تۇستىك ءومىرىڭ بولسا, كەشكىلىككە مال جينا

باسپانالى بولۋ قاي كەزدە دە ادامزات بالاسى ءۇشىن باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ قالا  بەرمەك. بىرەۋلەر وتباسىن قۇرىپ, جەكە شاڭىراق كوتەرگىسى كەلسە, ءبىرىمىز پاتەرىمىزدى تار ساناپ, كەڭەيتۋدىڭ جولىن ىزدەيمىز, تاعى بىرەۋلەردىڭ قارتايعاندا نەمەرەمىز اۋلاسىندا اسىر سالىپ وينايتىن ءۇيىمىز بولسا عوي دەپ ارماندايتىنى راس.  ء“ۇي بولماي – كۇي بولمايدى” دەگەندەي, ەلىمىزدە وسىدان 7 جىل بۇرىن  اتالمىش ماسەلەنى رەتتەۋ, ازاماتتارعا تومەن پايىزبەن نەسيە بەرۋ ءۇشىن “قازاقستاننىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى” اق قۇرىلعان ەدى.  7 جىل ىشىندە قانشا ادام تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق جۇيەسىنىڭ قاتىسۋشىسى اتاندى, قانشا سالىمشىعا زاەم بەرىلدى؟ پاتەر ساتىپ الىپ, باسپانا تۇرعىزىپ, پاتەرىن كەڭەيتكىسى كەلەتىندەردىڭ كوكەيىندەگى كوپ ساۋالدى “قازاقستاننىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى” اق باسقارما ءتورايىمىنىڭ ورىنباسارى نۇرجامي التىنساقا حانىمعا قويعان ەدىك. – بۇگىندە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىمەن كەلىسىم-شارتقا وتىرعان 183 مىڭنان استام سالىمشى بار بولسا, 22 مىڭنان استام ادام   بانكتەن زاەم الدى. 7000 زاەمشىعا پاتەر الۋعا, باس­پانا سالۋعا, ونىڭ ىشىندە 6000-ىنا پاتەر الۋعا, 800-ىنە ءۇي سالۋعا, 200-دەن استام ادامعا جەر تەلىمىن ساتىپ الۋعا بانكتەن زاەم بەرىلدى. 7 جىلدىق  جۇمىستىڭ ناتيجەسى دەپ الساق, بانك ءۇشىن بۇل جاقسى كورسەتكىش. – نۇرجامي قالىقبايقىزى, “قا­زاق­­ستاننىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنىڭ” سالىمشىسى مەن الىمشىسى بولۋدىڭ شارتتارى قانداي؟ – بىرىنشىدەن,  بانكتىڭ نەگىزگى ءجۇ­يەلى  قاعيداسى بىزگە سالىمشى بولۋ كەرەك, ول ءۇشىن ەكى عانا قۇجات – ءوزىنىڭ جەكە  كۋالىگى مەن ستن-ءدى الىپ كەلۋى قاجەت. شارت 500 مىڭ تەڭگەدەن كەم بول­ماۋى ءتيىس. العاش شارت جاساسقاندا سا­لىمشىدان   0,5  پايىز كوميسسيا الىنادى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق جۇيەسىنىڭ قاتىسۋشىسىنا قويىلاتىن تالاپ: بانكپەن كەلىسىم-شارتقا وتىر­عان سالىمشى شارتتىق سومانىڭ 50 پايىزىن, اي سايىن ءوز ەسەپشوتىنا جار­نا سالۋ ارقىلى, بەلگىلى ءبىر مەرزىمدە جينايدى, ال 50 پايىزىن  مەرزىمدى ۋاقىت وتكەننەن كەيىن, بانك 4 ءتۇرلى تاريفتىك باعدارلاما  بو­يىنشا, باعالاۋ كورسەتكىشىنىڭ قاجەتتى مانىنە جەتكەن جاعدايدا, زاەم رەتىندە بەرەدى.  