قازاقستاندىق دامۋ: العاشقى جارتىجىلدىقتاعى جەتىستىكتەر
دۇنيە ءجۇزىنىڭ دۋالى اۋىز ساراپشىلارى جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىسىنا قارسى جاساعان قازاقستاننىڭ ءىس-قيمىل شارالارىنا جوعارى باعا بەرىپ, الەمنىڭ دامىعان ەكونوميكالارى رەتسەسسياعا ۇشىراپ جاتقاندا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ داعدارىستان كەيىنگى دامۋ قارقىنىنىڭ سەرپىندى بولاتىنىنا بولجام جاساپ, سەنىم بىلدىرگەن ەدى. عاسىر عاجايىبى اتانعان “قازاقستاندىق ەكونوميكالىق دامۋ قۇبىلىسىنىڭ” اۆتورى, زاماناۋي رەفورماتور, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا ارناعان “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى جولداۋىندا ء“بىز رەتسەسسياعا جول بەرمەدىك, ويتكەنى, نە ىستەۋ كەرەكتىگىن بىلدىك جانە مۇنى جەدەل ىستەدىك. ۇلى نەرۋ ءبىر كەزدەرى بىلاي دەگەن ەكەن: “تابىس كىم باتىل قيمىلداسا, سونىڭ ۇلەسىنە ءجيى تۇسەدى”. ال ءبىز باتىل قيمىلدادىق. ءبىز توتەپ بەردىك. ەندى ءبىز 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن ورىنداۋعا كىرىسەمىز” دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن.
ءيا, بولجام اقيقاتقا اينالدى. بىلگىر باسشىمىزدىڭ بىلىكتى دە بالاماسىز باستامالارىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىز داعدارىستان قينالىسسىز شىعىپ, قارجى تاپشىلىعى قىسقان سول ءبىر سىندارلى كەزەڭنىڭ وزىندە بولاشاق سەرپىندى دامۋ ۇردىستەرىنە تۇعىر جاساپ, تاۋەلسىز قازاقستان تورتكۇل دۇنيەنى تامساندىرعان جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ داۋىرىنە قادام باستى. قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ورلەۋ ءداۋىرىنىڭ تاريحي دا تابىستى بولاتىنىنا سەنىم نىعايا تۇسكەن سياقتى. وعان ەلىمىزدىڭ 2010 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ قورىتىندىسى دالەل بولعانداي. جارتىجىلدىقتىڭ قورىتىندىسىن سارالاعان ۇكىمەت وتىرىسىندا ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگياسىنىڭ العاشقى مارەسى قارىشتى سەرپىندەرمەن باستالعاندىعى ايقىندالدى. التى اي ىشىندە ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ء(ىجو) ءوسۋى 8 پايىز دەڭگەيگە جەتكەندىگى اتاپ كورسەتىلدى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ ەڭ شەشۋشى نەگىزگى التى سالاسىندا, ونەركاسىپتە, اۋىل شارۋاشىلىعىندا, كولىك سالاسىندا, ساۋدا, بايلانىس جانە قۇرىلىس سالالارىندا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىلدى. ونەركاسىپ ءوندىرىسى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 11 پايىزعا ءوستى.
ونەركاسىپ
بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا قازاقستاننىڭ ونەركاسىبى 5,5 ترلن. تەڭگەنىڭ ءونىمىن شىعاردى. ناقتى يندەكس كولەمى 111 پايىزدى قۇرادى. وڭىرلەردىڭ بارلىعى جوسپاردى وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا اسىرا ورىندادى. ونىڭ ىشىندە پاۆلودار, قوستاناي, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارى جانە الماتى قالاسى ايتارلىقتاي ۇلكەن وسىمدەرگە قول جەتكىزدى.
ونەركاسىپ وندىرىسىندەگى بۇل قوماقتى تابىستاردى جەكەلەي سارالايتىن بولساق, تاۋ-كەن ونەركاسىبىندە 3,4 ترلن. تەڭگەنىڭ ءونىمى شىعارىلدى. ونىڭ ىشىندە كومىر شىعارۋ 59,9 ملرد. تەڭگە, مەتالل رۋداسىن ءوندىرۋ 304,1 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. جىل باسىنان بەرى تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنىندە جالپى قۇنى 177,6 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن جاڭا ءوندىرىس وشاقتارى پايدالانۋعا بەرىلىپ, 6500 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. 2010 جىلدىق العاشقى جارتىجىلدىعىنداعى ونەركاسىپ ءوندىرىسى ءوسىمىنىڭ كولەمىن تومەندەگى كەستەلەردەن كورۋگە بولادى.
