كۇيشى وزىمەن-ءوزى وڭاشا قالعاندا بارىپ كوز جاسىنا ەرىك بەردى. مانا ءوزى باسقاراتىن جەمشوپ تسەحىنىڭ اگرەگاتىندا وڭ قولى شوپپەن قوسا تۋرالىپ, ساۋساق, بىلەك سۇيەكتەرى كۇتىر-كۇتىر سىنىپ جاتقانىن سەزىنگەن ساتتە دە, وپەراتسيا ستولىندا قولى كەسىلىپ, ونىمەن ماڭگى قوشتاسقان كەزدە دە, قايىسپاي سابىر ساقتاپ ەدى. ەندى, مىنە, سول قايسارلىعى مەن ەرىك-جىگەرى جايىنا قالىپ, كوز جاسىنا يە بولا الماي جاتىر. ايتباي وزىنە توقتاۋ ايتىپ جۇباتپادى. وكىنىش وزەگىن ورتەپ, كوكىرەگىن كەرنەگەن كۇيىنىشى جاسقا اينالىپ, جاستىعىنا تىرس-تىرس تامىپ جاتتى. كۇمبىرلەتىپ كۇي تارتقاندا, دومبىرا شاناعىندا ساعىمداي بۇلدىراپ, جوسىلا جۇيتكىگەن جۇيرىكتەردەي كوز ىلەسپەيتىن قايران بەس ساۋساعى... سونى ويلاعان ساتتە ەسىنەن تانا جازدايدى.
تاعدىر تالكەگى دەگەن وسى ەكەن-اۋ. ايتپەسە قاراماعىندا ىستەيتىن ءجىگىتتەرگە: “تەحنيكا دەگەن دە ءبىر ءتىلسىز ءدۇلەي, اباي بولا كورىڭدەر, قاتەلىك ارتى قاسىرەت” دەپ اقىل ايتىپ, بايەك بولىپ جۇرەتىن الدىمەن ءوزى ەمەس پە ەدى.
جەمشوپ تسەحىنا جاڭادان جۇمىسقا تۇرعان جاستارعا تەحنيكا ءتىلىن ۇيرەتىپ, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جونىنەن ساباق بەرىپ, ەمتيحان الاتىن. ونسىز اگرەگاتپەن جۇمىس ىستەۋگە جولاتپايتىن. سول تەحنيكا قاۋىپسىزدىگىن تسەح باستىعى ءوزى قالاي ساقتاي الماي قالدى. قاقالىپ قالعان اگرەگاتتى توقتاتپاي تۇرىپ قول سالدى-اۋ. كەدەرگى قارمەن جەنتەكتەلگەن ءشوپتى الۋىن الىپ-اق تاستادى. بىراق جۇلقىنا ءجۇرىپ كەتكەن اگرەگاتتىڭ اينالما بولشەگىندەگى ءبىر شەگەگە جەڭى ءىلىنىپ قالىپ, قولىن تارتىپ اكەتتى. قاپەلىمدە ساسقالاقتاپ ارتىندا تۇرعان سوندىرگىش تەتىكتى تاپ باسىپ تابا الماي قالدى. اگرەگات تا اش قاسقىرداي مۇنىڭ ساۋساقتارىن ءاپ-ساتتە شايناپ تاستادى.
ايتباي دا جانۇشىرىپ ەكىنشى ۇمتىلىستا بارىپ سوندىرگىش تەتىككە قول جەتكىزدى. سوسىن اگرەگاتتى كەرى اينالىمعا قوستى. شايناۋىن شايناپ تاستاعانىمەن, جۇتىپ ۇلگىرمەگەن ەكەن, قولى تەرىسىنە ىلىگىپ قايتا شىقتى. ونان ارعىسى بەلگىلى...
ايتباي ءوز باسى مانا قاۋىپكە ۇشىراعان كەزدە ءومىرىن ويلاعان ەدى, ەندى, مىنە, ونەرىن, كۇي بولاشاعىن ويلاپ جاتىر. جانارىنان جاس اعىز-عان دا سول-دى. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ويىنا “اقساق كيىك”, “اقساق قۇلان”, “جەتىم بالا” كۇيلەرىنىڭ سازدى سارىنى, مۇڭدى اۋەنى ورالدى. ءوز جاعدايىنىڭ سول كۇيلەردىڭ مازمۇنىمەن ۇقساسىپ, ۇيلەسىپ جاتقانىنان بولار. قولىم شولاق بوپ, كۇن كورىسىم قيىنداپ قالاتىن بولدى-اۋ دەپ ۋايىمدامايدى. ءوزىن داۋىسىن جوعالتقان انشىدەي, اياعى اقساپ, بايگەدەن قالعان جۇيرىكتەي سەزىنەدى. اياعى كەتكەن سايگ ۇلىك ءدۇيىم جۇرتتى ءسۇيسىندىرىپ بايگە جولىنا قايتا ويقاستاپ شىعا المايدى, داۋىسىن جوعالتقان ءانشى دە سۇيىكتى ساحناسىندا قايتا ءان سالمايدى. توپشىسى سىنىپ, قاناتى قايىرىلعان قىران دا ءوزىنىڭ سوناۋ زاڭعار كوگىنە قايتا شىرقاپ, ەركىن سامعاي المايدى. ايتباي دا ءوزى سول قاناتسىز قىرانداي حالگە تاپ بولعانىن بار جان-جۇرەگىمەن ۇعىنىپ, تۇيسىنگەن سايىن جان ازابى اسقىنداپ, ەت-باۋىرى ەزىلە ءتۇستى.
قارشادايىنان قولىنا دومبىرا ۇستادى, جەتى جاسىنان باستاپ كۇي تارتا باستادى. اكەسى كۇيشى ەدى. “نار يدىرگەن”, “بوزىنگەن” ت.ب. حالىق كۇيلەرىن كەلىستىرە تارتقاندا ايتباي اكەسىنىڭ وسىناۋ عاجاپ ونەرىنە سۇيسىنە تاڭ قالىپ, شىركىن, دومبىرانى مەن دە سولاي تارتا الار ما ەدىم دەپ ارماندايتىن. بىراق ول اكەسىنىڭ ونەرىن تولىق ۇيرەنىپ, يگەرىپ ۇلگىرمەدى. اكەسى تىم ەرتە كەتتى. ايتباي وندا 13-اق جاستا بولاتىن. دەگەنمەن, سۇيىكتى اكەسى ونىڭ بويىنا ونەرگە دەگەن ءسۇيىسپەنشىلىك ۇرىعىن ەگىپ, ۇشقىنىن تۇتاتىپ كەتكەن ەدى.
مەكتەپتە ايتباي بالا كۇيشىلەردىڭ الدى بولدى. مەكتەپ وركەسترىندە الدىڭعى ورىندا وتىراتىن ەدى. جاسى وسكەن سايىن ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگى دە ارتىپ, ارمان-ماقساتى دا ايقىندالا بەردى. مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ, الماتى كونسەرۆاتورياسىنا ءتۇسۋدى, ءسويتىپ, بار ءومىرىن اتادان قالعان ونەر جولىنا ارناۋدى ارمان ەتتى. بىراق تاعدىر ونى باسقا جولعا ءتۇسىردى. مۋزىكالىق جوعارى ءبىلىم الۋ ءتاتتى ارمان كۇيىندە قالا بەردى. اق قاناتتى ارمان ونى قانشا الىسقا جەتەلەسە دە, ىلەسە كەتۋگە وي-تالابى كوتەرگەنىمەن مۇمكىندىگى كوتەرمەدى, قىسقا ءجىپ كۇرمەۋگە كەلمەي, اۋىلدان شىعانداپ شىعا المادى. ءسويتىپ, 1960 جىلى قوستانايدان ارناۋلى ورتا وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ كەلىپ, ەڭبەك جولىن ەلەكتريك-مەحانيكتىك جۇمىستان باستادى. ءوزىنىڭ تۋعان جەر, وسكەن ەلى قاراسۋ كەڭشارىندا ءومىر مەكتەبىنەن ءوتىپ جاتتى.