نەگىزگى شارتى وسى. ماسەلەن, 250 مىڭدى سالىمشى ءوزى جي­ناقتاسا, 250 مىڭدى بانكتەن زاەم رەتىندە الادى. ءبىزدىڭ جارنامالاردان  ەستىپ-كورىپ جۇرگەن بولارسىز,  “باستاۋ” تاريفتىك باعدارلاماسى بويىنشا سالىمشى ءوز اقشاسىن شارتتىق مەرزىم – 3,5 جىلدا جيناسا, بانك وعان 5,5 جىلعا  5 پايىزدىق سىياقىمەن زاەم بەرەدى. كەلەسى كەزەكتە “وركەن” تاريفتىك باعدارلاماسىنا توقتالسام, وندا سالىمشى 5,5 جىلدان اسپايتىن مەرزىمدە ءوزىنىڭ 50 پايىز سالىمىن جيناقتاپ شىعۋى كەرەك, ول كەزدە سالىمشىعا 8,5 جىلعا 4,5 پايىز سىياقىمەن زاەم  بەرىلەدى. “كەمەل” باعدارلاماسى بويىنشا 8,5 جىل جيناق جاسالسا, زاەم 15 جىلعا بەرىلەدى, سىياقىسى 4 پايىز. ال “بولاشاق” تاريفتىك باعدارلاماسى جاڭا تۋعان سابيلەرگە, مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان بالدىرعاندار ءۇشىن  وتە قولايلى, جيناقتاۋ مەرزىمى 15 جىلدى قۇرايدى, ال زاەم 25 جىلعا بەرىلەدى. – بانكتىڭ باسقا ەكىنشى دەڭگەيدە  يپوتەكالىق نەسيە بەرەتىن بانكتەردىڭ قانداي ايىرماشىلىعى بار؟ – باستى ءتورت ايىرماشىلىعى بار: الدىمەن كليەنتتەرىمىز بانكپەن  تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناقتارى تۋرالى  شارت جاساسىپ, سالىمشى بولۋى كەرەك. ەگەر كليەنتتىڭ ايلىق تابىسى جوعارى بولىپ, جيناقتاۋ مەرزىمىنىڭ اياقتالۋىن كۇتپەستەن زاەمدى قازىر الامىن دەيتىن بولسا, وندا بانك ارالىق جانە الدىن الا زاەمداردى ۇسىنا الادى. بۇل زاەمداردىڭ ارينە, سىياقى مولشەرى 12-14 پايىز بولادى. دەگەنمەن كەلەشەكتە, تاريفتىك باعدارلاما بويىنشا جيناقتاۋ مەرزىمىنەن اسپايتىن, كەمىندە 3 جىل, الدىن الا تۇرعىن ءۇي زاەمىن پايدالانۋ مەرزىمى اياقتالعان سوڭ, شارتتىق سومانىڭ 50 پايىزىن جيناپ جانە ونىمەن الدىن الا تۇرعىن ءۇي زاەمىن جىلىنا 3,5-5% مولشەرلەمەمەن قايتا قارجىلاندىرۋعا مۇمكىندىگى بار. ەكىنشىدەن, ماڭىزدى ماسەلە, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق جۇيەسىنە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلىپ وتىر. ءاربىر سالىمشىمىز ءوز شوتىنا 2010 جىلى 280 مىڭ تەڭگە كولەمىندە قاراجات جينايتىن بولسا, سول جيناعىنا مەملەكەتتەن 56 000 تەڭگە سىيلىقاقى تولەنەدى. ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش وسكەن سايىن مەملەكەتتىك سىيلىقاقىنىڭ كولەمى دە ارتىپ وتىرادى. ۇشىنشىدەن, جۇيە قاتىسۋشىلارىنا مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن تاعى ءبىر قوماقتى كومەك – سالىقتى جەڭىلدەتۋ. بانكتىڭ نەسيەسىن پايدالانعان ازاماتتار ۇستەمە اقىسىنا جەكە تابىس سالىعىن تولەمەيدى. ول ءۇشىن زاەم الۋشى جۇمىس ورنىنا بانكتەن انىقتاما اپارۋى كەرەك. بۇل دا  كليەنت­تە­رىمىزگە كورسەتىلىپ جاتقان ۇكىمەتتىڭ قول­داۋى. تورتىنشىدەن, بانكتىڭ ەڭ باستى ەرەك­شەلىگى دە وسى, جۇيە قاتىسۋشىسى اي سايىن, تۇراقتى تۇردە بانكتەگى ءوز شوتىنا جارنا سالا وتىرىپ, نارىقتاعى  ەڭ تومەن 3,5-5 پايىزدىق سىياقىمەن زاەم الۋعا قول جەتكىزەدى. تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جايت, ءبىزدىڭ بانكتىڭ سالىمشىسى اي سايىن تۇراقتى تۇردە ءوز ەسەپشوتىنا قارجى سالۋ ارقىلى ءوزىنىڭ جيناقتاۋ قابىلەتىن بايقاپ, جيناقتاۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرىپ قانا قويمايدى, كەيىننەن زاەم العان كەزەڭدە دە اي سايىنعى تولەمدى ۋاقىتىندا تولەي الاتىنىنا سەنىمدى بولادى. – قارجىلىق داعدارىس كەزىندە كوپتەگەن ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر ارقىلى قاراجات العان ۇلەسكەرلەر   الداندى. ۇكىمەتتىڭ ارالاسۋىمەن عانا شيەلەنىستى جاعداي رەتكە ءتۇسىپ كەلەدى.   تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنىڭ قىزمەتى  ارناۋلى باقىلاۋ ورگاندارى ارقىلى قاداعالانا ما؟ – ارينە! قارجىلىق باقىلاۋ اگەنتتىگى, وعان قوسا ءبىزدىڭ اكتسيونەرىمىز – “سامۇرىق-قازىنا” ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى”  بۇگىنگى كۇنى بانك جۇمىسىن قاداعالاپ وتىر. وسى ارادا مىنا ءبىر ماڭىزدى شارانى اتاپ وتكەن ءجون. داعدارىسپەن  بايلانىستى زاەمشىلاردىڭ تولەم قابىلەتىنىڭ تومەندەۋىنىڭ سەبەبىمەن بانك 2009 جىلى قايتا قۇرىلىمداۋ باعدارلاماسىن ەنگىزگەن بولاتىن. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا كليەنتتەردىڭ وتىنىشتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, بانك اتالعان باعدارلامانى  جەتىلدىردى. ەندىگى جەردە مەنشىگىندە جالعىز   تۇرعىن ءۇيى بار قارىزگەردى باسپاناسىز قالدىرماۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلاتىن بولادى. ياعني, مەملەكەت تاراپىنان قارجى ينستيتۋتتارىنا سونداي تالاپ قويىلىپ وتىر. مۇنداي قارىزگەرلەر قايتا قۇرىلىمداۋ باعدار­لاماسىنا قاتىسا الادى. ناقتىلايتىن بولسام, اتالعان باعدارلاما اياسىندا جاڭا تولەم كەستەسىن  ءتۇزۋ ارقىلى زاەمشىلاردىڭ تولەمەگەن قارىزدارىن بەلگىلى مەرزىمگە ءبولىپ, جەڭىلدەتىپ قۇتىلۋ مۇمكىندىگى جاسالۋدا. جالپى, ۋاقىتشا قيىندىققا تاپ بولعان زاەمشىلاردى بانك 2 توپقا ءبولىپ قاراس­تىرۋدا. قايتا قۇرىلىمداۋ   باع­دار­لا­ما­سىنىڭ ءبىرىنشى ساناتى بويىنشا مەنشىگىندە جالعىز تۇرعىن ءۇيى بار نەمەسە جۇكتىلىككە, ياكي بالا كۇتىمىنە بايلانىستى تابىسسىز وتىرعاندار, 1-2 توپتاعى مۇگەدەك جاندار قايتا قۇرىلىمداۋ باعدارلاماسىنا قاتىسىپ, بەس شارتتىڭ بىرەۋىن تاڭداي الادى.  ەكىنشى توپ بويىنشا, بانككە ءوزىنىڭ تابىسى تومەندەگەنى نەمەسە جۇمىستان بوساۋىنا بايلانىستى قۇجاتتار تاپسىرىپ, باعدارلاما ارقىلى جەڭىلدىكتەرگە قول جەتكىزۋگە بولادى. – قايتا قۇرىلىمداۋ باعدارلاماسى زاەمشىلار ءۇشىن جاسالىنىپ جاتقان بانكتىڭ ۇلكەن قولداۋى مەن كومەگى ەكەنى از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنىڭ  مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدار­لاماسىن جۇزەگە اسىراتىن نەگىزگى وپەراتور ەكەنى بەلگىلى, ناقتى كورسەتكىشتەرگە توقتالا كەتسەڭىز... –  2005-2007 جىلدارى اتالمىش باعدار­لاما بويىنشا باسقا دا بانكتەر دە زاەمدار بەرە الاتىن. 