وسى كەزەڭدە وڭدەۋ ونەركاسىبىندە 1,7 ترلن. تەڭگەنىڭ تاۋارلارى ءوندىرىلدى. 2009 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا ناقتى يندەكس كولەمى 118,3 پايىزعا جەتتى. ونىڭ ىشىندە توقىما ونىمدەرىن شىعارۋ 110,9 پايىزعا, حيميا ونەركاسىبى ونىمدەرىن ءوندىرۋ 167,5 پايىزعا, مەتالل ەمەس باسقا دا مينەرالدى ونىمدەر شىعارۋ 237,2 پايىزعا, ماشينە جانە جابدىقتاردان باسقا دايىن مەتالل بۇيىمدارىن شىعارۋ 168,7 پايىزعا, ماشينە شىعارۋ 167,8 پايىزعا ارتتى.
ەلىمىزدە 2010 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا ۋران ءوندىرۋ مولشەرى 8452 توننا جەتتى. الدىن-الا بەلگىلەنگەن جوسپار بويىنشا جىل اياعىنا دەيىن تاعى دا 9770 توننا ۋران ءوندىرۋ كوزدەلىنىپ وتىر. ءسويتىپ, قازاقستان وسى ماڭىزدى ءونىم شىعارۋدا الەمدە ءبىرىنشى ورىنعا شىقپاق. ەسەپتى كەزەڭدە ەلىمىز بويىنشا 42 ملرد. كۆت/ساع. ەلەكتر قۋاتى ءوندىرىلدى. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 8 پايىزعا ارتىق. سونىمەن بىرگە ەلەكترمەن جابدىقتاۋ, گاز تاراتۋ, بۋ جانە اۋانى كونديتسيالاۋ سالالارىندا جالپى قۇنى 369,3 ملرد. تەڭگەنىڭ ونىمدەرى شىعارىلدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدىڭ كومپانيالارىندا وتاندىق ونىمدەردى ساتىپ الۋعا ءبىرىنشى كەزەكتەگى باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, 2010 جىلدىڭ العاشقى 6 ايىندا “سامۇرىق-قازىنا” ۇاق پەن “قازاگرو” ۇبح” اق-قا قاراستى كاسىپورىندار جالپى قۇنى 2 396,4 ملرد. تەڭگەنىڭ تاۋارلارىن ساتىپ السا, ونىڭ ىشىندە وتاندىق تاۋارلاردىڭ ۇلەسى 1503,0 ملرد. تەڭگە نەمەسە 62,7 پايىزدى قۇرادى.
يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا “يندۋستريالىق دامۋ – بۇل ءبىزدىڭ جاڭا ونجىلدىقتاعى مۇمكىنشىلىگىمىز, ەل دامۋى ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر. قازاقستان تابىستى يندۋستريالىق دەرجاۆا بولادى – مەن بۇعان ابدەن سەنىمدىمىن” دەپ اتاپ كورسەتتى. اقيقاتىندا بيىل باستاۋ العان يندۋستريالاندىرۋ بەسجىلدىقتارى ەلىمىزدىڭ وركەنيەت بيىگىنەن لايىقتى ورنىن الاتىن الەۋەتتى دە دامىعان دەرجاۆاعا لايىق قادام جاساعاندىعى دالەل بولادى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا ەلىمىز بويىنشا جالپى قۇنى 396 ملرد. تەڭگە تۇراتىن 72 ءىرى ءوندىرىس نىسانى پايدالانۋعا بەرىلىپ, 12 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. جىل اياعىنا دەيىن جالپى قۇنى 459 ملرد. تەڭگە بولاتىن تاعى دا 72 ءىرى ءوندىرىس ورتالىعى بوي كوتەرمەك. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 144 ءىرى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبانى ىسكە قوسۋ بۇرىن-سوڭدى ەشقانداي مەملەكەت تاريحىندا بولىپ كورمەگەن. بۇل يندۋستريالىق ورلەۋ ەلىمىزدىڭ ەرتەڭگى قۋاتتى دامۋىنىڭ بەرىك بازاسى بولاتىندىعى ءسوزسىز.
ەكىنشى جارتىجىلدىقتا ىسكە قوسىلاتىن ءىرى يندۋستريالىق جوبالار بويىنشا قازىردىڭ وزىندە باتىس قازاقستان, ءسولتۇستىك قازاقستان جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارى جوعارى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزىپ وتىر. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ەكىنشى جارتىجىلدىقتا ىسكە قوسىلاتىن ءىرى جوبالارعا بولىنگەن 459 ملرد. تەڭگە قارجىنىڭ 307 ملرد. تەڭگەسى يگەرىلدى.
