اقىن مۇراجايى – رۋحاني وردامىز

اباي –165 قاسيەتتى قاراشاڭىراق ابايدىڭ “جيدەباي - ءبورىلى” مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادە­بي-مەموريالدىق قورىق مۇراجايىنا وسى جىل­­­دىڭ اقپان ايىنىڭ باسىندا فيلولوگيا عى­لىم­دارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت جاندوس ءاۋبا­كىر ديرەكتور بولىپ تاعايىندالعان ەدى. ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىندا كوپتەگەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەن جاس باسشى كەلە ىسكە كىرىسىپ, مۇ­راجاي توڭىرەگىندە توپتاسقان كەلەلى ماسەلە­لەردى شەشۋگە قوزعاۋ سالىپ, جۇيەلى ىسكە كىرىسىپ كەتكەن. قولعا العان ءىس-شارالاردىڭ بارلىعى مۇراجاي­دىڭ نەگىزگى قىزمەت باعىتى, وكىلەتتىك مۇمكىن­دىكتەرى مەن باسىم نىسانالارى بەلگىلەن­گەن “2010-2014 جىلدارعا ارنالعان دامۋ تۇ­جىرىم­داماسى” نەگىزىندە ىسكە اسىرىلىپ جات­قان­دىعىن ايتا كەتۋىمىز ابزال. تۇجىرىم­دا­ما­دا بولاشاق­تا ىسكە اسىرىلىپ, دامىتا بەرەتىن عىلىمي-زەرت­تەۋ, قور جيناقتاۋ, مۋزەيلەندىرۋ مەن تا­قىرىپتىق-ەكسپوزيتسيالىق جوسپارلار قۇرۋ, ناسيحات جۇمىستارى ايقىندالعان. “شوقپارداي كەكىلى بار, قامىس قۇلاق”, ء“بى­لەكتەي ارقاسىندا ورگەن بۇرىم” ولەڭدەرى بوي­ىنشا ادەبي-تانىمدىق كەشتەر, ب.ەردەم­بەكوۆتىڭ “ابايدىڭ ادەبي ورتاسى” كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى, “ابايدىڭ ءانشىسى – الماعامبەت”, “اباي جانە توعىزقۇمالاق, دويبى ويىندارى”, “الاشتىڭ مۇستافاسى” (م.شوقايدىڭ 120 جىلدىعىنا وراي) جانە ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرىمەن كەزدەسۋ سياقتى تاعى دا باسقا شارالار ادەبيەتشى-عالىمداردىڭ, اقىن-جازۋ­شى­لاردىڭ, سەمەي قالاسىنىڭ زيالى قاۋىم وكىل­دەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكىزىلگەن-ءدى. مۇراجاي قىزمەتىنىڭ باستى باعىتىنىڭ ءبىرى – كورمەلەر ۇيىمداستىرۋ بولسا, ۇلى اقىننىڭ قا­راشاڭىراعى بۇل باعىتتا دا ەلەۋلى ناتيجە­لەر­گە قول جەتكىزدى. ەلىمىزدىڭ باس قالاسى استانا­داعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەن­تىنىڭ مۋزەيىندە 14 مامىر – 14 ماۋسىم ارالى­عىن­دا وتكەن “ ۇلى تۇلعالار بەسىگى” اتتى كورمە­دە قازاق حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتتەرى اباي, ءشا­كا­ر­ىم, مۇحتار الەمىن اشاتىن سيرەك باسىلىم­دار, ارحيۆ دەرەكتەرى, قۇجاتتار, فوتوسۋرەتتەر, ەتنوگرافيالىق زاتتارمەن تانىستىردى. كور­مەنى جيىنى ەكى مىڭعا جۋىق ادام تاماشا­لاپ­تى. سونىمەن بىرگە “گەني كازاحوۆ اباي ي تا­تارى”, “اباي ۇرپاقتارى – مايدان شەبىندە” اتتى جىلجىمالى كورمەلەر, ريددەر قالاسىن­داعى سەمەي كۇندەرىنە ارنالعان “اباي, شاكارىم, مۇحتار الەمىنەن” كورمەلەر جانە دە مەرەيلى كۇندەرگە قاتىستى كىتاپ كورمەلەرى ۇيىمداس­تىرىلعان. 