2008-2010 جىلعى مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى بويىنشا مەملەكەت “قازاقستاننىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنە” ۇلكەن سەنىم ارتىپ, ءبىزدى نەگىزگى وپەراتور رەتىندە تاعايىندادى. سوندىقتان ءبىزدىڭ كورسەتكىشتەرگە كوز سالساق, بانك ار­قىلى  2005-2007 جىلدارى 2 600 ادام 7 ميل­ليارد تەڭگە كولەمىندە زاەم الدى.   مەملەكەت بىزگە قاراجاتتى كەيىن ءبولدى, سوندىقتان  مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدا 50 پايىز نەسيەنى ءوز تاراپىمىزدان,  50 پايىزىن مەملەكەت اقشاسىنان بەرىپ وتىرمىز. 2008-2010 جىلعى باعدارلاما ارقىلى بۇگىنگە دەيىن بانكتەن 20 ميلليارد  تەڭگە كولەمىندە   5 600 ادامعا زاەم بەرىلدى. 2008-2010 جىلدارى وسى باعدارلاما بويىنشا بىزگە مەملەكەت 23,5 ميلليارد تەڭگە قاراجات ءبول­گەن, سول اقشانى تۇگەلدەي يگەرىپ, باعدارلاما قاتىسۋشىلارىنا زاەم بەردىك.  قازىرگى تاڭدا “سامۇرىق-قازىنا” ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى” ارقىلى مەملەكەتتەن  15 ميللياردتاي قارجى  بولىنۋدە. قازىرگى جاعدايدا بۇل سومانىڭ 3 ميلليارد تەڭگەسى  يگەرىلدى. – قايتا قۇرىلىمداۋ باعدارلاماسىنا قوسىپ-الارىڭىز بار ما؟ – بۇگىنگى كۇنى ماسەلە تۋىنداتىپ جاتقان زاەمشىلاردىڭ سانى مىڭنان اسادى. بۇل بانكتىڭ كرەديتتىك پورتفەلىنىڭ 6 پايىزدايى. قازىرگە دەيىن وسى باعدارلاما بويىنشا 239 ادام  بانكپەن قوسىمشا شارت جاساستى.  كىمدەردىڭ جەڭىلدىكتەرگە يە بولاتىنىنا جوعارىدا توقتالىپ ءوتتىم. –  اتالعان شارا بانكتىڭ كرەديتتىك پورتفەلىنىڭ, جەكە كاپيتالىنىڭ جاعدايىن قيىنداتپاي ما؟ – بۇل قادامدار بانكتىڭ جەكە كاپيتالىن تومەندەتەدى-اق. ءبىز قارجىلىق باقىلاۋ اگەنتتىگىنىڭ تالاپتارى بويىنشا پروۆيزيا قۇرۋىمىز قاجەت.  بۇگىنگى كۇنى 2 ميللياردتاي قاراجات وسى ماقساتقا جۇمسالىپ وتىر. الايدا, زاەمشىلاردى قولداۋ ەكى جاققا دا ءتيىمدى, قالاي بولعاندا دا, بانك بەلگىلى مەرزىمدە ءوزىنىڭ قارىزدارىن قايتارادى. داعدارىستىڭ العاشقى كەزەڭىندە بانكتىڭ وڭتۇستىك قازاقستان, جامبىل وبلىستىق فيليالىنىڭ كەيبىر زاەمشىلارى   مەملەكەت كەشىرىم جاسار دەگەن ۇمىتپەن العان زاەمدارىن ۋاقىتىندا  قايتارماۋعا جول بەردى. تەك ەلباسىنىڭ ءبىر سويلەگەن سوزىندە “ازاماتتار العان زاەمدارىن قايتارۋ كەرەك” دەگەن ەسكەرتپەسىنەن كەيىن عانا قارىزگەرلەر قيمىلداپ, تولەم جاساي باستاعانىن بايقاپ وتىرمىز. دەگەنمەن, قازىردە ەلدىڭ تولەم جاساۋ  قابىلەتى دۇرىستالا باستادى. – قاراپايىم ەلدىڭ كەلەشەكتە  “تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىمەن” جۇمىس ىستەۋ تيىمدىلىگى قانداي؟ – ءاۋ باستا بۇل بانك جالاقىلارى تومەن نەمەسە ورتاشا ادامدار ءۇشىن اشىلعان دەلىنەتىن. بۇل ءسوزدىڭ شىندىعى بار. مەملەكەتتىك باعدارلامامەن قوسا العاندا, ءبىزدىڭ جۇيەگە قاتىساتىن ادامدار –قاراجاتى شەكتەۋلى جاندار. ماسەلەن, جالاقىسى 40 مىڭ تەڭگە بولاتىندار شارت جاساسقاندا كەمى 250 تەڭگەگە بىزبەن 3 جىلعا, ياعني 36 ايعا شارتقا وتىرسا, ءوز ەسەپشوتىنا ايىنا 6 مىڭ تەڭگە جارنا جاساۋى كەرەك. كەيىن تۇرمىسى جاقسارىپ, جالاقىسى كوبەيىپ جاتسا – شارتتىق سومانىڭ كولەمىن, زاەمنىڭ مولشەرى مەن مەرزىمىن ۇلعايتۋعا بولادى.   