ودان كەيىن قات-قابات تىرلىك تاۋقىمەتى ارمانشىل جاستىڭ يىعىنان باسىپ, اقىرى ءوز ىرقىنا كوندىكتىرىپ العان بۇلا جۇرەك قانشا بۇلقىنعانىمەن بوساتپاعان. بىراق ايتباي مۋزىكالىق ءبىلىم الا الماي قالدىم دەپ مويىمادى. ول ءوز بەتىنشە شى-عارماشىلىق ىزدەنىس جولىنا تۇسكەن ەدى. كەڭشار كوركەمونەرپازدار ۇجىمىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى, ۇيىمداستىرۋشى جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى بولا ءجۇرىپ اۋداندىق, وبلىستىق فەستيۆال, ونەر جارىستارىنان قالىپ كورگەن جەرى جوق شىعار. الدەنەشە رەت لاۋرەات اتاندى.
ءوزى شىعارعان العاشقى كۇيى دە دۇنيەگە كەلدى. بىراق “تىڭ تولعاۋىنا” ءوزىنىڭ دە, وزگەلەردىڭ دە كوڭىلى ونشا تولا قويمادى. ەسەسىنە, كەلەسى قانات قاعىسى ونى كۇيدىڭ كۇمبەزدى كوگىنە ەركىن كوتەرىپ اكەتتى. “امانگەلدى ءدۇبىرى” دەسە دەگەندەي, ۇلى جورىق, كوتەرىلىس دابىلى, امانگەلدىنىڭ سانسىز ساربازدارىنىڭ ەرەۋىل ءدۇبىرى, شاپقان ات تۇياقتارىنىڭ داۋىسى كەلەدى قۇلاققا. كۇي كوپتىڭ كوكەيىنەن شىقتى. “امانگەلدى ءدۇبىرى” ەل اراسىنا تەز تاراپ-اق كەتتى.
راس, قاي ونەر تۋىندىسى دا تولعانىستان, تەبىرەنىستەن تۋاتىنى ايقىن. بىراق سولاردىڭ كۇيدەن تولعاعى كۇشتىسى جوق-اۋ, ءسىرا. ايتبايدىڭ “بالالى كيىك” كۇيى دە سونداي ءبىر جان تەبىرەنتەرلىك كۇشتى كورىنىس اسەرىنەن تۋعان. بۇلار بىردە ماشينەمەن اڭشىلاي شىققان. قۇبا جوندا كيىكتىڭ جىرتىلىپ ايىرىلاتىن كەزى. اۋىلدان قىرعا ۇزاپ شىعا بەرگەنى سول ەدى, قاپتالدان ەكى لاعىن ەرتكەن بالالى كيىك كەزىگە كەتتى. ىزدەگەنگە سۇراعان, ماشينە كيىكتىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ بەردى. كيىك ءوزى مەن كوزى ءجاۋدىرەگەن قوس قۇرالايىنىڭ باسىنا ءتونگەن قاۋىپتى سەزدى. ەكى-ءۇش رەت ورعىپ-ورعىپ الىپ زىمىراي جونەلدى. بۇل لاقتارىنا بەرگەن قاۋىپ دابىلى ەدى. ەنەسىنىڭ سوڭىنان قوس قۇرالايى قۇلدىراي تارتتى. ءسويتىپ, قاس-قاعىمدا ادام مەن اڭنىڭ ەگەسى باستالدى.
انا كيىك لاقتارىنىڭ جونى جىلتىلداپ وزىنەن قالماي كەلە جاتقانىن كورىپ, جۇرەگى ەلجىرەپ كەتتى. ءوزى ولسە دە باۋىر ەتى – بالالارىن قالاي دا قۇتقارۋ كەرەك. سونداي شەشىمگە كەلگەن انا كيىك ماشينەنى ءوز سوڭىنا ەرتە-مەرتە لاقتارىنان باسقا باعىتقا جىرىلا قاشتى. قوس قۇرالايىنا “قوش, قاراشىقتارىم, امان بو-لىڭدار, ماعان قارايلاماي قاشا بەرىڭدەر” دەپ بەلگى بەرگەندەي بولدى. كيىكتىڭ وسى قارەكەتى ايتبايدىڭ ساناسىنا ساداق وعىنداي جىلدامدىقپەن سارت ەتكەن ساتتە, ماشينە اڭعا وق جەتەر جەرگە تاياپ قالعان ەدى. قۋعىن قىزىعىنا تۇسكەن اڭشى جولداستارى بالاسى ءۇشىن ءوزىن قۇربان ەتىپ, وققا بايلاپ كەلە جاتقان كيىكتىڭ ءمارت مىنەزىن ەلەيتىن ەمەس.
– تەز, ۇدەت, قاراۋىلعا ال! – دەسىپ ءبىر-بىرىنە بۇيرىق بەرىسىپ جامىراي شۋلاسىپ, جاپان دالانى باستارىنا كوتەرىپ كەلەدى. ەندى ءسال كەشىكسە, قوساۋىز مىلتىقتىڭ اۋزىنان كوك ءتۇتىن بۇرق ەتكەلى تۇر. ايتباي ماشينەنىڭ كابيناسىن قوس قولداپ بىرنەشە دۇركىن قاتتى-قاتتى سوعىپ-سوعىپ جىبەردى. قورقىپ كەتكەن جۇرگىزۋشى ماشينەسىن كىلت توقتاتتى. كابيناداعىلار “نە بولىپ قالدى؟” دەسىپ ءۇرپيىسىپ ورە تۇرەگەلدى. ايتباي:
– ەشتەڭە دە بولعان جوق. ەگىز لاعىن جەتىم ەتىپ وبالىنا قالارمىز. ەت جەگىلەرىڭ كەلسە, ءبىزدىڭ ۇيدەن توقتى جەپ كەتىڭدەر, – دەپ بالالى كيىكتى ودان ءارى قۋعىزباي, جولداستارىن كەرى ورالتتى.
وسى كورىنىس كۇيشى جىگىتتى قاتتى تەبىرەنتتى. جاتسا دا, تۇرسا دا بالالى بوكەن كوز الدىنان كەتپەي تۇرىپ الدى.
ايتبايدىڭ وسىنداي تەرەڭ تەبى-رەنىستەن تۋعان جاڭا كۇيى – “بالالى كيىك” جاۋىزدىققا, مىلتىققا قارسى كۇي بولىپ شىقتى.
اۋەسقوي كومپوزيتور تۋعان اۋىلىندا ەلەكتريك بولا ءجۇرىپ, كۇي ارتىنان كۇي, ءان ارتىنان ءان تۋىنداتىپ جاتتى. 1972 جىلى وبلىستىق “تورعاي اۋەندەرى” فەستيۆالىنىڭ تۇڭعىش لاۋرەاتى اتانىپ, جەكە ورىنداۋشىلار اراسىندا ءبىرىنشى ورىندى جەڭىپ الدى. ءوز كۇيى “امانگەلدى ءدۇبىرىن” وبلىس ساحناسى تورىندە دۇبىرلەتتى. ءسويتىپ, وبلىستىق ونەر جارىسىندا سان ساڭلاقتىڭ اراسىنان ايتبايدىڭ سايگ ۇلىگى دارا كەلىپ, ابىرويى اسىپ, مەرەيى ۇستەم بولىپ ورالدى. شىعارماشىلىق تابىس ونىڭ جىگەرىنە جىگەر, شابىتىنا شابىت قوسىپ, جاڭا اسۋلارعا قۇلشىندىرىپ, قاناتتاندىرا ءتۇستى.