ءال-اۋقات قورىنىڭ الەۋەتى
“سامۇرىق-قازىنا” ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىندا انىقتالعان مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق ساياساتىن جۇزەگە اسىرادى. وسى ورايدا ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن, يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىن, “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسىن ءىس جۇزىنە اسىرۋدا قور تاراپىنان اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار اۋقىمدى, مىندەت زور. قورعا قاراستى ءىرى ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ وندىرىستىك الەۋەتى دە ارتىپ كەلەدى. مۇناي مەن گاز كوندەنساتىن ءوندىرۋ بىلتىرعى جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 3 پايىزعا ارتتى. مۇناي تاسىمالى بويىنشا كورسەتكىش 7,6 پايىزعا, گاز تاسىمالى بويىنشا 11,9 پايىزعا, شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋ كولەمى 58,2 پايىزعا ارتتى. قازاقستان تەمىر جولى بويىنشا تاريفتىك تاۋار اينالىمىنىڭ ءوسىمى 13,6 پايىز بولدى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ كۇرەتامىرى سانالاتىن تەمىر جول بويىنشا جولاۋشىلار تاسىمالداۋ 5,9 پايىزعا, جۇك تاسىمالى 16,1 پايىزعا ارتتى.
قازاقستاننىڭ اتوم ونەركاسىبى جىلدان-جىلعا دامىپ, حالىقارالىق رىنوكتا ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن الىپ كەلەدى. ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا وسى سالادا بەريللي ءوندىرۋ 90 پايىزعا ورىندالىپ, وتكەن جىلدىڭ ءسايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 42,5 پايىز ارتتى. سول سياقتى ۋران ءوندىرۋ كولەمى دە وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 42,5 پايىزعا ءوسىپ وتىر.
ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ شەشىمىنە سايكەس “سامۇرىق-قازىنا” قورى داعدارىسقا قارسى باعدارلاما اياسىندا ۇلتتىق قوردان بولىنگەن قاراجات ەسەبىنەن جالپى قۇنى 27,2 ملرد. تەڭگە بولاتىن 3 ءىرى جوبا-نى قارجىلاندىرىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, “شىمبۇلاق” تاۋ شاڭعىسى كۋرورتىن دامىتۋعا 15 ملرد. تەڭگە, تاراز مەتاللۋرگيا زاۋىتىنىڭ فەرروقورىتپا ءوندىرىسىن جاڭعىرتۋعا 7,23 ملرد. تەڭگە, اقتاۋ تەڭىز ايلاعىن سولتۇستىك باعىتتا كەڭەيتۋ جوباسىنا 5 ملرد. تەڭگە قارجى قۇيىلىپ وتىر. تۇتاستاي العاندا جىل اياعىنا دەيىن قور تاراپىنان تارتىلعان ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن 8 يندۋستريالىق ءىرى جوبا پايدالانۋعا بەرىلەدى. قور داعدارىسقا قارسى قابىلدانعان ءىس-شارالار باعدارلاماسىنىڭ وپەراتورى بولىپ تابىلادى. وسى ماقساتقا ۇلتتىق قوردان 1 ترلن. 087,5 ملرد. تەڭگە كولەمىندە قارجى بولىنگەن. قازىرگى ۋاقىتتا ونىڭ 983,2 ملرد. تەڭگەسى نەمەسە 90,4 پايىزى يگەرىلدى.
قور تاراپىنان ەلىمىزدىڭ قارجى سەكتورىن تۇراقتاندىرۋ ماسەلەسى بويىنشا دا كەلەلى ىستەر اتقارىلدى. اليانس بانك جانە تەمىربانك قارجى ورتالىقتارىن قايتا قۇرىلىمداۋدىڭ جۇمىستارى ءىس جۇزىندە تولىق اياقتالدى. بيىلعى جىلدىڭ قىركۇيەگىندە بتا بانكتى قايتا قۇرىلىم-داۋدىڭ زاڭدى راسىمدەرى اياقتالىپ, بۇل قارجى ۇيىمى تولىققاندى قىزمەت ەتەتىن بولادى. سونىمەن بىرگە قورعا ەلىمىزدەگى ۇلەسكەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن سالىنىپ جاتقان پروبلەمالىق تۇرعىن ءۇي كەشەن-دەرىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ مىندەتى جۇكتەلگەن. وسىعان بايلانىستى قور ەلىمىزدىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى 5 بانكىنىڭ قاتىسۋىمەن پروبلەمالىق قۇرىلىسقا قارجى قۇيىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, قور 5242 ۇلەسكەر قاتىسقان اياقتالماعان 14 قۇرىلىس نىسانىن قارجىلاندىرۋدا. سونداي-اق جىلجىمايتىن م ۇلىك قورى ارقىلى جالپى قۇنى 89,3 ملرد. تەڭگە تۇراتىن اياقتالماعان 26 قۇرىلىس نىساندارىن قارجىلاندىرۋعا شارت جاسالدى. ونىڭ ىشىندە استانا قالاسىندا جالپى قۇنى 69,7 ملرد. تەڭگە تۇراتىن 24 نىسان, الماتى وبلىسىندا 16,1 ملرد. تەڭگە تۇراتىن ءبىر قۇرىلىس نىسانى جانە الماتى قالاسىندا جالپى قۇنى 3,5 ملرد. تەڭگە تۇراتىن ءبىر قۇرىلىس نىسانى قارجىلاندىرىلۋدا.