ءۇش جىل دەگەن وتە شى­عادى. ادامدار جيناقتاۋ مادەنيەتىن تۇسىنە باستاسا – ءبىزدىڭ بانكپەن شارت جاساسۋدىڭ تيىمدىلىگىنە كوزدەرى جەتەدى. اركىم ءوز كەلەشەگىن جوسپارلاپ ۇيرەنۋى كەرەك. قازىر كىم كىمگە تەگىن قاراسىپ, قارىز بەرەدى؟! – الداعى كۇنگە ارنالعان جوسپارلاردى ناقتىراق اتاۋعا بولا ما؟ – ەڭ الدىمەن كليەنتتەردىڭ كوڭىلىنەن شىعۋدى كوزدەيمىز. سۇرانىسقا يە, باسەكەگە قابىلەتتى ونىمدەردى حالىققا ۇسىنۋدى ماقسات تۇتامىز. بىلتىر قىركۇيەك ايىندا بانكتىڭ ديرەكتورلار كەڭەسى ماقۇلداعان 2015 جىلعا دەيىنگى دامۋ جوسپارىمىز بار. جوسپارعا ساي نەگىزگى ماقساتىمىز – تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنىڭ قىزمەتىن پايدالانۋشىلار سانىن ارتتىرۋ, ياعني سالىمشىلار قاتارىن 600 مىڭعا دەيىن جەتكىزۋىمىز كەرەك. ەكىنشىسى, جەكە كاپي­تالدىڭ تيىمدىلىگىن 10 پايىزدىق دەڭگەيگە دەيىن كوتەرۋ. وعان قوسا, بانكتەگى حالىق سالىمدارىنىڭ نارىقتىق ۇلەسىن 3,3 پايىزعا دەيىن ۇلعايتۋ قاجەت, بۇگىنگى كور­سەتكىش 1,59 پايىز. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى مەن ساتىپ الۋعا بەرىلەتىن زاەمدار بويىنشا نارىقتىق ۇلەستى 8,2 پايىزعا جەتكىزەمىز دەپ وتىرمىز, بۇگىنگە بۇل كورسەتكىش 6,5 پايىز. اگەنتتەر ارقىلى جاسالاتىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناقتارى تۋرالى شارتتار دا 35 پايىزعا دەيىن جوعارىلاۋى ءتيىس. ماسەلەن, بانك 2003 جىلى قىزمەتىنە كىرىسكەن كەزدە   سالىمشىلاردىڭ 35-40 پايىزىنا جۋىعى  اگەنتتەر ارقىلى كەلگەن. الايدا, قارجىلىق داعدارىسقا بايلانىستى 2009-2010 جىلدارى اگەنتتەردىڭ جۇمىس ناتيجەسى ناشارلادى. ەندى ءبىز جاڭا باعدارلاما  ارقىلى اگەنتتىك جۇيەنىڭ جۇمىسىن جانداندىرساق دەپ وتىرمىز. دامۋ جوسپارىندا كليەنتتەرگە قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن دا 95 پايىزعا جاقسارتۋ كەرەكتىگى جوسپارلانعان. كوپشىلىككە قىزمەت كورسەتكەننەن كەيىن ءتۇرلى نارازىلىقتار مەن تۇسىنبەۋشىلىكتەر تۋىنداۋى مۇمكىن. سوندىقتان ءاربىر ءوتىنىش بويىنشا جەكە جۇمىس ىستەلىنەدى. زامانا اعىمىنا ساي,  بانك قىزمەتىنە تولىعىمەن اۆتوماتتاندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ ءىسى دە كەزەك كۇتتىرمەيدى. وعان قوسا, بانكتىڭ تا­نى­مال­دىلىعىن ارتتىرۋدىڭ دا قاجەتتىلىگى باي­قالۋدا. ويتكەنى, قاراپايىم سالىم­شىلار وزدەرى جاقسى بىلەتىن, سەنەتىن بانكتەرگە بارا­دى. ءبىز سەنىمدى, تۇراقتى قارجىلىق ءجۇ­يە بولىپ تابىلاتىنىمىزعا ەلدىڭ كوزىن جەت­­كىزىپ, وسىنى ءىس جۇزىندە دالەلدەۋگە ءتيىستىمىز. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ايناش ەسالي.