1975 جىل. جەڭىستىڭ 30 جىلدىعى. وسى تۇستا “ەر ەسىمى – ەل ەسىندە” اتتى كۇي دۇنيەگە كەلدى. ونى تىڭداپ وتىرعاندا “قايران ەسىل ەرلەرىم-اي” دەگەن جوقتاۋ سارىنى وكسىككە, وكىنىشكە, اھ ۇرعان ارمانعا تولى ءۇن اپ-انىق ەستىلىپ تۇرادى. دۇرىسىن ايتساق, “ەر ەسىمى – ەل ەسىندە” – كۇي-رەكۆيەم.
ايتباي كەيىن دە سان جارىسقا قاتىسىپ, وزگە كۇيلەرىمەن بىرگە “امانگەلدى ءدۇبىرىن” تالاي ساحنا تورىندە دۇبىرلەتتى. كۇيلەرىن رەسپۋب-ليكالىق تەلەستۋديا مەن قازاق راديوسىنا دا جازدىردى. ول كوركەم-ونەرپازداردىڭ بۇكىلوداقتىق 1 فەستيۆالىنىڭ لاۋرەاتى. 1976 جىلى قىزىلوردا قالاسىندا وتكەن دومبىراشىلاردىڭ رەسپۋبليكالىق جارىسىندا توپتى جارىپ ءبىرىنشى ورىندى جەڭىپ الدى.
ءيا, از ايتتى نە, كوپ ايتتى نە, كومپوزيتور ونەر كوگىنە, كۇي كۇمبەزىنە جاڭا كوتەرىلىپ, ەركىن كوتەرىلىپ كەلە جاتىر ەدى...
...1978 جىلدىڭ جادىراعان جازى. ارقالىق قالاسىنداعى كەنشىلەردىڭ مادەنيەت سارايىندا ءداستۇرلى “تورعاي اۋەندەرى” فەستيۆالى ءوتىپ جاتتى. بۇل جولعى وبلىستىق ونەر جارىسىنا ايتباي ومىرىندە ءبىرىنشى رەت كورەرمەن بوپ قاتىناستى. امانگەلدى اۋدانى كوركەمونەرپازدار ۇجىمىنىڭ دوم-بىرا وركەسترى “امانگەلدى ءدۇبىرىن” كۇمبىرلەتە جونەلدى. ايتبايدىڭ كوز الدى تۇماندانىپ, جانارى جاسقا تولىپ جۇرە بەردى... ونىڭ وركەستردەگى ورنىندا ءوزىنىڭ قارشاداي قىزى انارگۇل وتىر ەدى.
كۇيشىنىڭ كوڭىلى تەڭىزدەي تولقىدى. كوز الدىنا سوناۋ ءبىر جىلى وزدەرى قۋعان بالالى كيىك ەلەستەدى. مىنە, سول كيىكتىڭ لاعىنداي قىزى انارگۇل ساقا كۇيشىلەردەن قالىساتىن ەمەس, كۇيدى قىسىلماي, شابىتتانا تارتىپ وتىر. انارگۇل ءبىر ساتتە جانارىمەن زال ءىشىن شارلاپ, الدىڭعى ورىنداردىڭ بىرىنەن اكەسىن تاۋىپ الدى. اكە مەن بالا كوزى ءبىر ساتكە تۇيىسە قالدى. ەكەۋى ءبىر-ءبىرىنىڭ ويىن اينىتپاي وقىدى.
– اكە, سەنىڭ ورنىڭدى جوقتاتپايىن دەپ بار ونەرىمدى سالىپ جاتىرمىن, قاعىسىم قالاي؟
– جارايسىڭ سارى قىزىم! مەنىڭ ورنىمدى جوقتاتقان جوقسىڭ. قولىم كەسىلدى دەپ ۋايىمداپ جۇرسەم بەكەر ەكەن... قولىم ساۋ ەكەن – ول سەن ەكەنسىڭ.
...كۇندەر زىرلاپ, ايلار جىلجىپ 1979 جىل دا جەتتى. ايتبايدىڭ ءوزى اۋىلدا, ويى الماتىدا. انارگ ۇلى وبلىستىق جاس مۋزىكانتتاردىڭ جارىسىندا جەڭىسكە جەتىپ, رەسپۋبليكالىق كونكۋرسقا اتتانىپ كەتكەن-ءدى. اكە ءجۇرەگى قالاي بولار ەكەن دەپ قوبالجيدى.
– ءسۇيىنشى, ءسۇيىنشى! انارگۇل لاۋرەات بولىپ كەلىپتى, – دەگەن ءسوزدى ەستىگەندە ايتبايدىڭ جۇرەگى جارىلىپ كەتە جازداعان.
...سودان كەيىن دە زىمىراپ ونشاقتى جىل ءوتىپ كەتتى. 1988 جىلدىڭ ءبىر ءساتتى كۇنى ايتباي ويدا جوقتا قالبالاقتاپ ارقالىققا ءبىزدىڭ ۇيگە كەلە قالدى.
– اۋىزشا ىڭىلداپ اناما ارناپ ءبىر ءان شىعارىپ ەدىم, سوعان ءسوز كەرەك دەدى ول.
– ءان بولسا, اقىنداردا ارقاشاندا جىر دايىن, ىزدەپ كورەيىن, – دەپ ءوز بولمەمە كىرىپ, ولەڭدەرىمدى قاراپ وتىرعانمىن. ءبىر كەزدە تورگى بولمەدەن دومبىرا داۋىسى ارتىنشا كۇمبىرلەپ قويا بەردى. تانىس كۇي – “امانگەلدى ءدۇبىرى”, ءبىزدىڭ ۇيدە ونى تارتا الاتىن ەشكىم جوق-تى.
ايەل اس ۇيدەن, مەن ءوز بولمەمنەن ءبىر مەزگىلدە ءتور بولمەگە ەنتەلەي كىرىپ كەلدىك. و, عاجاپ! مۇنداي دا كەرەمەت بولادى ەكەن-اۋ. كوز الدىمىزداعى مىنا كورىنىسكە تاڭ-تاماشا بولىپ, ءتىلىمىز بايلانىپ, اۋزىمىزدى اشىپ كالدىق. ايتباي شىنتاقتان تومەن شولاق قولىنىڭ تۇقىلىنا سىم بايلاپ الىپ ءوز كۇيىن كوسىلتىپ وتىر. سىلەيىپ تۇرعانبىز, كۇي بىتكەندە بارىپ بىزگە ءتىل ءبىتتى.
– مىنە كەرەمەت! مىنا ونەردى قاشان شىعارعانسىڭ, – دەپ بارىپ قۇشاقتاي الدىق. ونەرگە, كۇيگە قايتا كەلۋىڭمەن! دەپ قۇتتىقتاپ جاتىرمىز.