“سامۇرىق-قازىنا” قورى ەلىمىزدىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىن دامىتۋ ماسەلەسىنە دە قوماقتى ۇلەس قوسىپ وتىر. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا قور شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ جالپى قۇنى 421 ملرد. تەڭگەدەن اساتىن 9026 جوباسىن قارجىلاندىرۋدا. وسى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا 12382 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى.
سونىمەن, “سامۇرىق-قازىنا” قورى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ 2009 جىلعى 18 قىركۇيەكتەگى شەشىمىمەن ماقۇلدانعان دامۋدىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىن ورىنداۋمەن قاتار, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا, يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا, تۇراقتاندىرۋ باعدارلاما-سىنىڭ جانە “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسىنىڭ ءىس-شارالارىنا, سونداي-اق قازاقستاندىق قامتۋدى ارتتىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالارعا ەنگىزىل-گەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا باستى نازار اۋدارىلۋدا.
اگرارلىق سالانىڭ جەتىستىگى
بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا ەلىمىزدىڭ اگرارلىق سالاسىندا دامۋ تۇراقتىلىعى ساقتالدى. وسى مەرزىمدە اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىندە جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋى 3,1 پايىزدى قۇرادى. مەملەكەت تاراپىنان دەر كەزىندە كورسەتىلگەن شىنايى قولداۋ شارالارىنىڭ ناتيجەسىندە كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارى ساپالى اياقتالدى. سونىمەن بىرگە ەگىس القاپتارىن ءارتاراپتاندىرۋ ماقساتتارىندا ايتارلىقتاي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلدى. ماسەلەن, مايلى داقىلدار ەگىستىگىنىڭ كولەمى جارتى ميلليون گەكتارعا ۇلعايتىلدى. سول سياقتى كوكونىس, قانت قىزىلشاسى, كارتوپ, جەم-ءشوپ القاپتارى دا ءوستى. ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسىن قولدانۋ دەڭگەيى 11,2 ملن. گەكتارعا جەتتى. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 900 مىڭ گەكتارعا ارتىق. شەگىرتكەگە قارسى جوسپارلانعان بارلىق فيتوسانيتارلىق شارالار دەر كەزىندە ورىندالدى.
مال شارۋاشىلىعىندا دا باستاۋ العان تۇراقتى دامۋ ءۇردىسى جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. العاشقى جارتىجىلدىقتا مالدىڭ بارلىق تۇرلەرىنىڭ سانى 2 دەن 4 پايىزعا دەيىن, ال قۇس سانى 8 پايىزعا دەيىن ءوستى. وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدە مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى ۇلعايدى. ەسەپتى كەزەڭدە ەت ءوندىرۋ 3,9 پايىزعا, ءسۇت 2,3, جۇمىرتقا ءوندىرۋ 10,9 پايىزعا ارتتى. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وندەۋ سالاسى دا ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتى جاقسى كورسەتكىشتەرمەن قورىتىندىلادى. وسى مەرزىم ىشىندە بۇل سالانىڭ ءوسۋ مولشەرى 14,6 پايىزعا جەتتى. جالپى العاندا, بيىلعى العاشقى جارتىجىلدىقتاعى اگرارلىق سالانىڭ دامۋى ىشكى ازىق-ت ۇلىك رىنوگىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر.