18 مامىر – حالىقارالىق مۋزەيلەر كۇنىنە وراي “مۋزەي ءتۇنى” اكتسياسى, بالالاردى قورعاۋ كۇن­ىندە “اشىق ەسىك كۇنى” وتكىزىلسە, قالالىق “اباي وقۋلارى” دا قارا شاڭىراقتا ۇيىمداس­تى­رىلدى. 2010 جىلدىڭ 7 ماۋسىمىندا قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ك.ءماسىموۆ ار­نايى كەلىپ, سەمەيدەگى باس مۇراجايدا بولعان ەدى. ۇكىمەت باسشىسى “اباي ءداۋىرى”, “ابايدىڭ شىعار­ماشىلىعى”, “جاز” بولىمدەرىمەن تا­نىسىپ, “الاش ارىستارى” ەكسپوزيتسياسىن ارالاپ, الاش قاي­رات­كەرلەرىنىڭ مەملەكەتتىك, قوعامدىق, ساياسي قىز­مەت­تەرىن كورسەتەتىن ماتەريالدار, فوتوسۋ­رەت­تەر, ارحيۆ دەرەكتەرىنە قىزىعۋشىلىق تانىتتى. مۇراجايدىڭ مارتەبەلى قوناعى “زەردە” كىتابىنا قولتاڭبا قالدىرىپ, ىزگى نيەتىن بىلدىرە كەلە, ۇجىمعا ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ 1929 جىلعى قولجازبا ءومىربايانىن سىيعا تارتقان بولاتىن. مۇراجايدىڭ بۇگىنگى شىراقشىسى جاندوس اۋباكىر ءسوز باسىن مۇراجاي تاريحىنان باستادى. – ابايدىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيى 1940 جىلى قازاق سسر-ءنىڭ حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ 1 ساۋىردەگى №347-قاۋلىسى نەگىزىندە قۇرىلىپ, سول جىلى 16 قازان كۇنى مەرەكە ۇستىندە اشىلعان. قازاق ەلى تاريحىنداعى تۇڭعىش ادەبي مۇراجاي. مۇراجاي 1940-1944 جىلدارى بەكباي بايىسوۆ­تىڭ ۇيىندە اشىلىپ, 1944-1967 جىلدارى ءانيار مولداباەۆتىڭ ۇيىنە قونىس اۋدارادى. بۇل ەكى ءۇيدىڭ ابايعا ۇلكەن قاتىسى بار. اقىن 1875-1904 جىل­دارى سەمەي قالاسىنا كەلگەندە وسى ۇيلەرگە ءتۇسىپ ءجۇر­گەن. 1967 جىلى ابايدىڭ 125 جىلدىق مەرەي­تويى قار­ساڭىندا مۇراجاي قالاداعى ساۋلەت ەسكەرت­كىشتەرىنىڭ ءبىرى سانالاتىن, ۇلى اقىن ءومىر سۇرگەن ءداۋىر ۇلگىسىمەن سالىنعان كوپەس رومان ەرشوۆتىڭ ۇيىنە كوشىرىلدى. 1990 جىلى ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي قاز.سسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ 05.04.1990ج. №141-قاۋلىسى بويىنشا اقىن مۇراجايى رەسپۋبلي­كالىق دارەجەدەگى “ابايدىڭ مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق “جيدەباي-ءبورىلى” قورىق-مۇراجايى” بولىپ قۇرىلدى. – قورىق-مۇراجاي بولىپ قايتا قۇرىلعان, 70 جىلدىق تاريحى بار, تاريحي-ادەبي ماڭىزى اسا جوعارى مۇراجايدىڭ بۇگىنگى بولىمدەرى مەن قۇرىلىمى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز. – قورىق-مۇراجاي قۇرامىنا سەمەيدە: باس مۇ­را­جاي, “الاش ارىستارى – م.اۋەزوۆ” مۇراجايى; اباي اۋدانىندا: م.اۋەزوۆتىڭ مۇراجاي-ءۇيى ء(بورىلى), ابايدىڭ مۇراجاي-ءۇيى, شاكارىمگە ارنالعان “سايات قورا” ەكسپوزيتسياسى (جيدەباي), كوكباي جاناتايۇ­لىنىڭ مەشىت-مەدرەسەسى (تاقىر), شاكىر ابەن ۇلى­نىڭ مۇراجاي-ءۇيى (قۇندىزدى); ءۇرجار اۋدانىندا: اسەت نايمانباي ۇلىنىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۇراجايى (ماقانشى); “اباي-شاكارىم” ماۆزولەي كەشەنى جانە 16 مەموريالدىق ەسكەرتكىش كىرەتىن 6400 گەكتارلىق قورىق القابى (جيدەباي) كىرەدى. – بيىل ابايدىڭ تۋعانىنا 165 جىل تولىپ وتىر. ۇلى اقىننىڭ قاراشاڭىراعى وسى مەرەيتويعا ارناپ قانداي جۇمىستار اتقاردى؟ – جالپى مۇراجايلاردىڭ باستى قىزمەتىنىڭ ءتۇر­لە­رىنە مۋزەيلىك مۇرالاردى جيناۋ, ەسەپكە الۋ, ساقتاۋ, قور­لاردى جۇيەلەۋ, قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى, كور­مەلەر, ەكسپوزيتسيالار ۇيىمداستىرۋ, تاقىرىپتىق ءدا­رىس­تەر وتكىزۋ جاتادى. ال اباي مۇراجايى تاريحي-ءما­دەني, ادەبي-مەموريالدىق مۇراجاي, ءارى اباي, ءشا­كارىم, مۇحتار باستاعان دالا دانىشپاندارىنىڭ قارا شاڭى­راعى بولعاندىقتان, اتقارىلار جۇمىستاردىڭ سال­­ماعى دا, جاۋاپكەرشىلىگى دە وراسان زور. ياعني, قورىق-مۇ­را­جايدىڭ نەگىزگى قىزمەتى – اباي ءومىرى مەن شىعار­ماشى­لىعىنا جانە ونىڭ اينالاسىن, سول زامانداعى تاريح پەن مادەنيەت قۇبىلىستارىن, زاتتىق, قۇجاتتىق ءجا­دىگەرلەردى زەرتتەۋ, ساقتاۋ, مولىقتىرۋ, قورعاۋ بولعان­دىقتان دا, ءبىز مەرەيتوي مەرزىمىن توسپاي-اق ءار جىلى دا, ءار ايدا دا ءوزىمىزدىڭ باستى مىندەتىمىزدى اتقارىپ كەلەمىز. – جاندوس ماعازبەك ۇلى, بيىل اقىننىڭ مۇرا­جايى­­نىڭ قۇرىلعانىنا 70 جىل تولادى ەكەن. بۇل باعىتتا قانداي جوسپارلارىڭىز بار؟ – مۇراجاي مەرەيلى مەرەكەسىن ءوزىنىڭ اشىلعان كۇنى, ياعني 16 قازاندا تويلاۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل باعىتتا جوسپارلى ىستەر اتقارىلۋدا. مەرەيتوي كەزىندە ابايتانۋ جانە مۋزەيتانۋ ماسە­لە­لەرىنە ارنالعان كونفەرەنتسيا وتكىزۋدى جوسپارلاۋ­دا­مىز. وسى قارساڭدا “اباي مۇراجايىنىڭ كىتاپ­حاناسى” سەرياسىمەن قورداعى ەستەلىكتەر مەن قۇندى دەرەكتەر توپتاسقان