سۋلى جەر نۋلى جەر ەكەن عوي, شىركىن!

قاراتاۋدىڭ ەتەگىنە ورنالاسقان جايىلما اۋىلى ءوزىنىڭ ەرەكشە­لى­گىمەن وزگە ەلدى مەكەندەرگە ۇقساي بەر­مەيدى. راس, بۇل جەردىڭ تابي­عاتى وڭتۇستىكتەگى كەي اۋىلدارعا قارا­عاندا قاتاڭداۋ, قىسى سۋىق جانە ازىناعان جەلى ىلۋدە ءبىر بولماسا تىنشي قويمايدى. جەل قۇتىرىنعان شاقتا بورپىلداق توپىراعى اسپانعا ۇشىپ, اينالا اپالاڭ-توپالاڭ بولاتىنى دا بار. ونداي قولايسىز­دىقتارعا قاراپ جاتقان اۋىل ادام­دارى جوق, ما­لىن قايىرىپ, ەگىنىن ەگىپ, كۇن­دە­لىكتى تىرشىلىگىنەن ج­ا­ڭىلىسپايدى. اۋا رايى جايسىزداۋ كورىنگەنىمەن اۋىل ادامدارىنىڭ مىنەزدەرى جايدارى, جىلىۇشىراي سويلەسىپ ءۇيىرىپ الا كەتەتىندىگىنە ەرىكسىز ءسۇي­سىنەسىڭ. ءبىر كەسە ءشايدى بىرگە ىشكىسى كەلىپ, مەيماندوستىق تانى­تىپ جاتادى. جايىلمانىڭ جۇرتى ونشاقتى جىلدىڭ كولەمى بولدى, باقشا ءونىم­دەرىن ەگىپ, ساۋدالاۋعا ابدەن توسەلىپ الدى. اسىرەسە, قاربىزدى ەرتە كوك­تەمدە پلەنكا استىندا ءبۇر­كەمەلەپ ەگىپ, شىلدە ايىنىڭ ور­تاسىندا جان-جاققا ساۋداعا شى­عارۋدا تابىس مول. كەيدە, جاپا­تار­ماعاي قاربىز ەككەن­دىكتەن ءونىم­­دەرى تۇگەل وتپەي, ىسىراپ بولىپ تا جاتادى. پەندە ەمەس پە, وسىنداي كەزدەرى بىرگە ءىشى­سىپ, بىرگە جەسىپ ءجۇر­گەندەردىڭ وزدەرى قاربىزى قارجى اكەلە باستاعان, قولى جۇرە تۇسكەندەردى كورە الماي, قىزعانى­سىپ قالادى. الايدا, بۇل ءبىر ۇمىتشاق كەسەل سياقتى بىرەر كۇن­نەن سوڭ-اق, كەشەگى كۇڭكىلدەسىپ جۇرگەندەر ءبىر-ءبىرىنىڭ اسارىنا بارىسىپ, ءبىر-ءبىرىن قولپاشتاپ ءماز-ءمايرام بولىسادى. ويتكەنى, توگىلگەن تەردىڭ زاياعا كەتپەسى انىق. جايىلمانىڭ تۇرعىندارى بي­ىلعى جىلى اتقارۋشى بيلىك وكىل­دەرىنە ريزا. “اينالايىندار-اي, كورەرمىز دەپ تارتىپ كەتپەي, قايتا اينالىپ سو­عىپ, جيدەلىدەن كە­لەتىن سۋ جۇيە­لە­رىن جوندەتىپ بەردى ەمەس پە. اۋ­دان اكىمى بەكمىرزا ەلامانوۆ ءسوز­گە ساراڭداۋ بولعا­نىمەن ىسكە كەل­گەندە ءىرى تۋرايتىن ىسكەر كورىنەدى”, دەيدى اۋىلدىڭ اقساقالدارى. ماسەلەنىڭ ءمانىسى مىناعان سايا­دى: جايىلما ەلدى مەكەنىنە اياق سۋ قاراتاۋدىڭ ەتەگىندە ايناداي بو­لىپ جاتقان “جيدەلى” سۋ قوي­ماسىنان تومەن قاراي قۇلدىراي­دى. تۋراسىنان تارتقاندا 21 شا­قىرىم بولاتىن سۋ قويماسىنان بەرى قاراي بۇرالاڭداعان سۋ جولى اياق سۋدى جە­تەكتەپ جايىلماعا جەت­كەنشە, تالاي كۇيدى باستان وتكەرەر. ونى اندا-ساندا كۇتىمگە الماسا بولمايدى. قانشا ءنوپىر سۋ دەگەنمەن, ونىڭ قانشاسى جەرگە ءسىڭىپ, قانشاسى بۋلانىپ اسپانعا ۇشپادى دەڭىز. وسىدان تۋرا 26 جىل بۇرىن ەكەن-اۋ, جوعارىداعى سۋ ىسى­رابىن ازايتۋ ماقساتىندا الگى اراعا تاسارىق (لوتوك) سالىن­دى. 21 شاقىرىمعا سا­لىنعان سۋ قۇ­رىلىسى 21 جىلعا دەيىن سىر بەر­مەسە, سوڭعى 5 جىل كولەمىندە اس­تى­نان سۋ ىزى­لتاتىن “كەسەلگە” ۇشىرادى. ءتىپ­تى, تاسا­رىق­­تىڭ 22-ءى ۇگى­تىلىپ, بور­داي توزا باستادى. بۇل دە­گەنىڭ قى­رۋار شىعىن, اعىن سۋدىڭ اعىسىن باسەڭ­دەتىپ, العا باسقان “اياعىن” كەرى تارتاتىن كەسىر ەمەس پە. اۋدان اكىمى جىلداعى اۋىل تۇر­عىندارىمەن ءداستۇرلى كەزدەسۋىندە وسى اياق سۋ ماسەلەسىن قويىن ءداپ­تە­رىنە جازىپ الىپ كەتىپ ەدى, ونى اياق­سىز قالدىرمادى. 