بۇگىنگى تاڭدا اگرارلىق سالانىڭ الدىندا تۇرعان باستى مىندەت ەلىمىزدىڭ قۇرعاقشىلىقتان زارداپ شەككەن ايماقتارىندا ازىق-ت ۇلىك استىعىنىڭ تۇراقتاندىرۋ قورلارىن قۇرۋ بولىپ تابىلادى. وسى ماقساتپەن قازىر ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى استىعىنىڭ 400 مىڭ تونناسىن قۇرعاقشىلىقتان زارداپ شەككەن ايماقتارعا جىبەرۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇل بىرىنشىدەن استىق شىقپاي قالعان ايماقتاردا ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىن بولدىرماۋعا, ەكىنشىدەن, سولتۇستىك اۋدانداردىڭ ەلەۆاتورلارىن وتكەن جىلدان قالعان ارتىق استىقتان بوساتۋعا ىقپال ەتەدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ الدىندا تۇرعان تاعى دا ءبىر كەلەلى مىندەت, مال شارۋاشىلىعىندا قالىپتاسقان تۇراقتىلىقتى ساقتاپ, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىندا مالدىڭ, اسىرەسە انالىق مال باسىنىڭ ازايۋىن بولدىرماۋ. بۇل ءۇشىن ۇكىمەت قورىنان ارنايى قارجى ءبولىپ, مال باسىن ءوسىرۋ شارالارىنا قولداۋ كورسەتۋ كەرەك. بۇل ماقساتقا “مال ونىمدەرى كورپوراتسياسى” اق-تىڭ الەۋەتىن تولىق پايدالانۋ قاجەت. بۇل اكتسيونەرلىك قوعام الداعى ۋاقىتتا ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن 6 مىڭ ءىرى قارا مال ساتىپ الىپ, ولاردى جاڭادان اشىلاتىن بورداقىلاۋ الاڭدارىندا كۇتىمگە قويۋى كەرەك. مىنە, وسى شارالاردى ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ەلىمىزدەگى اۋا رايى قۇرعاقشىلىعىنان بولاتىن جاعىمسىز اسەرلەردى جويىپ, مال باسىنىڭ ازايۋىنا جول بەرىلمەيدى جانە اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى تۇراقتىلىق ساقتالاتىن بولادى.
قارجى جانە فيسكالدىق ساياسات
اعىمداعى جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا فيسكالدىق ساياسات اعىمداعى كەزەڭنىڭ مىندەتتەرىن شەشۋمەن قاتار, ۇزاق مەرزىمدى باسىمدىقتارعا, ەلىمىز ازاماتتارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا, جۇ-مىسسىزدىقتىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋگە, قارجى سەكتورىن تۇراقتاندىرۋعا, جىلجىمايتىن م ۇلىك رىنوگىنداعى تۇيتكىلدەردى شەشۋگە, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋعا, اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋعا جانە قارجى- ەكونوميكالىق داعدارىسىنان كەيىنگى كەزەڭدەگى ەلىمىزدىڭ سەرپىندى دامۋ احۋالىن قالىپتاستىرۋعا ارنالعان شارالاردى ءىس جۇزىنە اسىرۋعا باعىتتالعان.
2010 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە (قارىزداردىڭ ءتۇسىمىن ەسەپتەمەگەندە) 2 036,7 ملرد. تەڭگە قارجى ءتۇستى. بۇل ەسەپتى كەزەڭگە جوسپارلانعان تولەمنىڭ 93,7 پايىزىن قۇرايدى. جارتىجىلدىقتاعى بيۋدجەتتىڭ شىعىسى 2 241,3 ملرد. تەڭگە نەمەسە جوسپاردىڭ 93,4 پايىزىن قۇراپ وتىر. ەسەپتى كەزەڭدەگى بيۋدجەت تاپشىلىعى 204,5 ملرد. تەڭگە بولدى. بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ەسەپتى كەزەڭدەگى بوس قالعان قارجىسى 14,4 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. بيۋدجەت كىرىستەرى وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 19,6 پايىزعا ۇلعايدى. سالىق تۇسىمدەرىنەن تۇسكەن قارجى 1181,4 ملرد. تەڭگە نەمەسە 106,7 پايىز بولدى. وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا بيۋدجەتكە تۇسكەن سالىق تۇسىمدەرى 223,7 ملرد. تەڭگەگە ۇلعايدى. 2010 جىلعى 1 شىلدەدەگى جاعداي بويىنشا سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا تولەمدەر بويىنشا بەرەشەك قارجى 150,8 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى.
ۇلتتىق قور اكتيۆتەرى بۇگىندە 4 803,2 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. بۇل رەتتە مۇناي سەكتورىنىڭ كاسىپورىندارىنان تىكەلەي سالىقتار بويىنشا تۇسكەن تۇسىمدەر 1 093,1 ملرد. تەڭگە بولىپ, وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 439,7 ملرد. تەڭگەگە ءوستى.
جارتىجىلدىقتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىسىنىڭ اتقارىلۋ مولشەرى 2035,4 ملرد. تەڭگە نەمەسە 95,5 پايىز بولدى. بەلگىلەنگەن بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ 96,9 ملرد. تەڭگەسى يگەرىلمەي قالدى. بۇل بولىنگەن قارجىنىڭ 14,2 ملرد. تەڭگەسىنىڭ يگەرىلمەۋىنىڭ وبەكتيۆتى, 82,7 ملرد. تەڭگەسىنىڭ سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرى بار. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەرگە 377,0 ملرد. تەڭگە مولشەرىندە نىسانالى ترانسفەرتتەر ءبولىندى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ مالىمەتى بويىنشا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ولاردىڭ 343,9 ملرد. تەڭگەسى نەمەسە 91,2 پايىزى يگەرىلدى. رەسپۋبليكا بويىنشا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ترانسفەرتتى قارجىنىڭ 33,1 ملرد. تەڭگەسىن يگەرمەگەن.
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن نىسانالى ترانسفەرتتەردى يگەرۋ بارىسىندا “جول كارتاسىنىڭ” بيۋدجەتتىك باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋ شارالارى اتقارىلۋدا. بيىلعى جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن “جول كارتاسى” شارالارىن ورىنداۋعا 98,0 ملرد. تەڭگە ءبولۋ كوزدەلىنگەن. العاشقى جارتىجىلدىقتا وڭىرلەرگە ونىڭ 57,6 ملرد. تەڭگەسى اۋدارىلدى. جەرگى-لىكتى اتقارۋشى ورگاندار بۇل قارجىنىڭ 55,5 ملرد. تەڭگەسىن نەمەسە 96,6 پايىزىن يگەردى. وسى ورايدا “جول كارتاسىنىڭ” نىساندارىن ىسكە قوسۋ نەگىزگى التى باعىت بويىنشا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقاندىعىن اتاپ ايتۋ كەرەك. بيۋدجەتتىك قاراجات كوپ بولىنگەن نەگىزگى باعىتتارعا ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى جوندەۋ جانە قايتا جاڭعىرتۋ, ەلدى مەكەندەردى جانە قالالاردى اباتتاندىرۋ شارالارى جاتادى. بۇل ماقساتتارعا 2010 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 32,8 ملرد. تەڭگە ءبولۋ كوزدەلىنگەن. العاشقى جارتىجىلدىقتا بۇل قارجىدان وڭىرلەرگە 20,0 ملرد. تەڭگە ءبولىندى جانە ونىڭ 19,5 ملرد. تەڭگەسى نەمەسە 97,6 پايىزى يگەرىلدى.
سىرتقى ساۋدا اينالىمى: ەكسپورت جانە يمپورت
ساراپتاۋ ناتيجەلەرى كورسەتىپ وتىرعانىنداي, 2010 جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا تۇتىنۋ تاۋارلارىنا دەگەن سۇرانىستىڭ ءبىرشاما ارتقاندىعى بايقالادى. العاشقى جارتىجىلدىقتا بولشەك ساۋدا كولەمى 13,1 پايىزعا ءوستى. 2009 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا بۇل كورسەتكىش 8,6 پايىزعا كەمىگەن بولاتىن. قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق جاعدايىنىڭ قايتادان قالپىنا كەلۋى الەمدىك تاۋار رىنوگىنداعى باعا كونيۋنكتۋراسىنىڭ وڭ وزگەرىستەرىنە بايلانىستى بولىپ وتىر. ماسەلەن, الەمدىك رىنوكتا Brent ماركالى مۇنايدىڭ باعاسى 2009 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىمەن سالىستىرعاندا 17 دوللارعا ءوسىپ, 1 باررەلى 78,9 اقش دوللارىن قۇراپ وتىر. ءاليۋمينيدىڭ ءاربىر تونناسىنىڭ الەمدىك باعاسى 465 دوللارعا ءوسىپ, 2130 دوللاردى قۇراسا, مىستىڭ ءاربىر تونناسى شامامەن 2 مىڭ دوللارعا قىمباتتاپ, 7121,5 اقش دوللارىنا جەتتى.
باعا كونيۋنكتۋراسىنىڭ جاعىمدى ناتيجەسى قازاقستان تاۋارلارى ەكسپورتى كولەمىنىڭ 74 پايىزعا ارتۋىنا ءمۇمكىندىك جاسادى. جالپى, سىرتقى ساۋدا اينالىمى وتكەن جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىمەن سالىستىرعاندا 40 پايىزعا ارتتى. ال شەتەلدەردەن كەلەتىن تاۋار يم-پورتىنىڭ كولەمى 4,5 پايىزعا تومەندەپ, 10,3 ملرد. اقش دوللارىن قۇرادى.
