دۇبىرگە تولى دۇنيە

كورشىلەر قاشاندا ءبىر-بىرىنە قارايدى ءبىر نارسەنىڭ باعاسىن ءبىلۋ ءۇشىن ونى ەكىنشىسىمەن سالىستىرادى. سالىستىرعاندا, سوعان ۇقساس نارسەمەن. ارتىقشىلىق نەمەسە كەمشىن جاعى سوندا اڭعارىلادى. ەلدەردىڭ قانشالىقتى دامىعانىن ادەتتە كورشىلەرمەن سالىستىرىپ ايتادى. ويتكەنى, وندا جاعداي ۇقساس, مۇمكىندىك شامالاس. وسى رەتتە ءبىز ءوزىمىزدى كىممەن سالىستىرا الامىز؟ ارينە, كورشىلە­رىمىزبەن. كورشى بولعاندا, اتام زا­ماننان تاعدىرلاس, تاريحىمىز ساباق­تاس ورتالىق ازيا­دا­عى ەلدەردەگى جاع­داي دا, مۇمكىندىك تە بىزبەن دەڭگەيلەس. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, جاڭا تاريحتىڭ ءوزى ۇنەمى بۇل ەلدەردىڭ مۇمكىندىكتەرىن تەڭەستىرىپ وتىردى. جالپى العاندا, رەسەي پاتشاسىنىڭ بودانىندا ءبىر داۋىردە بولدىق. ودان كەيىن كە­ڭەستىك ءداۋىردىڭ يگىلىگىن دە, ز ۇلىم­دىعىن دا بىرگە كوردىك. يگىلىك دەگەندە, ايتالىق, بۇل ەلدەردىڭ بارلىعىنىڭ جاپپاي ساۋاتتىلىققا قولدارى بىردەي جەتتى. ەندى كسرو-داي الىپ دەرجاۆا كۇيرەگەندە, تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋىن دا ءبىر مەزگىلدە كوتەرىپ, دامۋدىڭ جاڭا داڭعىلىنا ءبىر مەزگىلدە تۇستىك. وسى تۇرعىدان العاندا, بۇل ەلدەردى سالىستىرۋ ادىلەتتى, نەگىزدى دەپ ايتۋعا ابدەن بولعانداي. جاقىندا اقش-تىڭ ورتالىق بارلاۋ باسقارماسى (وبب) 2009 جىلدىڭ ناتيجەسى بويىنشا وسى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ دامۋ بارىسىنا, ەكونوميكالىق جاع­دايى­نا تالداۋ جاساعان بايانداما ازىرلەپ, جاريا ەتتى. بىرەۋ ءوزى تۋرالى ايتسا, وندا كوڭىل-كۇيدىڭ اسەرى كورىنىس تابادى دەۋگە بولار, ال سىرت كوزدىڭ زەرتتەۋىندە كوبىنە شىندىق, اقيقات نەگىزگە الىنادى. سوندىقتان دا اقش وبب-نىڭ بايانداماسىنا نازار اۋدارعان ءجون كورىنەدى. ەكونوميكانىڭ نەگىزگى كورسەت­كىشى رەتىندە ادەتتە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمى الىنادى. بۇل جەر­دە ادام فاكتورى دا ايتارلىقتاي ءرول اتقارادى. شارۋاشىلىقتى جۇرگىزۋدىڭ جولى دۇرىس تاڭدالىپ, وندىرىسكە قاتىساتىن ادامداردىڭ سانىمەن قاتار بىلىكتىلىگى جوعارى بولسا, كولەمى دە جوعارى. سون­دىقتان دا جالپى ەكونوميكانىڭ دامۋىن ءسوز ەتكەندە, دەموگرافيا­لىق جاعدايعا دا ءمان بەرىلەدى. سونى ەسكەرىپ, اقش وبب اي­ماقتاعى ەلدەردىڭ دەموگرافيالىق ەسەبىن دە كەلتىرەدى. بۇل ايماقتاعى ەڭ حالقى كوپ ەل – وزبەكستان, قازىر حالىق سانى –27606007, 2005 جىلى 26,2 ميلليون بولعان. ەكىنشى ورىن­دا – قازاق­ستان, ونىڭ حالقى – 16149000, 2001 جى­لى 14,2 ميل­ليون ەدى. تاجىك­ستاندا 7349145 ادام بار, بۇدان ون جىل بۇرىن 6,43 ميلليون بول­عان ەكەن. قىر­عىز­داردىڭ حالقى قازىر 5431747 بولسا, بەس جىل بۇرىنعى كورسەتكىشى – 5,2 ميلليون. حالقى ازداۋ ەل