تاريح تىلسىمىنان سىر تارتىپ...

ۇستىمىزدەگى جىلى “مادەني مۇرا” رەسپۋبليكالىق باعدار­لاماسىنىڭ اياسىندا “نۇر وتان” حالىقتىق-دەموكراتيالىق پار-تياسى “كيەلى مۇرامىزعا تاعزىم” اكتسيا­سىن باستاعان بولاتىن. وسىعان وراي پارتيانىڭ جامبىل وبلىستىق فيليالى كونە تاريحي ءجادى­گەر­لەرىمىز بەن ەسكەرتكىشتەردى ساقتاۋ جانە جاڭعىرتۋ, تۇركى مادەني كەشەندەرىن الەمدىك وركەنيەتتىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە قالىپتاستىرۋ, ەڭ باستىسى تۋريستىك ورىندارعا اينالدىرۋ ماقساتىندا دالالىق سەمينار ۇيىمداستىردى. ەكى كۇنگە سوزىلعان سەمينارعا قاتىسقان “نۇر وتان” حالىقتىق-دەمو­كراتيالىق پارتياسى وبلىس-تىق فيليالى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى شابدەن تىلەۋمۇرات, “مەركى جاستارى”, “شۋ جاستارى” كوم­مۋ­نالدىق مەملەكەتتىك قا­زىنالىق كاسىپورىندارىنىڭ بەلسەندىلەرى, مەركى جانە شۋ اۋداندارىنداعى “جاس وتان” جاستار قاناتىنىڭ اتقارۋشى حاتشىلارى, جەرگىلىكتى بيلىك پەن بۇقارالىق اقپارات قۇ­رالدارىنىڭ وكىلدەرى مەركى اۋىلى ايماعىندا ورنالاسقان بالبال­تاستار مەن مۇسىندەردى, شۋ اۋدا­نىنىڭ جايساڭ الابىنداعى كونە تۇركى ەسكەرتكىشتەرىن ارالاپ كوردى. ولاردى اتالمىش تاريحي جادىگەر­لەرمەن ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحە­ولوگيا ينستيتۋتىنىڭ قىز­مەت­كەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوك­تو­رى ايمان دوسىمباەۆا باستاپ ءجۇردى. سەمينارعا قاتىسۋشىلار ەڭ الدىمەن ەكى جارىم مىڭ جىلدىق تاريحى بار, قولا داۋىرىنەن سىر شەرتەتىن “مەركى – 1” قورعا­نىنىڭ تاريحىمەن تانىستى. كەلەسى باعىتتاردىڭ دا جوسپار­لارى وسىندا ايقىندالدى. بۇدان سوڭ قاتىسۋشىلار كەلەسى نىسان “مەركى - 8”, ياعني سۇرات ەسكەرت-كىشتەرىنە تابان تىرەپ, ارقايسىسى ءبىر-بىرىنەن 2-3 مەتر قاشىقتىق سالا ورنالاسقان كوپتەگەن قويتاستاردى تاماشالادى. ا.دوسىمباەۆانىڭ ايتۋىنشا, مۇنداعى ەسكەرتكىشتەر قويتاستارعا ءتۇرلى ورنەكتەر سالىنۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل تۋرالى 2003 جىلعى “تاراز. جامبىل وبلىسى” ەنتسيكلوپەدياسىندا عالىم بىلاي دەپ جازىپتى: “ەسكەرتكىشتەر قاتارىندا تاسقا تۇسىرىلگەن كونە تۇركى رۋنالىق جازۋلارمەن بىرگە مانچجۋر جازۋى جانە ءتۇرلى تاڭبالار بار. كونە تۇركى جازۋى ءبىر قويتاسقا, تاڭبالار مەن پەترو­گليفتەر وننان استام قويتاسقا تۇسىرىلگەن. تاستاعى سۋرەتتەردە كوبىنە تاۋتەكەلەر بەينەلەنگەن”. سونىڭ بىرىنە تۇسىرىلگەن العاشقى رۋنالىق جازۋلاردىڭ ماعىناسى – “مەنىڭ اتا-بابامنىڭ كيەلى جەرى” نەمەسە “بابامنىڭ كيەلى تاۋى” دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى ەكەن. بۇل تاريحي نىسان ءVى-ءVىى عاسىرلارعا جاتادى, ياعني 1400 جىل بۇرىنعى ەسكەرتكىشتەر قاتارىنان سانالادى. ال, مۇنداعى باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – اتالمىش ورىن جايلى قىسقاشا مالىمەت جازىلعان تاقتايشا ورناتۋ. سەبەبى, ەش­قانداي دەرەگى جوق, بىراق تاريحي ماڭىزى زور ورىن اياق استىندا جاتىر. تاريحي ەسكەرتكىشتەردى تاما­شالاعان توپتىڭ كەلەسى بەت تۇزەگەن باعىتى ساق قورعاندارىنىڭ ءبىرى – “اقشەشەك سايى” بولدى. مەركى شيپاجايىنىڭ ماڭايىندا ورنا­لاسقان “اقشەشەك سايىندا” وننان اسا قورىم بار ەكەنىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىنى دە انىق دەسەك, ودان ءسال جوعارىدا قازبا جۇمىس­تارىنىڭ ورنى جاتىر. وندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ا.