حالىقتى الەۋمەتتىك قولداۋ
ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنداعى وڭ جەتىستىكتەر حالىقتى الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىن بارىنشا كەڭەيتۋگە جانە الەۋمەتتىك سالانىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا جاعداي جاساۋدا. وتكەن جىلدارداعىداي, ۇستىمىزدەگى جىلى دا زەينەتاقىنى ارتتىرۋ, جاردەماقىلار جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ مەكەمەلەرىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا كەشەندى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. العاشقى جارتىجىلدىقتا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن الەۋمەتتىك كومەك جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋعا بولىنەتىن شىعىستار 19,8 پايىزعا ارتتىرىلدى. بۇل قارجىنىڭ ءمولشەرى 833,6 ملرد. تەڭگە نەمەسە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ جالپى شىعىسى كولەمىنىڭ 20 پايىزىن, ياعني ەلىمىزدىڭ ءىجو-ءنىڭ 5 پايىزىن قۇرايدى.
2010 جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جوسپارلانعان الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جانە الەۋمەتتىك كومەككە بولىنگەن بيۋدجەتتىك قارجى 100 پايىز يگەرىلدى. جىل باسىنان بەرى زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ مولشەرى 25 پايىزعا ارتتىرىلسا, بازالىق زەينەتاقى تولەمدەرى 9 پايىزعا كوبەيدى. ءسويتىپ, ەڭ تومەنگى زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ مولشەرى 18325 تەڭگە, ورتاشا زەينەتاقى 27599 تەڭگە جانە جوعارى زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ مولشەرى 39893 تەڭگەنى قۇرادى.
ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما, “جول كارتاسى” اياسىندا اتقارىلاتىن ءىس-شارالار جۇمىسسىزدىق كولەمىن ازايتۋعا يگى جول اشتى. اعىمداعى جىلدىڭ باسىندا جۇمىسسىزدار سانى 524 مىڭ ادام, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 6,3 پايىز بولعان بولسا, جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىندا جۇمىسسىزداردىڭ سانى 504 مىڭ ادامعا دەيىن, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 5,8 پايىزعا دەيىن قىسقاردى. جۇمىسسىزدىقتىڭ ءتومەندەۋى تيىسىنشە ەكونوميكامەن اينالىساتىن ادامدار قاتارىنىڭ وسۋىمەن سيپاتتالادى. وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا بيىلعى جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىندا جۇمىسپەن قامتىلعان حالىقتىڭ سانى 213 مىڭ ادامعا ارتىپ, جالپى العاندا 8,1 ملن. ادامدى قۇرادى.
جىل باسىنان بەرى جۇمىسپەن قامتۋ ورگاندارىنا جۇمىسقا ورنالاسۋ ءۇشىن 263 مىڭ ادام ءوتىنىش بىلدىرسە, ونىڭ ىشىندە قازىرگە دەيىن 196 مىڭ ادام تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. بەلسەندى جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىنىڭ اياسىندا كاسىپتىك دايارلاۋعا جۇمىسسىز قالعان 40 مىڭ ادام جىبەرىلدى. 60 مىڭنان استام ادام قوعامدىق جۇمىستارعا تارتىلدى. سونىمەن بىرگە حالىقتىڭ نىسانالى توبىنىڭ قاتارىنان 33 مىڭ جۇمىسسىز ازاماتتار الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا ورنالاستىرىلدى. وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن 21 مىڭ جاس تۇلەك “جاستار پراكتيكاسى” باعدارلاماسى بويىنشا ەڭبەككە تارتىلدى.
ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا ەكونوميكامىزدا 140 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلسا, ونىڭ 68 مىڭى اۋىلدىق جەرلەردىڭ ۇلەسىنە تيەدى. جىل باسىنان بەرى جاڭادان اشىلعان جالپى جۇمىس ورىندارىنىڭ 90 مىڭنان استامى تۇراقتى جۇمىس ورىندارى بولىپ تابىلادى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىندا جىل باسىنان بەرى تاعى دا 40 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلدى. قازىرگى كۇنگە دەيىن بيىلعى جىلدىڭ “جول كارتاسى” شەڭبەرىندە جوسپارلانعان 129 مىڭ جۇمىس ورنىنىڭ 122 مىڭى نەمەسە 94 پايىزى العاشقى جارتىجىلدىقتا اشىلدى.
قازىرگى كۇنگە دەيىن “جول كارتاسى” بويىنشا 3398 جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. ونىڭ ىشىندە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق جۇيەسى نىساندارى بويىنشا 658 جوبا, جول جوندەۋ جۇمىستارى بويىنشا 788 جوبا, الەۋمەتتىك نىسانداردى جوندەۋ جانە جىلۋ جۇيەسى بويىنشا 1398 جوبا, الەۋمەتتىك-مادەني نىسانداردى جوندەۋ جۇمىستارى بويىنشا 459 جوبا قولعا الىندى. 1 شىلدەگە دەيىنگى احۋال بويىنشا جوندەۋ جۇمىستارىنا بولىنگەن 133,2 ملرد. تەڭگەنىڭ 76,9 ملرد. تەڭگەسى نەمەسە جىلدىق قارجىنىڭ 58 پايىزى يگەرىلدى. ونىڭ 52 ملرد. تەڭگەسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن, 24,7 ملرد. تەڭگەسى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىلاردى قۇرايدى.