تۇركىمەنستان, وندا – 4884887, بەس جىل بۇرىن 4,76 ميلليون بولىپتى. ادەتتە جاعدايى بىردەي ەلدەردە, ونىڭ ءىجو كولەمى حالقىنىڭ سانىنا ورايلاس كەلەدى. ولاي بولماي جاتسا, ول ەڭ الدىمەن ەكونوميكاعا باسشىلىقتىڭ, دامۋ جولىن تاڭداۋداعى ەرەكشەلىككە بايلانىستى. قازاقستاندا ءىجو كولەمى وتكەن جىلدىڭ قورىتىن­دىسى بويىنشا 182,3 ميلليارد دوللار بولىپتى, وزبەكستاندا – 77,55 ميلليارد, تۇركىمەنستاندا – 33,58, تاجىكستاندا – 13,8, ال قىرعىزستاندا 11,6 ميلليارد دوللار بولىپتى. ايىرماشىلىق وتە ۇلكەن. قيسىنعا سالعاندا, حالقى كوپ وزبەكستاندا ءىجو كولەمى جوعارى بولۋعا ءتيىس, بىراق كەرىسىنشە ولاردىڭ ءىجو كولەمى قازاقستانداعىدان 2,36 ەسە تومەن. دامۋدىڭ تاعى ءبىر كورسەتكىشى – ءىجو جان باسىنا شاققانداعى كولەمى. ول قازاقستاندا 11,66 مىڭ دوللار ەكەن, ال تۇركىمەنستاندا – 6900, وزبەكستاندا – 2800, قىر­عىزستاندا – 2100, تاجىكستاندا – 1800 دوللار. جاعدايدى وسى تسيفر­لار ايتىپ تۇر. ءبىر ەلدە حالىق­تىڭ قوعامدىق ءونىم وندىرۋگە قاتىسى شەكتەۋلى بولسا, ەكىنشىسىندە جو­عا­رى. بۇل سول ەلدەردەگى ساياسي ومىرگە, تۇراقتىلىققا تىكەلەي قاتىستى. كەيدە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ جە­تىستىگىن ايتقاندا, ول وزدىگىنەن كەلگەندەي, ول تەك ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تابيعي بايلىعىنا عانا قاتىستى دەپ بايبالام سالاتىندار بار. وزبەكستان دا, اسىرەسە تۇركىمەن­ستان تابيعي بايلىقتان كەندە ەمەس. اڭگىمە سول رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋعا كەلىپ تىرەلەدى. بارىڭدى باعالاي بىلگەنىڭ دە, ەلىڭنىڭ جەتىستىگىنە قۋانا بىلگەنىڭ دە ءجون. ونى ءوزىڭ ايتپاي, باسقالار ايتىپ جاتسا, مەرەيىڭ ەكى ەسە وسەتىنى جانە بار. ايىبى ءۇشىن كەشىرىم سۇراۋ – بىلگەننىڭ ءىسى جاپونيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ناوتو كان ءوز ەلىنىڭ وتارشىلدىق قاناۋىنان كورەيانىڭ ايتارلىقتاي زيان كورىپ جانە قاسىرەت شەككەنى ءۇشىن شىن جۇرەكتەن وكىنىش ءبىلدىرىپ, كەشىرىم سۇراعانى تالاي ادامدى تەبىرەنتتى. بۇل ۇكىمەت ءبيلى­گىن جاقىندا عانا ۇستاعان ناوتو كان­نىڭ اتىنا تىكەلەي بايلانىستى بولىپ وتىر. ايتپەسە بۇعان دەيىن دە قىرىقتان استام ۇكىمەت باس­شى­سىنىڭ ورىن­تا­عىنا وتىرعاندار بولدى, بىراق بىرەۋى دە مۇنداي قادامعا بارعان ەمەس. ونىڭ بۇل مالىمدەمەسى ۇكىمەت كابينەتىنىڭ وتىرىسىندا تالقى­لا­نىپ, بەكىتىلگەن كورىنەدى. دەمەك, ۇكىمەت باسشىسىنىڭ مالىمدەمەسى جاپون حالقىنىڭ اتىنان جاسالدى دەپ قابىلداعان ءجون. جانە بۇل مالىمدەمە جاپونيانىڭ كورەيانى باسىپ الىپ, وتارعا اينالدىرۋى­نىڭ 100 جىلدىعى قارساڭىندا جاسالعانى دا اتاپ ايتارلىق. ەندى سول مالىمدەمەدەن ءۇزىندى كەلتىرسەك ءجون بولار. “كورەيلەردىڭ ەركىنە قايشى كەلەتىن وتارلىق