– باقانداي ون جىل بويى جىنىمنان ايىرىلعان باقسىداي ەسەنگىرەپ ءجۇر ەدىم. ەسىمدى ەندى جيعاندايمىن. ونەردى اۋەلدە بەرمەسىن, بەرگەن سوڭ ونسىز ءومىر ءمان-ماعىناسىنان ايىرىلادى ەكەن. ەندى, مىنە, ومىرگە ەكىنشى رەت قايتا كەلىپ جاتىرمىن دەسەم, ارتىق ەمەس. سىم ساۋساق قايران بەس ساۋساققا قايدان جەتسىن, دەگەنمەن, كورىپ وتىرسىڭ, اجەپتاۋىر تارتا الاتىن بولدىم. قاپتاۋلى ەلەكتر سىمىن كۇرتە سىرتىنان بىلەگىمە بايلايمىن دا, سىرتىنان داكەمەن وراپ قويامىن. ءسويتىپ, ۇزاق جاتتىعۋدان كەيىن دومبىرانى قايتا مەڭگەرىپ الدىم, – دەپ سىر شەرتتى. تاڭدانىسىمدا شەك بولسايشى. بۇل دەگەن قازاقتىڭ كۇي ونەرى تاريحىنداعى بۇرىن-سوڭدى بولماعان وقيعا, قايتالانباستاي قۇبىلىس قوي.
ءسويتىپ, سول جىلدان باستاپ ايتبايدىڭ شىعارماشىلىق ومىرىنە ۇلكەن وزگەرىس ەنىپ, زايا كەتكەن جىلداردىڭ ەسەسىن جاڭا ءان, جاڭا كۇيلەرمەن قايتارىپ جاتتى.
1991 جىلى ءوزىنىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويىن ۇلكەن شىعارماشىلىق ورلەۋ ۇستىندە قارسى الدى. “قاراسۋ” كەڭشارىنىڭ ساۋلەتتى مادەنيەت ۇيىندە ونىڭ وسى تويىن وبلىستىڭ مادەنيەت سالاسىنداعى باسشى قىزمەتكەرلەرى, ونەر ورىسىندەگى ارىپتەستەرى تۇگەلدەي كەلىپ قاتىسىپ, ءدۇرىلدەتىپ وتكىزدى. بۇل كۇنى ايتبايدىڭ كۇيلەرى مەن اندەرى شىرقالدى. مەن ءوزىم ولەڭىن جازعان “اياۋلى انا” ءانىن سوندا تۇڭعىش رەت تىڭدادىم.
بۇل كۇندە ايتباي شىعارماشىلىق ىزدەنىستە. بۇل ورايدا ونىڭ “بابالار ءۇنى” اتتى توپتاما كۇيلەرىن ايتۋعا بولادى. توپتاما “ەلىم-اي!”, “ارۋ ارمان”, “نارقىز”, “سەيتقۇل اڭىزى”, “بوزتايلاق”, “قاراتاۋ”, “جۇباتۋ” تاقىرىپتى جەتى كۇيدەن قۇرالادى. ارقايسىسىنىڭ مازمۇنىن اتتارىنان اڭعاراسىڭ. بەرگى تاريحى-مىزدىڭ شەرلى شەجىرەسىن شەرتەتىن “32-جىل”, “37-جىل”, “الجير”, “ەر ەسىمى-ەل ەسىندە ” اتتى كۇيلەرى دە تىڭداۋشى جۇرەگىنە جول تاۋىپ جاتقان كۇيلەر.
ال “امانگەلدى ءدۇبىرى” مەن “قىزىل كەرۋەن” تاقىرىپتاس. “بالالى كيىك”, “اق قايىڭ”, “دومبىرا سازى”, “ايتباي سارىنى”, “بۇركىتتى بايراق” كۇيلەرى بۇگىنگى كۇننىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جىرىن جىرلايدى, سىر تولعايدى.
ايتباي كۇيلەرىن ايگىلى كومپوزيتورىمىز ن.تىلەنديەۆ جوعارى باعالاعان. ارۋاقتى كۇيشى دەپ كەزدەسكەن سايىن قۇشاقتاي كورىسىپ, ارقاسىنان قاعىپ, جىلى ءسوزىن ايتىپ, اقىل-كەڭەس بەرىپ, قامقور بولىپ ءجۇردى. “ايتباي سارىنى” كۇيىنىڭ وسىلاي دەپ اتىن قويعان دا نۇرعيسا. ءدۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىنا بارعان جولى نۇرعيسانىڭ الدىندا ايتباي ءوزىنىڭ “كوكەيكەستى” كۇيىن ورىنداعان. سوندا نۇرعيسا:
– كوكەيكەستى دەگەن ءبىر ەمەس, بىرنەشە كۇيلەر بار. قاباتتاستىرىپ قايتەسىڭ. مۇنى سەن “ايتباي سارىنى” دەپ تارت, سولاي ايتىلسىن, – دەگەن.
ايتبايدى ايتقاندا, انار اتى اۋىزدا تۇرادى. اكەسىنە جەتە تۋعانىن, اسا تۋعانىن بولاشاعى بىلەدى. ءوزى مۋزىكالىق ءبىلىم الا الماي قالعان ايتباي نوتا بىلمەۋدىڭ قورلىعىن ابدەن كورىپ كەلەدى. سول كەمىستىكتىڭ ورنى تولسىن دەپ قىزىن 7 سىنىپتان باستاپ اۋدان ورتالىعىندا وقىتىپ, امانكەلدى مۋزىكا مەكتەبىنە بەرگەن ەكەن دەسەم, بۇگىندە انار مۇزداحا-نوۆانىڭ كۇي تارتقانىن كورۋدىڭ, ەستۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت. ونىڭ دا ونەرگە قوسقان ۇلەسى زور. سوعان وراي انارعا 1994 جىلى “دارىن” مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى جانە سول سىيلىقتى رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ ءوز قولىنان الدى.
انار بۇگىندە استانادا, فيلارمونيانىڭ اتاقتى كۇيشىسى. شىعارما-شىلىق تالانتىنىڭ ناعىز تولىسقان, ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگىنىڭ شىڭعا شىققان شاعىندا. “سامعاۋ” كۇيىمەن كورەرمەندەر كوڭىلىن كوككە سامعاتىپ, تالانتىنا ءتانتى ەتۋمەن كەلەدى. ساحنادا كوبىنە ءوز اكەسى كومپوزيتور ايتباي مۇزداحانوۆتىڭ كۇيلەرىن تارتىپ, ناسيحاتتايدى. سىم ساۋساقتى سازگەر ايتبايدىڭ ءوزى باياعىداي تۋعان اۋىلى قاراسۋدا. تۋعان جەرگە, اتامەكەنگە كىندىگىنەن بايلانعان. سول تۋعان جەرى قاسيەتتى تورعاي توپىراعى شىعارماشىلىق شابىتىن شارىقتاتادى; ونەرىن ورگە ورلەتەدى. بۇگىندە ول اۋىلىنىڭ قادىرلى اقساقالى, ايماعىنىڭ ارداقتى ازاماتى. زەينەتكەرلىككە شىققانمەن, شىعارماشىلىق جۇمىستا. سىم ساۋساعىنان ءالى دە تاماشا اندەر مەن كوك نوسەر كۇيلەر تۋىنداي بەرمەك.
2008 جىلى استاناداعى “سارىارقا” باسپاسىنان ايتبايدىڭ “بابالار ءۇنى” اتتى كۇيلەرى مەن اندەرى جيناعى ۇلكەن كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىقتى. وعان 30 كۇيى مەن 12 ءانى ەنگەن. بۇل ونىڭ 45 جىلدىق تىنىمسىز شىعارماشالىق ەڭبەگىنىڭ جەمىسى.
جۇما-نازار سومجۇرەك, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.
