يادرولىق سىناق جانە ونىڭ زارداپتارىنىڭ مونيتورينگى

وسىنداي تاقىرىپپەن كۋرچاتوۆ قالاسىندا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا بولىپ ءوتتى. ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ گەوفيزيكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ بازاسىندا ءۇش كۇن بويى جۇرگىزىلگەن بۇل جيىنعا الەمنىڭ 12 ەلىنەن بىلىكتى عالىمدار قاتىسىپ, جۇزگە جۋىق اۆتوردىڭ ەلۋدەن استام بايانداماسىن تىڭداپ, تالقىلادى. الەمنىڭ بىرقاتار ەلدەرى وسىدان 13 جىل بۇرىن يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ جونىندەگى شارتقا قول قويعان ەدى. ال ءبىزدىڭ ەلىمىز وعان ارادا ءتورت كۇن وتپەي جاتىپ قوسىلعان-دى. سودان بەرىدە سول شارتقا وراي وسىمەن التى رەت القالى جيىن ءوتىپتى. سونىڭ كەزەكتى جيىنىنىڭ تاعى دا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وتكىزىلۋى  كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك. ەلى­مىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نا­زارباەۆتىڭ العاشقى جارلىقتارىنىڭ بىرىمەن سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ جابىلۋىنىڭ جيىرما جىلدىعى جاقىنداي تۇسكەن سايىن كۋرچاتوۆ قالا­سىن­دا مۇنداي ماڭىزدى شارالار ءجيى وتكىزىلە باستادى. ونىڭ ۇستىنە بي­ىلعى جىلدىڭ كوكتەمىندە يادرو­لىق قاۋىپسىزدىك جونىندە امە­ري­كادا وتكەن اسا اۋقىمدى سام­ميت­تەن سوڭ الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ وسى ماسەلە جونىنەن ءبىزدىڭ ەلىمىزگە قاتتى نازار اۋدارىپ وتىرعانى دا شىندىق. وسى ورايدا بۇل جيىننىڭ وتۋىنە رەسپۋبليكامىزدىڭ يندۋس­تريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى, ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق, جوعارىدا ايتىلعان يادرو­لىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ شارتى ۇيىمى, نور­ۆەگيانىڭ نورسار ورتالىعى, فرانتسيانىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسى جونىندەگى كوميسسارياتى, رەسەي عىلىم اكا­دە­مياسىنىڭ گەوسفە­را­لار ينستي­تۋتى مەن ءسىبىر ءبو­لىمىنىڭ ەسەپ­تەۋ ماتەماتيكا جانە ماتە­ماتي­كالىق گەوفيزيكا ينستيتۋتى ۇيىتقى بولعانىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. ءيا, التىنشى كونفەرەنتسيا­نىڭ كۋرچاتوۆ قالاسىندا وتكىزىلۋى بەكەردەن بەكەر ەمەس. كوزى قا­راقتى وقىرمان جاقسى بىلەتىندەي, قىرىق جىل ىشىندە وسى وڭىردە جيىنى 456 يادرولىق سىناق ءوت­كىزىلگەن. كەڭەس داۋىرىندە سول زا­مان­نىڭ گەوفيزيكتەرى الەم پولي­گوندارىندا جۇرگىزىلگەن سىناقتار­دى زەرتتەۋ ماقساتىمەن ارنايى جۇيە قۇرعان. ءسويتىپ, وسىدان قى­رىق جىل بۇرىن مۇندا سەيس­مي­كالىق سيگنالداردى باقىلايتىن ستانسا ورناتىلعان. ىلە ودان كەيىن بىرەگەي ەكسپەريمەنتتىك “كۋرچا­توۆ-كرەست” توپتاستىرۋ جۇيەسى ىسكە قوسىلعان. مۇندا ودان بۇرىن ەلەكتر-ماگنيتتى يمپۋلستەردى ءتىر­كەۋ جۇيەسى, ينفرادىبىستى جانە ماگنيتتىك سيگنالداردى