دوسىمباەۆانىڭ ايتۋىنشا, تاۋ-شاتقالداردا 78 تاس ءمۇسىن بار. ولاردىڭ تەڭ جارتىسىندا ەر, وزگەسىندە ايەل كىسى بەينەلەنگەن. ءحVىى-ءحVىىى عاسىر­لارعا جاتقى­زى­لاتىن نىساندى كەيدە “كەنە­سارىنىڭ شۋ ايماعى” دەپ تە اتايتىن كورىنەدى. مۇنان كەيىن سەمينارعا قاتى­سۋشىلار اسپارا قالاسىنىڭ ورنىندا بولدى. اسپارا – ورتا عا­سىردان ساقتالعان كونە شا­ھار­لاردىڭ ءبىرى. ۇلى جىبەك جولى بويىندا ورنالاسقاندىقتان دەرەك كوزدەرىندە بۇل قالا جايلى مالىمەتتەر قىتاي جانە اراب جازبالارىندا كەزدەسەدى. سونىمەن قاتار, ءحىV عاسىردىڭ سوڭى مەن حV  عاسىردىڭ باسىندا مۇندا ءامىر تەمىر اسكەرلەرىنىڭ تۇرعاندىعى انىقتالعان. ءتورت جاعىنان بيىكتىگى 30-35 مەتر دۋالدارمەن قورشالعان قامالدىڭ ىشىندە شامامەن وسىدان 500 جىل بۇرىن قاراپايىم حالىق عۇمىر كەشكەن. وسىنداي كونە قالالاردىڭ ءبىرى – مەركى. ا.دوسىمباەۆا: “مەركى ءبىر كەزدەرى ۇلكەن قالا بولعان جانە ونىڭ داۋرەن قۇرعان كەزەڭى كەيبىر دەرەكتەردەگىدەي ءVىىى-ءحىىى ەمەس, ءVى-ءىح عاسىرلار”, – دەيدى. بۇل سونداي-اق, باتىس تۇرىك قاعا­نا-تىنىڭ استاناسى بولعان, سول سەبەپتى ەل باسشىسى دا وسىندا ءومىر سۇرگەن. ءسوز ەتىلگەن جايتتارعا باي­لانىستى ارحەولوگ وندا بىرەر جىل­دار جۇرگىزگەن زەرتتەۋ جۇ­مىس­تارىنىڭ ناتيجەسىندە مالىمەتتەر كارتاسىن جاساپتى. وكىنىشتىسى, كەزىندەگى ۇلكەن قالانىڭ ءبىر بولىگىنىڭ ۇستىنە بۇگىنگى تاڭدا ءتۇرلى عيماراتتار سالىنىپ كەتكەن. ەكى كۇندىك سەميناردىڭ العاشقى كۇنى وسىندا ءتامامدالدى. ءىس-شارانىڭ ەكىنشى كۇنى قا­تى­سۋشىلار شۋ وڭىرىندە ورنالاسقان تۇركى ەسكەرتكىشتەرىمەن تانىستى. ولار, ەڭ الدىمەن, حيام قور­عا­نىندا بولدى. نىسان ادامنىڭ جانە تابيعات قۇبى­لىستارىنىڭ اسەرىنەن بۇزىلىپ, قيراپ, ابدەن توزىعى جەتكەن ەسكى قامال ەكەن. بىراق, قابىرعالارىنىڭ ءبىراز بولىگى ءالى دە اپ-انىق كورىنەتىندەي ساقتالىپتى. سەمينارعا كەلگەندەر جايساڭ الابىنداعى 27 ەسكەرت-كىشتىڭ ءبىرازىن ارالادى. ولاردىڭ بارلىعى دا ءVىى-ءVىىى عاسىرلارعا جاتاتىن, بۇگىندە مەملەكەت قورعاۋىنا الىنعان جادىگەرلەر بولىپ سانالادى. اتالعان ورىن­داردا نەگىزىنەن تاس مۇسىندەر, سوعان بالاما رەتىندە سانالاتىن ستەللا تارىزدەس باعان تاستار ورنا­تىلىپتى. بيىكتىكتەرى دە ءارتۇرلى بولىپ كەلگەن ەسكەرتكىشتەر جەر­لەنگەن ادامنىڭ حالىق اراسىنداعى بەدەلىن, دارە­جەسىن بىلدىرەدى ەكەن. ال, سىرتىنا ءتورت جاقتاۋلى قابىرعا تارىزدەس قورشاۋ سالىنعان جانە ءىشى تولا تاس. بىراق, بۇل زيرات بولماعان, تەك سول ماڭايداعى جەرلەنگەن ادامدارعا قۇران وقىپ, مال سوياتىنداي زيارات ورنى بولعان, تاس سانى سونداي زيارات ەتىپ, سىيىنىپ, تىلەك تىلەگەن ادام سانىن بىلدىرەتىن كورىنەدى. تاريحي ورىندارعا جاسالعان ەكى كۇندىك سەميناردىڭ سوڭعى نۇكتەسى قاسقىرساي, بالتالى جەرىندە قويىلدى. مۇنداعى تاۋ-تاستىڭ بەتكەيىنە قاشالىپ سالىنعان بارىس, بۇقا مەن بۇعىنىڭ 100-گە جۋىق سۋرەتى, وسى سايدان كوپتەپ كەزدەسەتىن تاڭبالار مەن جازبالار ءبىر كەزدەرى ءومىر سۇرگەن بابا­لارىمىزدىڭ تۇرمىس-سالتىنان سىر شەرتەرى ءسوزسىز. وسى جەردە سەمينارعا قاتىسۋشىلار العان اسەرلەرىمەن ءبولىستى, مۇنداي شا­رالار الداعى ۋاقىتتا ءجيى ۇيىمداستىرىلىپ تۇرسا دەگەن ويلارىن دا ايتتى. الميرا وماروۆا,  جۋرناليست. جامبىل وبلىسى, مەركى, شۋ اۋداندارى. سۋرەتتى تۇسىرگەن التىنبەك قارتاباەۆ.