كۇيشى وزىمەن-ءوزى وڭاشا قالعاندا بارىپ كوز جاسىنا ەرىك بەردى. مانا ءوزى باسقاراتىن جەمشوپ تسەحىنىڭ اگرەگاتىندا وڭ قولى شوپپەن قوسا تۋرالىپ, ساۋساق, بىلەك سۇيەكتەرى كۇتىر-كۇتىر سىنىپ جاتقانىن سەزىنگەن ساتتە دە, وپەراتسيا ستولىندا قولى كەسىلىپ, ونىمەن ماڭگى قوشتاسقان كەزدە دە, قايىسپاي سابىر ساقتاپ ەدى. ەندى, مىنە, سول قايسارلىعى مەن ەرىك-جىگەرى جايىنا قالىپ, كوز جاسىنا يە بولا الماي جاتىر. ايتباي وزىنە توقتاۋ ايتىپ جۇباتپادى. وكىنىش وزەگىن ورتەپ, كوكىرەگىن كەرنەگەن كۇيىنىشى جاسقا اينالىپ, جاستىعىنا تىرس-تىرس تامىپ جاتتى. كۇمبىرلەتىپ كۇي تارتقاندا, دومبىرا شاناعىندا ساعىمداي بۇلدىراپ, جوسىلا جۇيتكىگەن جۇيرىكتەردەي كوز ىلەسپەيتىن قايران بەس ساۋساعى... سونى ويلاعان ساتتە ەسىنەن تانا جازدايدى.
تاعدىر تالكەگى دەگەن وسى ەكەن-اۋ. ايتپەسە قاراماعىندا ىستەيتىن ءجىگىتتەرگە: “تەحنيكا دەگەن دە ءبىر ءتىلسىز ءدۇلەي, اباي بولا كورىڭدەر, قاتەلىك ارتى قاسىرەت” دەپ اقىل ايتىپ, بايەك بولىپ جۇرەتىن الدىمەن ءوزى ەمەس پە ەدى.
جەمشوپ تسەحىنا جاڭادان جۇمىسقا تۇرعان جاستارعا تەحنيكا ءتىلىن ۇيرەتىپ, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جونىنەن ساباق بەرىپ, ەمتيحان الاتىن. ونسىز اگرەگاتپەن جۇمىس ىستەۋگە جولاتپايتىن. سول تەحنيكا قاۋىپسىزدىگىن تسەح باستىعى ءوزى قالاي ساقتاي الماي قالدى. قاقالىپ قالعان اگرەگاتتى توقتاتپاي تۇرىپ قول سالدى-اۋ. كەدەرگى قارمەن جەنتەكتەلگەن ءشوپتى الۋىن الىپ-اق تاستادى. بىراق جۇلقىنا ءجۇرىپ كەتكەن اگرەگاتتىڭ اينالما بولشەگىندەگى ءبىر شەگەگە جەڭى ءىلىنىپ قالىپ, قولىن تارتىپ اكەتتى. قاپەلىمدە ساسقالاقتاپ ارتىندا تۇرعان سوندىرگىش تەتىكتى تاپ باسىپ تابا الماي قالدى. اگرەگات تا اش قاسقىرداي مۇنىڭ ساۋساقتارىن ءاپ-ساتتە شايناپ تاستادى.
ايتباي دا جانۇشىرىپ ەكىنشى ۇمتىلىستا بارىپ سوندىرگىش تەتىككە قول جەتكىزدى. سوسىن اگرەگاتتى كەرى اينالىمعا قوستى. شايناۋىن شايناپ تاستاعانىمەن, جۇتىپ ۇلگىرمەگەن ەكەن, قولى تەرىسىنە ىلىگىپ قايتا شىقتى. ونان ارعىسى بەلگىلى...
ايتباي ءوز باسى مانا قاۋىپكە ۇشىراعان كەزدە ءومىرىن ويلاعان ەدى, ەندى, مىنە, ونەرىن, كۇي بولاشاعىن ويلاپ جاتىر. جانارىنان جاس اعىز-عان دا سول-دى. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ويىنا “اقساق كيىك”, “اقساق قۇلان”, “جەتىم بالا” كۇيلەرىنىڭ سازدى سارىنى, مۇڭدى اۋەنى ورالدى. ءوز جاعدايىنىڭ سول كۇيلەردىڭ مازمۇنىمەن ۇقساسىپ, ۇيلەسىپ جاتقانىنان بولار. قولىم شولاق بوپ, كۇن كورىسىم قيىنداپ قالاتىن بولدى-اۋ دەپ ۋايىمدامايدى. ءوزىن داۋىسىن جوعالتقان انشىدەي, اياعى اقساپ, بايگەدەن قالعان جۇيرىكتەي سەزىنەدى. اياعى كەتكەن سايگ ۇلىك ءدۇيىم جۇرتتى ءسۇيسىندىرىپ بايگە جولىنا قايتا ويقاستاپ شىعا المايدى, داۋىسىن جوعالتقان ءانشى دە سۇيىكتى ساحناسىندا قايتا ءان سالمايدى. توپشىسى سىنىپ, قاناتى قايىرىلعان قىران دا ءوزىنىڭ سوناۋ زاڭعار كوگىنە قايتا شىرقاپ, ەركىن سامعاي المايدى. ايتباي دا ءوزى سول قاناتسىز قىرانداي حالگە تاپ بولعانىن بار جان-جۇرەگىمەن ۇعىنىپ, تۇيسىنگەن سايىن جان ازابى اسقىنداپ, ەت-باۋىرى ەزىلە ءتۇستى.
قارشادايىنان قولىنا دومبىرا ۇستادى, جەتى جاسىنان باستاپ كۇي تارتا باستادى. اكەسى كۇيشى ەدى. “نار يدىرگەن”, “بوزىنگەن” ت.ب. حالىق كۇيلەرىن كەلىستىرە تارتقاندا ايتباي اكەسىنىڭ وسىناۋ عاجاپ ونەرىنە سۇيسىنە تاڭ قالىپ, شىركىن, دومبىرانى مەن دە سولاي تارتا الار ما ەدىم دەپ ارماندايتىن. بىراق ول اكەسىنىڭ ونەرىن تولىق ۇيرەنىپ, يگەرىپ ۇلگىرمەدى. اكەسى تىم ەرتە كەتتى. ايتباي وندا 13-اق جاستا بولاتىن. دەگەنمەن, سۇيىكتى اكەسى ونىڭ بويىنا ونەرگە دەگەن ءسۇيىسپەنشىلىك ۇرىعىن ەگىپ, ۇشقىنىن تۇتاتىپ كەتكەن ەدى.
مەكتەپتە ايتباي بالا كۇيشىلەردىڭ الدى بولدى. مەكتەپ وركەسترىندە الدىڭعى ورىندا وتىراتىن ەدى. جاسى وسكەن سايىن ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگى دە ارتىپ, ارمان-ماقساتى دا ايقىندالا بەردى. مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ, الماتى كونسەرۆاتورياسىنا ءتۇسۋدى, ءسويتىپ, بار ءومىرىن اتادان قالعان ونەر جولىنا ارناۋدى ارمان ەتتى. بىراق تاعدىر ونى باسقا جولعا ءتۇسىردى. مۋزىكالىق جوعارى ءبىلىم الۋ ءتاتتى ارمان كۇيىندە قالا بەردى. اق قاناتتى ارمان ونى قانشا الىسقا جەتەلەسە دە, ىلەسە كەتۋگە وي-تالابى كوتەرگەنىمەن مۇمكىندىگى كوتەرمەدى, قىسقا ءجىپ كۇرمەۋگە كەلمەي, اۋىلدان شىعانداپ شىعا المادى. ءسويتىپ, 1960 جىلى قوستانايدان ارناۋلى ورتا وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ كەلىپ, ەڭبەك جولىن ەلەكتريك-مەحانيكتىك جۇمىستان باستادى. ءوزىنىڭ تۋعان جەر, وسكەن ەلى قاراسۋ كەڭشارىندا ءومىر مەكتەبىنەن ءوتىپ جاتتى.