تىركەۋ ستانسالارى جۇمىس ىستەپ تۇرعان-دى. ال يادرولىق سىناقتارعا جاپ­پاي تىيىم سالۋ شارتىنا وراي سوڭعى جىلدارى “كۋرچاتوۆ-كرەست” جۇيەسى تولىق جاڭار­تىل­عان. قازىرگى كەزدە ول اتالعان شارت­تىڭ ورىندالۋىن باقى­لاي­تىن حالىقارالىق مونيتورينگ جۇيەسىنىڭ سەيسميكالىق ستان­سا­لارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ول الەمنىڭ باسقا دا ستانسالارى­مەن بىرگە تاۋلىك بويى تىركەلگەن دە­رەكتەردى وزىمىزدەگى ۇلتتىق يادرو­لىق جانە حالىقارالىق ور­تا­لىقتارعا جىبەرۋمەن اينالىسادى. بۇگىنگى تاڭدا مونيتورينگتىڭ قازاقستاندىق جەلىسىنىڭ دەرەك­تە­رىن كوپتەگەن ەلدەردىڭ عالىمدارى گەوديناميكا, سەيسميكالىق قاۋىپ­تى ماسەلەلەردى شەشۋدە كەرەگىنە جاراتۋدا. كونفەرەنتسيا بارى­سىندا سونداي قازاقستاندىق ءتاجى­ريبە قوناقتار نازارىنا مولىنان ۇسىنىلدى. كونفەرەنتسيا جۇمى­سىن اشقان ۇلتتىق يادرولىق ورتا­لىقتىڭ ديرەكتورى, اكادەميك قايرات كادىرجانوۆ تا وعان كەڭى­نەن توقتالدى. قالاي بولعاندا دا مۇنداي القالى جيىنداردىڭ ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزى زور. ويتكەنى, ونىڭ ساياسي جاعىن ايتپاعاندا باسقا دا سە­بەپتەرى جوق ەمەس. ايتالىق, پالەن جىلعى جارىلىستاردان سوڭعى مۇنداعى جەر قويناۋىنداعى ءوز­گە­رىستەردى زەرتتەۋ ناتيجەسىن الەمنىڭ بىلىكتى عالىمدارىمەن بىرلەسە وتىرىپ تالقىلاۋ ۇلكەن مۇمكىندىكتەرگە جول اشپاق. تەگىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز سەي­سمي­كالىق قاۋىپتى اۋماقتان كەندە ەمەس. وتكەن سوڭعى ءبىر-ەكى عاسىر­دا ەل اۋماعىندا ماگنيتۋداسى سە­گىزدەن اساتىن وتە قاتتى جەر ءسىل­كىنىستەرى تىركەلگەن. وكىنىشكە قا­راي, سونداي جەر سىلكىنىستەرى جاڭا مىڭجىلدىقتىڭ العاشقى ونجىل­دىعىندا رەسپۋبليكا­مىزدىڭ لۋگوۆوي, شالقار جانە تەكەلى ەلدى مەكەندەرىندە ورىن الدى. ال وسىنداي سەيسميكالىق قاۋىپتى الدىن الا باعامداپ وتىرۋدا قازاقستاندىق يادرولىق سىناقتار مونيتورينگىنىڭ مۇمكىندىگى زور. كونفەرەنتسيا قوناقتارى سوعان وراي ءوز باعالارىن بەرىپ جاتتى. كەلەسى كەزەكتە ءبىزدىڭ عالىمدار­دىڭ الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن بىلىكتى مامانداردىڭ ءسوز­دەرىن ىقىلاسپەن تىڭداپ, ءوزارا تاجىريبە الماسۋعا دا مۇمكىندىك تۋدى. كونفەرەنتسيا جۇمىسىن قىس­قا­شا سوزبەن قورىتىندىلاعان قايرات كامال ۇلى ءبىزدىڭ مۇندا جينالعانداعى باستى ماقساتىمىز يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ شارتىنا جان ءبىتىرۋ بولسا, سول ۇددەدەن شىققان­داي­مىز دەي كەلىپ, ەندىگى مىندەت باسقا دا مەملەكەتتەردى بەيبىتشىلىك ىسىنە يلاندىرىپ, اتالعان شارت ۇيىمى قاتارىنا تارتۋ دەدى. سونىڭ ءبارى جيىن سوڭىندا قابىلدانعان ارنايى مەموراندۋمدا كەڭىنەن قامتىلدى. كونفەرەنتسيا ءوز جۇمىسىن اياقتاعان سوڭ قوناقتار سىناق الاڭدارىندا بولىپ, وسى ءوڭىردىڭ وتكەن قاسىرەتتى تاريحىمەن جەتە تانىستى. داۋلەت سەيسەن ۇلى, شىعىس قازاقستان وبلىسى, كۋرچاتوۆ قالاسى.