2009 جىلى تاسا­رىق سۋ جۇيەسىنىڭ جوندەۋ جۇ­مىس­تارىنا جوبالىق-سمەتالىق قۇ­جات­تار­عا ساي 6,5 ملن. تەڭگە قارجى ءبو­لىنىپ, ول تولىعىمەن ءوز مەرزى­مىن­­دە يگەرىلدى. ال بيىلعى جىلى اتال­مىش سۋ جۇيەسىنىڭ قالعان ءبو­لى­گىن ءجون­­دەۋگە 7,8 ملن. تەڭگە قار­جى ءبو­لىن­دى بۇل يگىلىكتى شارۋانى “يمان” جشس ساپالى جۇزەگە اسىردى. وسىن­­داي قامقورلىقتىڭ ارقاسىندا بۇرىنعى تاسارىققا 3 سۋ توسپاسى جانە ونشاقتى كىشى سۋ كوزدىكتەرىنە كىشى سۋ توسپالارى جاپسارلاستىرىلا ورنالاس­تى­رى­لىپ, اعىن سۋدى پايدالانۋ ءمۇم­كىن­شىلىگىن ارتتىرا ءتۇستى. مۇنىڭ ءوزى كەلەشەكتە جايىلمادا 1000 گەكتار سۋارمالى جەردى پايدالانۋعا مۇمكىنشىلىك بولادى دەگەن ءسوز. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ ازىق-ءتۇ­لىك قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ بارى­سىن­داعى باعدارلاماسىن جەرگىلىكتى جەردە ناقتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولى دەسەك جاڭىلىسپايمىز. – اۋدان اكىمى ءبىر ءسوزدى جىگىت ەكەن. تالاي مارتە ايتىلىپ, ورىن­دالۋى قيىنعا تۇسكەن سۋ جۇيەسىن جوندەۋ جۇمىسىن ءۇن-ءتۇنسىز-اق, ءبىتىرىپ بەردى. ريزاشىلىعىمىز شەكسىز, – دەيدى اۋىل اقساقالدارى بيماعانبەت زەيداليەۆ جانە ءاشىم مۇساتاەۆتار. “ەرتوستىگىم ءبىر توبە” دەمەكشى, وزگەلەردىڭ كوكونىس, باقشا ەككەن­دىگى ءبىر توبە دە, جايىلما­لىق­تار­دىڭ ەگىس ەگۋى ءبىر توبە. ويتكەنى, تاۋ­دان قۇلاپ اققان تاۋ سۋىنا سۋا­رىلىپ, ەكولوگيالىق تازا توپى­راققا تۇسكەن ءدان ساپالى ءونىمنىڭ كەپىلى. شىركىن, جايىلمانىڭ قاربىزىن ايتساڭىزشى! نارتتاي قىزارىپ, ءدامى ءتىل ۇيىرەدى-اۋ. ءبۇي­رەك, باۋىر اۋرۋلارىنىڭ زاردابىن جۇلا كەتەتىن قاسيەتىنە نە جەتسىن. سونىمەن بىرگە مول بولعاندىقتان باعاسى دا بارىنشا ارزان كەلەدى. مىنە, وسىنشاما جاقسىلىققا كە­نەلۋگە قولۇشىن بەرگەن ازامات­تار­عا مىڭ العىس ارناسا ارتتىق­تىعى جوق. ءىستىڭ تەتىگىن تاپتى دەگەن وسى. بيىلعى جىلى جايىلما اۋى­لىن­داعى 9 شارۋاشىلىق قىرۋار جەرگە باقشا جانە كوكونىس ەكتى. ونىڭ 180 گەكتارى تازا كوكونىس. اسىرەسە, ءالىمباي شىدەرباەۆ باس­شىلىق جاسايتىن “شوقىمازار” شارۋا قوجالىعى, باعدات مۇساتاەۆ يەلىك ەتەتىن “ جيدەلى” شارۋا قو­جالىعى, سونداي-اق, ۋبايدا ءابي­بۋل­لاەۆتىڭ “بەكتاس” شارۋا قوجا­لىق­تارى ءونىمدى ەڭبەك ەتۋدە. قا­زىرگى كەزدە ولاردىڭ ونىمدەرىن اقتوبە, قاراعاندى, الماتى قالا­سىنان كەلگەن كاسىپكەرلەر تالاسا-تارماسا ساۋدالاپ, ءوز وڭىرلەرىنە تاسۋ ۇستىندە. – ءونىم جەتەدى, ەگۋ كەستەسىن جۇيەلى قالىپتاستىرعاندىقتان ءونىم ساتىلاپ پىسەدى, – دەيدى توراعانىڭ ءبىرى باعدات مۇساتاەۆ. ءيا, سۋ جۇرگەن جەر نۋ ەكەن عوي, شىركىن! جايىلمالىقتاردىڭ جارقىن جۇزدەرىندەگى قۋانىش ادال بەينەتتىڭ راحاتىن كورسەتكەندەي نۇرماحان ەلتاي, قىزىلوردا وبلىسى, جاڭاقورعان اۋدانى.