ودان كەيىن قات-قابات تىرلىك تاۋقىمەتى ارمانشىل جاستىڭ يىعىنان باسىپ, اقىرى ءوز ىرقىنا كوندىكتىرىپ العان بۇلا جۇرەك قانشا بۇلقىنعانىمەن بوساتپاعان. بىراق ايتباي مۋزىكالىق ءبىلىم الا الماي قالدىم دەپ مويىمادى. ول ءوز بەتىنشە شى-عارماشىلىق ىزدەنىس جولىنا تۇسكەن ەدى. كەڭشار كوركەمونەرپازدار ۇجىمىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى, ۇيىمداستىرۋشى جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى بولا ءجۇرىپ اۋداندىق, وبلىستىق فەستيۆال, ونەر جارىستارىنان قالىپ كورگەن جەرى جوق شىعار. الدەنەشە رەت لاۋرەات اتاندى.
ءوزى شىعارعان العاشقى كۇيى دە دۇنيەگە كەلدى. بىراق “تىڭ تولعاۋىنا” ءوزىنىڭ دە, وزگەلەردىڭ دە كوڭىلى ونشا تولا قويمادى. ەسەسىنە, كەلەسى قانات قاعىسى ونى كۇيدىڭ كۇمبەزدى كوگىنە ەركىن كوتەرىپ اكەتتى. “امانگەلدى ءدۇبىرى” دەسە دەگەندەي, ۇلى جورىق, كوتەرىلىس دابىلى, امانگەلدىنىڭ سانسىز ساربازدارىنىڭ ەرەۋىل ءدۇبىرى, شاپقان ات تۇياقتارىنىڭ داۋىسى كەلەدى قۇلاققا. كۇي كوپتىڭ كوكەيىنەن شىقتى. “امانگەلدى ءدۇبىرى” ەل اراسىنا تەز تاراپ-اق كەتتى.
راس, قاي ونەر تۋىندىسى دا تولعانىستان, تەبىرەنىستەن تۋاتىنى ايقىن. بىراق سولاردىڭ كۇيدەن تولعاعى كۇشتىسى جوق-اۋ, ءسىرا. ايتبايدىڭ “بالالى كيىك” كۇيى دە سونداي ءبىر جان تەبىرەنتەرلىك كۇشتى كورىنىس اسەرىنەن تۋعان. بۇلار بىردە ماشينەمەن اڭشىلاي شىققان. قۇبا جوندا كيىكتىڭ جىرتىلىپ ايىرىلاتىن كەزى. اۋىلدان قىرعا ۇزاپ شىعا بەرگەنى سول ەدى, قاپتالدان ەكى لاعىن ەرتكەن بالالى كيىك كەزىگە كەتتى. ىزدەگەنگە سۇراعان, ماشينە كيىكتىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ بەردى. كيىك ءوزى مەن كوزى ءجاۋدىرەگەن قوس قۇرالايىنىڭ باسىنا ءتونگەن قاۋىپتى سەزدى. ەكى-ءۇش رەت ورعىپ-ورعىپ الىپ زىمىراي جونەلدى. بۇل لاقتارىنا بەرگەن قاۋىپ دابىلى ەدى. ەنەسىنىڭ سوڭىنان قوس قۇرالايى قۇلدىراي تارتتى. ءسويتىپ, قاس-قاعىمدا ادام مەن اڭنىڭ ەگەسى باستالدى.
انا كيىك لاقتارىنىڭ جونى جىلتىلداپ وزىنەن قالماي كەلە جاتقانىن كورىپ, جۇرەگى ەلجىرەپ كەتتى. ءوزى ولسە دە باۋىر ەتى – بالالارىن قالاي دا قۇتقارۋ كەرەك. سونداي شەشىمگە كەلگەن انا كيىك ماشينەنى ءوز سوڭىنا ەرتە-مەرتە لاقتارىنان باسقا باعىتقا جىرىلا قاشتى. قوس قۇرالايىنا “قوش, قاراشىقتارىم, امان بو-لىڭدار, ماعان قارايلاماي قاشا بەرىڭدەر” دەپ بەلگى بەرگەندەي بولدى. كيىكتىڭ وسى قارەكەتى ايتبايدىڭ ساناسىنا ساداق وعىنداي جىلدامدىقپەن سارت ەتكەن ساتتە, ماشينە اڭعا وق جەتەر جەرگە تاياپ قالعان ەدى. قۋعىن قىزىعىنا تۇسكەن اڭشى جولداستارى بالاسى ءۇشىن ءوزىن قۇربان ەتىپ, وققا بايلاپ كەلە جاتقان كيىكتىڭ ءمارت مىنەزىن ەلەيتىن ەمەس.
– تەز, ۇدەت, قاراۋىلعا ال! – دەسىپ ءبىر-بىرىنە بۇيرىق بەرىسىپ جامىراي شۋلاسىپ, جاپان دالانى باستارىنا كوتەرىپ كەلەدى. ەندى ءسال كەشىكسە, قوساۋىز مىلتىقتىڭ اۋزىنان كوك ءتۇتىن بۇرق ەتكەلى تۇر. ايتباي ماشينەنىڭ كابيناسىن قوس قولداپ بىرنەشە دۇركىن قاتتى-قاتتى سوعىپ-سوعىپ جىبەردى. قورقىپ كەتكەن جۇرگىزۋشى ماشينەسىن كىلت توقتاتتى. كابيناداعىلار “نە بولىپ قالدى؟” دەسىپ ءۇرپيىسىپ ورە تۇرەگەلدى. ايتباي:
– ەشتەڭە دە بولعان جوق. ەگىز لاعىن جەتىم ەتىپ وبالىنا قالارمىز. ەت جەگىلەرىڭ كەلسە, ءبىزدىڭ ۇيدەن توقتى جەپ كەتىڭدەر, – دەپ بالالى كيىكتى ودان ءارى قۋعىزباي, جولداستارىن كەرى ورالتتى.
وسى كورىنىس كۇيشى جىگىتتى قاتتى تەبىرەنتتى. جاتسا دا, تۇرسا دا بالالى بوكەن كوز الدىنان كەتپەي تۇرىپ الدى.
ايتبايدىڭ وسىنداي تەرەڭ تەبى-رەنىستەن تۋعان جاڭا كۇيى – “بالالى كيىك” جاۋىزدىققا, مىلتىققا قارسى كۇي بولىپ شىقتى.
اۋەسقوي كومپوزيتور تۋعان اۋىلىندا ەلەكتريك بولا ءجۇرىپ, كۇي ارتىنان كۇي, ءان ارتىنان ءان تۋىنداتىپ جاتتى. 1972 جىلى وبلىستىق “تورعاي اۋەندەرى” فەستيۆالىنىڭ تۇڭعىش لاۋرەاتى اتانىپ, جەكە ورىنداۋشىلار اراسىندا ءبىرىنشى ورىندى جەڭىپ الدى. ءوز كۇيى “امانگەلدى ءدۇبىرىن” وبلىس ساحناسى تورىندە دۇبىرلەتتى. ءسويتىپ, وبلىستىق ونەر جارىسىندا سان ساڭلاقتىڭ اراسىنان ايتبايدىڭ سايگ ۇلىگى دارا كەلىپ, ابىرويى اسىپ, مەرەيى ۇستەم بولىپ ورالدى. شىعارماشىلىق تابىس ونىڭ جىگەرىنە جىگەر, شابىتىنا شابىت قوسىپ, جاڭا اسۋلارعا قۇلشىندىرىپ, قاناتتاندىرا ءتۇستى.
