادى. سوندىقتان قالاداعى سۋ جۇيەلەرى دە مەملەكەت مەنشىگىندە بولۋى كەرەك.
قورىتا ايتقاندا, سۋ قويمالارى, ەلەكتر جۇيەلەرى, جول قاتىناستارى, قالالىق سۋ جۇيەلەرى, ت.ب. مەملەكەتتىڭ ساياساتى مەن ەكونوميكاسىنا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى مەن ومىرىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن ستراتەگيالىق نىساندار مەملەكەت مەنشىگىندە بولۋى كەرەك. ستراتەگيالىق نىساندار مەملەكەت مەنشىگىنە وتپەي حالىق قاۋىپتەن ارىلمايدى. بۇنى قىزىلاعاش قىرعىنى دالەلدەپ بەردى.
نازراحمەت قالي. الماتى.