بيلىك ورنىقتىرۋ ولاردى وتانى مەن مادەنيەتىنەن ايىردى, ۇلتتىق نامىسىن قاتتى قورلادى. وتارلىق بيلىك تۋعىزعان اسا زور قيانات پەن قاسىرەت ءۇشىن شىن وكىنىش سەزىمىمدى ءبىلدىرىپ, شىن جۇرەكتەن كەشىرىم سۇرايمىن”. مۇنداي ءسوز ايتۋ ءۇشىن دە با­تىل­دىق كەرەك بولار. بۇل ەلدە دە ۇلتشىلدىقتىڭ ۋىن ىشكەندەر جەتىپ ارتىلادى. ناوتو كان بۇرىن باس­قالاردىڭ ايتا الماعانىن ايتتى. ءار حالىقتىڭ ومىرىندە, تاري­حىن­دا تالاي وقيعالار بولعان. ءبىرى­نە ماقتانۋعا بولار, بىرەۋىن ەسكە العاندا, وكىنىش سەزىم جانىڭدى قينايدى. حالىقتار سول جاعىمسىز جايلاردان وكىنىشىن ءبىلدىرىپ, كەشىرىم سۇراپ ارىلعان. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى نەمىس فاشيستەرىنىڭ قانىپەزەرلىك ارەكەتتەرى ءۇشىن گەرمانيانىڭ قا­زىر­گى ۇرپاعى الەم حالىقتارىنان كەشىرىم سۇراپ, نەمىستەردىڭ ۇلتتىق قادىر-قاسيەتىن اراشالاپ قالدى. جوڭعارلاردىڭ باسقا كورشى حالىق­تاردى جاۋلاپ, تالان-تاراجعا سالۋ­دى كاسىپ ەتكەنىنە دە تاريح كۋا. سونىڭ سالدارىنان ولاردىڭ وزدەرى دە, مەملەكەتتىگى دە جويىلدى. جالپى سوعىس, وتارشىلدىق, ۇلت­تىق وكتەمدىكتىڭ قان­داي كورىنىسى بولسا دا – ۇلكەن ايىپ. سونداي جاع­دايعا سەبەپشى بولعانداردىڭ بار­لىعى دا ەكىنشى جاقتىڭ الدىندا ۇلكەن ايىپكەر. ول ايىپتان كە­شىرىم سۇراپ قانا ارىلادى. كەشى­رىم سۇراۋدىڭ ءوزى دە وركەنيەتتىكتىڭ كورىنىسى. سونىڭ ءبىر مىسالىن جاپوندار كورسەتىپ وتىر. سونىڭ ارقاسىندا عانا ەندى جاپوندار كو­رەيلەردىڭ بەتىنە تىكە قاراي الادى. ايتپەسە جاپونداردىڭ كورەيلەرگە جاساعان قورلىعى, ازابى جايىندا ايتىلعان اڭگىمەلەردەن جان ءتۇرشى­گەر ەدى. بۇلار ءتۇرى ۇقساس حالىق, كەيدە اجىراتۋ قيىن. سوندا كورەي­لەردىڭ ءتىلى كەلمەيتىن ءبىر ءسوزدى ايتقىزىپ, سودان ولاردى انىقتاعان سوڭ, ىشتەرىن جارىپ جىبەرەتىن دە كەز بولعان دەيدى. تاريح تالاي حالىقتاردىڭ ءبىر-بىرىنەن كەشىرىم سۇرايتىن وقيعا­لار­عا تولى. رەسەي پاتشالىعىنىڭ بودانىندا دا تالاي حالىق بولدى, وتارشىلدىقتىڭ ازابىن شەكتى. سول حالىقتاردان رەسەي كەشىرىم سۇراپ جاتسا, جاراسار ەدى. بىراق ورىس شو­ۆينيستەرى وزدەرىنىڭ باسقىنشىلىق لاس تاريحى ءۇشىن ۇيالمايدى. ءتىپتى سول حالىقتارعا جاقسىلىق جاسادىق دەپ شىرەنەدى. كۇنى كەشە سەربتىك فاشيستەر بوسنيا مەن گەرتسەگوۆينانىڭ سرەبرەنيتسا قالاسىندا سەگىز مىڭ مۇسىلماندى قويشا قىرعانى بار. سول پراۆوسلاۆيەلىك فاشيستەردى بۇگىنگە دەيىن قولداپ كەلگەن ەلدەر بولدى. راس, جاقىندا عانا سەربيا­نىڭ قازىرگى باسشىسى سول ز ۇلىم­دىق ءۇشىن كەشىرىم سۇراعانىن دا ەرلىككە بالاعىڭ كەلەدى. ونىڭ الدىنداعىلار ولاي ەتە الماعان. جاماندىق جاساماعان ءجون. قاتە­لىك­پەن جاساي قالعان ەكەنسىڭ, ەسىڭ كىرگەن سوڭ, سول ءۇشىن كەشىرىم سۇراۋ – ار الدىنداعى پارىز ءىس. ماماديار جاقىپ.