1975 جىل. جەڭىستىڭ 30 جىلدىعى. وسى تۇستا “ەر ەسىمى – ەل ەسىندە” اتتى كۇي دۇنيەگە كەلدى. ونى تىڭداپ وتىرعاندا “قايران ەسىل ەرلەرىم-اي” دەگەن جوقتاۋ سارىنى وكسىككە, وكىنىشكە, اھ ۇرعان ارمانعا تولى ءۇن اپ-انىق ەستىلىپ تۇرادى. دۇرىسىن ايتساق, “ەر ەسىمى – ەل ەسىندە” – كۇي-رەكۆيەم.
ايتباي كەيىن دە سان جارىسقا قاتىسىپ, وزگە كۇيلەرىمەن بىرگە “امانگەلدى ءدۇبىرىن” تالاي ساحنا تورىندە دۇبىرلەتتى. كۇيلەرىن رەسپۋب-ليكالىق تەلەستۋديا مەن قازاق راديوسىنا دا جازدىردى. ول كوركەم-ونەرپازداردىڭ بۇكىلوداقتىق 1 فەستيۆالىنىڭ لاۋرەاتى. 1976 جىلى قىزىلوردا قالاسىندا وتكەن دومبىراشىلاردىڭ رەسپۋبليكالىق جارىسىندا توپتى جارىپ ءبىرىنشى ورىندى جەڭىپ الدى.
ءيا, از ايتتى نە, كوپ ايتتى نە, كومپوزيتور ونەر كوگىنە, كۇي كۇمبەزىنە جاڭا كوتەرىلىپ, ەركىن كوتەرىلىپ كەلە جاتىر ەدى...
...1978 جىلدىڭ جادىراعان جازى. ارقالىق قالاسىنداعى كەنشىلەردىڭ مادەنيەت سارايىندا ءداستۇرلى “تورعاي اۋەندەرى” فەستيۆالى ءوتىپ جاتتى. بۇل جولعى وبلىستىق ونەر جارىسىنا ايتباي ومىرىندە ءبىرىنشى رەت كورەرمەن بوپ قاتىناستى. امانگەلدى اۋدانى كوركەمونەرپازدار ۇجىمىنىڭ دوم-بىرا وركەسترى “امانگەلدى ءدۇبىرىن” كۇمبىرلەتە جونەلدى. ايتبايدىڭ كوز الدى تۇماندانىپ, جانارى جاسقا تولىپ جۇرە بەردى... ونىڭ وركەستردەگى ورنىندا ءوزىنىڭ قارشاداي قىزى انارگۇل وتىر ەدى.
كۇيشىنىڭ كوڭىلى تەڭىزدەي تولقىدى. كوز الدىنا سوناۋ ءبىر جىلى وزدەرى قۋعان بالالى كيىك ەلەستەدى. مىنە, سول كيىكتىڭ لاعىنداي قىزى انارگۇل ساقا كۇيشىلەردەن قالىساتىن ەمەس, كۇيدى قىسىلماي, شابىتتانا تارتىپ وتىر. انارگۇل ءبىر ساتتە جانارىمەن زال ءىشىن شارلاپ, الدىڭعى ورىنداردىڭ بىرىنەن اكەسىن تاۋىپ الدى. اكە مەن بالا كوزى ءبىر ساتكە تۇيىسە قالدى. ەكەۋى ءبىر-ءبىرىنىڭ ويىن اينىتپاي وقىدى.
– اكە, سەنىڭ ورنىڭدى جوقتاتپايىن دەپ بار ونەرىمدى سالىپ جاتىرمىن, قاعىسىم قالاي؟
– جارايسىڭ سارى قىزىم! مەنىڭ ورنىمدى جوقتاتقان جوقسىڭ. قولىم كەسىلدى دەپ ۋايىمداپ جۇرسەم بەكەر ەكەن... قولىم ساۋ ەكەن – ول سەن ەكەنسىڭ.
...كۇندەر زىرلاپ, ايلار جىلجىپ 1979 جىل دا جەتتى. ايتبايدىڭ ءوزى اۋىلدا, ويى الماتىدا. انارگ ۇلى وبلىستىق جاس مۋزىكانتتاردىڭ جارىسىندا جەڭىسكە جەتىپ, رەسپۋبليكالىق كونكۋرسقا اتتانىپ كەتكەن-ءدى. اكە ءجۇرەگى قالاي بولار ەكەن دەپ قوبالجيدى.
– ءسۇيىنشى, ءسۇيىنشى! انارگۇل لاۋرەات بولىپ كەلىپتى, – دەگەن ءسوزدى ەستىگەندە ايتبايدىڭ جۇرەگى جارىلىپ كەتە جازداعان.
...سودان كەيىن دە زىمىراپ ونشاقتى جىل ءوتىپ كەتتى. 1988 جىلدىڭ ءبىر ءساتتى كۇنى ايتباي ويدا جوقتا قالبالاقتاپ ارقالىققا ءبىزدىڭ ۇيگە كەلە قالدى.
– اۋىزشا ىڭىلداپ اناما ارناپ ءبىر ءان شىعارىپ ەدىم, سوعان ءسوز كەرەك دەدى ول.
– ءان بولسا, اقىنداردا ارقاشاندا جىر دايىن, ىزدەپ كورەيىن, – دەپ ءوز بولمەمە كىرىپ, ولەڭدەرىمدى قاراپ وتىرعانمىن. ءبىر كەزدە تورگى بولمەدەن دومبىرا داۋىسى ارتىنشا كۇمبىرلەپ قويا بەردى. تانىس كۇي – “امانگەلدى ءدۇبىرى”, ءبىزدىڭ ۇيدە ونى تارتا الاتىن ەشكىم جوق-تى.
ايەل اس ۇيدەن, مەن ءوز بولمەمنەن ءبىر مەزگىلدە ءتور بولمەگە ەنتەلەي كىرىپ كەلدىك. و, عاجاپ! مۇنداي دا كەرەمەت بولادى ەكەن-اۋ. كوز الدىمىزداعى مىنا كورىنىسكە تاڭ-تاماشا بولىپ, ءتىلىمىز بايلانىپ, اۋزىمىزدى اشىپ كالدىق. ايتباي شىنتاقتان تومەن شولاق قولىنىڭ تۇقىلىنا سىم بايلاپ الىپ ءوز كۇيىن كوسىلتىپ وتىر. سىلەيىپ تۇرعانبىز, كۇي بىتكەندە بارىپ بىزگە ءتىل ءبىتتى.
– مىنە كەرەمەت! مىنا ونەردى قاشان شىعارعانسىڭ, – دەپ بارىپ قۇشاقتاي الدىق. ونەرگە, كۇيگە قايتا كەلۋىڭمەن! دەپ قۇتتىقتاپ جاتىرمىز.
– باقانداي ون جىل بويى جىنىمنان ايىرىلعان باقسىداي ەسەنگىرەپ ءجۇر ەدىم. ەسىمدى ەندى جيعاندايمىن. ونەردى اۋەلدە بەرمەسىن, بەرگەن سوڭ ونسىز ءومىر ءمان-ماعىناسىنان ايىرىلادى ەكەن. ەندى, مىنە, ومىرگە ەكىنشى رەت قايتا كەلىپ جاتىرمىن دەسەم, ارتىق ەمەس. سىم ساۋساق قايران بەس ساۋساققا قايدان جەتسىن, دەگەنمەن, كورىپ وتىرسىڭ, اجەپتاۋىر تارتا الاتىن بولدىم. قاپتاۋلى ەلەكتر سىمىن كۇرتە سىرتىنان بىلەگىمە بايلايمىن دا, سىرتىنان داكەمەن وراپ قويامىن. ءسويتىپ, ۇزاق جاتتىعۋدان كەيىن دومبىرانى قايتا مەڭگەرىپ الدىم, – دەپ سىر شەرتتى. تاڭدانىسىمدا شەك بولسايشى. بۇل دەگەن قازاقتىڭ كۇي ونەرى تاريحىنداعى بۇرىن-سوڭدى بولماعان وقيعا, قايتالانباستاي قۇبىلىس قوي.