كىتاپتاردى, “اباي مۋزەيىنىڭ جادىگەرلەرى” اتتى توپتامانىڭ العاشقى كىتابىن, مۇراجايدىڭ “احمەت ريزا مەشىت-مەدرەسەسى”, “كوكباي جاناتاي ۇلىنىڭ مەشىت-مەدرەسەسى”, “شاكىر ابەن­ ۇلىنىڭ مۇراجاي-ءۇيى”, “شاكارىمنىڭ سايات قوراسى” بولىمدەرى بويىنشا جولتانىتقىش بۋكلەتتەردى, “اباي مۇراجايىنىڭ حابارشىسى” جۋرنالىنىڭ العاشقى سانىن جارىققا شىعارۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز. بولاشاقتا قوردا بار ەستەلىكتەر مەن قۇندى جاز­با­لاردىڭ, ءتۇرلى تۋىندىلاردىڭ كورسەتكىشىن دە كىتاپ ەتىپ شىعارساق دەپ ويلايمىز. ۇلىلار تۋعان مەكەن ءبورىلى, جيدەباي جەرىندە وتكىزەر شارالارىمىز بار. – ارينە, قازاق ءۇشىن اباي مۇراجايىنىڭ ماڭىزى دا زور. ايتسە دە نارىق بيلەگەن بۇگىنگى زاماندا قورىق-مۇراجايدىڭ الدىندا دا شەشۋىن كۇتىپ تۇرعان كۇردەلى ماسەلەلەر بار شىعار؟ – “اباي ءسوزى – قازاقتىڭ بويتۇمارى. اباي مۇ­راسى – قازاقتىڭ ەڭ قاسيەتتى قازىناسى”. ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ وسى قاناتتى ءسوزى ۇلى اقىنعا قاتىستى بارلىق ۇستانىمىمىزدى كورسەتىپ تۇرعان تەمىرقازىق دەسەك, ەش ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ۇلى ابايدىڭ قازىنا قور كەنىشى – ابايدىڭ مەملەكەتتىك قورىق-مۇراجايى ەكەندىگى اقيقات. اقىن قولدانعان, ءارى سول زامانداعى جادىگەرلەر جيناقتالعان مۇراجايدىڭ ەكسپوزيتسياسى ۇلى اقىننىڭ 150 جىل­دىق مەرەيتويى كەزىندە جاڭارتىلىپ, وسى كەزدەرى مۇ­را­جاي كولەمى دە ۇلعايتىلعان ەدى. مۇراجاي ەكسپوزي­تسيالارىن جاڭا زامان تالابىنا ساي جاساۋ قاجەتتىلىگى دە قازىرگى كەزدە ايقىن كورىنەدى. باس مۇراجايدا جانە جيدەباي, ءبورىلى, ماقانشى جەرلەرىندە ورنالاسقان بولىمدەردە رەەكسپوزيتسيا, كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋى قاجەت-اق. “اباي – شاكارىم” كەشەنى, ونىڭ امفي­تەاترىنىڭ جانە دە اباي, شاكارىم كۇم­بەز­دەرىنىڭ سىرت­قى قاپتاما اق تاستارىن جوندەۋ سىن­دى جۇ­مىس­تارىن “قازرەستاۆراتسيا” ارقىلى ىستەتىپ ال­ساق, ۇلىلار الدىنداعى ءبىر پارىزىمىزدى وتەگەندەي بولار ەدىك. ارينە, بۇل جۇمىستار وراسان زور قارجىنى تالاپ ەتەدى. بىراق, داعدارىستان دامۋعا بەت العان ۇكىمەتىمىز, مادەنيەت مينيسترلىگى قارجى جاعىنان تولىعىمەن قولدايدى دەپ ويلايمىز. الدا اتقارىلار جۇمىستار سان الۋان. ارتىلار جۇك سالماقتى. بىراق ءار ىسىمىزدەن ءبىر ناتيجە شىعارامىز دەگەن سەنىمىمىز دە جوعارى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن داۋلەت سەيسەن ۇلى.