ءسويتىپ, سول جىلدان باستاپ ايتبايدىڭ شىعارماشىلىق ومىرىنە ۇلكەن وزگەرىس ەنىپ, زايا كەتكەن جىلداردىڭ ەسەسىن جاڭا ءان, جاڭا كۇيلەرمەن قايتارىپ جاتتى.
1991 جىلى ءوزىنىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويىن ۇلكەن شىعارماشىلىق ورلەۋ ۇستىندە قارسى الدى. “قاراسۋ” كەڭشارىنىڭ ساۋلەتتى مادەنيەت ۇيىندە ونىڭ وسى تويىن وبلىستىڭ مادەنيەت سالاسىنداعى باسشى قىزمەتكەرلەرى, ونەر ورىسىندەگى ارىپتەستەرى تۇگەلدەي كەلىپ قاتىسىپ, ءدۇرىلدەتىپ وتكىزدى. بۇل كۇنى ايتبايدىڭ كۇيلەرى مەن اندەرى شىرقالدى. مەن ءوزىم ولەڭىن جازعان “اياۋلى انا” ءانىن سوندا تۇڭعىش رەت تىڭدادىم.
بۇل كۇندە ايتباي شىعارماشىلىق ىزدەنىستە. بۇل ورايدا ونىڭ “بابالار ءۇنى” اتتى توپتاما كۇيلەرىن ايتۋعا بولادى. توپتاما “ەلىم-اي!”, “ارۋ ارمان”, “نارقىز”, “سەيتقۇل اڭىزى”, “بوزتايلاق”, “قاراتاۋ”, “جۇباتۋ” تاقىرىپتى جەتى كۇيدەن قۇرالادى. ارقايسىسىنىڭ مازمۇنىن اتتارىنان اڭعاراسىڭ. بەرگى تاريحى-مىزدىڭ شەرلى شەجىرەسىن شەرتەتىن “32-جىل”, “37-جىل”, “الجير”, “ەر ەسىمى-ەل ەسىندە ” اتتى كۇيلەرى دە تىڭداۋشى جۇرەگىنە جول تاۋىپ جاتقان كۇيلەر.
ال “امانگەلدى ءدۇبىرى” مەن “قىزىل كەرۋەن” تاقىرىپتاس. “بالالى كيىك”, “اق قايىڭ”, “دومبىرا سازى”, “ايتباي سارىنى”, “بۇركىتتى بايراق” كۇيلەرى بۇگىنگى كۇننىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جىرىن جىرلايدى, سىر تولعايدى.
ايتباي كۇيلەرىن ايگىلى كومپوزيتورىمىز ن.تىلەنديەۆ جوعارى باعالاعان. ارۋاقتى كۇيشى دەپ كەزدەسكەن سايىن قۇشاقتاي كورىسىپ, ارقاسىنان قاعىپ, جىلى ءسوزىن ايتىپ, اقىل-كەڭەس بەرىپ, قامقور بولىپ ءجۇردى. “ايتباي سارىنى” كۇيىنىڭ وسىلاي دەپ اتىن قويعان دا نۇرعيسا. ءدۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىنا بارعان جولى نۇرعيسانىڭ الدىندا ايتباي ءوزىنىڭ “كوكەيكەستى” كۇيىن ورىنداعان. سوندا نۇرعيسا:
– كوكەيكەستى دەگەن ءبىر ەمەس, بىرنەشە كۇيلەر بار. قاباتتاستىرىپ قايتەسىڭ. مۇنى سەن “ايتباي سارىنى” دەپ تارت, سولاي ايتىلسىن, – دەگەن.
ايتبايدى ايتقاندا, انار اتى اۋىزدا تۇرادى. اكەسىنە جەتە تۋعانىن, اسا تۋعانىن بولاشاعى بىلەدى. ءوزى مۋزىكالىق ءبىلىم الا الماي قالعان ايتباي نوتا بىلمەۋدىڭ قورلىعىن ابدەن كورىپ كەلەدى. سول كەمىستىكتىڭ ورنى تولسىن دەپ قىزىن 7 سىنىپتان باستاپ اۋدان ورتالىعىندا وقىتىپ, امانكەلدى مۋزىكا مەكتەبىنە بەرگەن ەكەن دەسەم, بۇگىندە انار مۇزداحا-نوۆانىڭ كۇي تارتقانىن كورۋدىڭ, ەستۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت. ونىڭ دا ونەرگە قوسقان ۇلەسى زور. سوعان وراي انارعا 1994 جىلى “دارىن” مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى جانە سول سىيلىقتى رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ ءوز قولىنان الدى.
انار بۇگىندە استانادا, فيلارمونيانىڭ اتاقتى كۇيشىسى. شىعارما-شىلىق تالانتىنىڭ ناعىز تولىسقان, ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگىنىڭ شىڭعا شىققان شاعىندا. “سامعاۋ” كۇيىمەن كورەرمەندەر كوڭىلىن كوككە سامعاتىپ, تالانتىنا ءتانتى ەتۋمەن كەلەدى. ساحنادا كوبىنە ءوز اكەسى كومپوزيتور ايتباي مۇزداحانوۆتىڭ كۇيلەرىن تارتىپ, ناسيحاتتايدى. سىم ساۋساقتى سازگەر ايتبايدىڭ ءوزى باياعىداي تۋعان اۋىلى قاراسۋدا. تۋعان جەرگە, اتامەكەنگە كىندىگىنەن بايلانعان. سول تۋعان جەرى قاسيەتتى تورعاي توپىراعى شىعارماشىلىق شابىتىن شارىقتاتادى; ونەرىن ورگە ورلەتەدى. بۇگىندە ول اۋىلىنىڭ قادىرلى اقساقالى, ايماعىنىڭ ارداقتى ازاماتى. زەينەتكەرلىككە شىققانمەن, شىعارماشىلىق جۇمىستا. سىم ساۋساعىنان ءالى دە تاماشا اندەر مەن كوك نوسەر كۇيلەر تۋىنداي بەرمەك.
2008 جىلى استاناداعى “سارىارقا” باسپاسىنان ايتبايدىڭ “بابالار ءۇنى” اتتى كۇيلەرى مەن اندەرى جيناعى ۇلكەن كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىقتى. وعان 30 كۇيى مەن 12 ءانى ەنگەن. بۇل ونىڭ 45 جىلدىق تىنىمسىز شىعارماشالىق ەڭبەگىنىڭ جەمىسى.
جۇما-نازار سومجۇرەك, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.
سوڭعى جاڭالىقتار
قازاق سپورتشىلارى وليمپيادانىڭ العاشقى كۇنىندە قالاي ونەر كورسەتتى؟
وليمپيادا • كەشە
قىسقى وليمپيادانىڭ العاشقى التىن جۇلدەسى كىمگە بۇيىردى؟
وليمپيادا • كەشە
ازيا چەمپيوناتى: قازاقستان جەڭىل اتلەتيكادان ەكىنشى التىن جۇلدەنى جەڭىپ الدى
جەڭىل اتلەتيكا • كەشە
ەرتەڭ ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە داۋىلدى ەسكەرتۋ جاريالاندى
اۋا رايى • كەشە
جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى ساراپشىلاردىڭ قولداۋىنا يە بولدى
اتا زاڭ • كەشە
جاڭا كونستيتۋتسيا ءماتىنىن برايل قارپىمەن جازۋ ۇسىنىلدى
اتا زاڭ • كەشە