“جول كارتاسى” جوبالارى بويىنشا ەڭبەككە تارتىلعان ادامداردىڭ ورتاشا جالاقىسىنىڭ مولشەرى جالپى رەسپۋبليكا بويىنشا شامامەن 34 مىڭ تەڭگەنى قۇراپ وتىر. وڭىرلەر بويىنشا ورتاشا جالاقى مولشەرىنىڭ ەڭ جوعارعى كورسەتكىشى الماتى قالاسىندا 47,6 مىڭ تەڭگە جانە استانا قالاسىندا 40,3 مىڭ تەڭگە, سونىمەن بىرگە اقمولا وبلىسىندا 40,7 مىڭ تەڭگە بولىپ وتىر. بيىلعى جىلدىڭ 1 ساۋىرىنەن باستاپ بيۋدجەت سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى 25 پايىزعا ارتتىرىلدى. ءسويتىپ, ەلىمىزدەگى بيۋدجەت سالاسىنداعى 1,4 ملن. قىزمەتكەرلەر ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قوسىمشا 53,8 ملرد. تەڭگە قارجى ءبولىندى.
جالپى, ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا ەلىمىزدەگى ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق ساقتالدى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ باسىنان بەرى ينفلياتسيا دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋ ۇردىستەرى ورىن الدى. ەگەر ول قاڭتار ايىندا 1,4 پايىزدى قۇراسا, شىلدەدە 0,2 پايىزعا تومەندەدى. ال جىل باسىنان بەرگى جالپى ينفلياتسيا دەڭگەيى 4,4 پايىز بولىپ وتىر.
2010 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق قورلارىنىڭ كولەمى 5,7 ملرد. اقش دوللارىنا ءوسىپ, 53,1 ملرد. اقش دوللارىن قۇرادى. سونىڭ ىشىندە ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرىنىڭ كولەمى 26,5 ملرد. اقش دوللارى كولەمىندە بولىپ وتىر. ەلىمىزدى يندۋستريالاندىرۋ بەسجىلدىقتارى باستاۋ العان العاشقى ستراتەگيالىق جىلى ەل ەكونوميكاسىندا ورىن العان وسى جوعارعى جەتىستىكتەر الداعى ۋاقىتتاعى ەكونوميكامىزدىڭ ءورلەۋ ءداۋىرىنىڭ تۇعىرلى دا تابىستى بولاتىندىعىن پاش ەتسە كەرەك.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى.
قازاقستاندىق دامۋ: العاشقى جارتىجىلدىقتاعى جەتىستىكتەر
دۇنيە ءجۇزىنىڭ دۋالى اۋىز ساراپشىلارى جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىسىنا قارسى جاساعان قازاقستاننىڭ ءىس-قيمىل شارالارىنا جوعارى باعا بەرىپ, الەمنىڭ دامىعان ەكونوميكالارى رەتسەسسياعا ۇشىراپ جاتقاندا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ داعدارىستان كەيىنگى دامۋ قارقىنىنىڭ سەرپىندى بولاتىنىنا بولجام جاساپ, سەنىم بىلدىرگەن ەدى. عاسىر عاجايىبى اتانعان “قازاقستاندىق ەكونوميكالىق دامۋ قۇبىلىسىنىڭ” اۆتورى, زاماناۋي رەفورماتور, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا ارناعان “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى جولداۋىندا ء“بىز رەتسەسسياعا جول بەرمەدىك, ويتكەنى, نە ىستەۋ كەرەكتىگىن بىلدىك جانە مۇنى جەدەل ىستەدىك. ۇلى نەرۋ ءبىر كەزدەرى بىلاي دەگەن ەكەن: “تابىس كىم باتىل قيمىلداسا, سونىڭ ۇلەسىنە ءجيى تۇسەدى”. ال ءبىز باتىل قيمىلدادىق. ءبىز توتەپ بەردىك. ەندى ءبىز 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن ورىنداۋعا كىرىسەمىز” دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن.
ءيا, بولجام اقيقاتقا اينالدى. بىلگىر باسشىمىزدىڭ بىلىكتى دە بالاماسىز باستامالارىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىز داعدارىستان قينالىسسىز شىعىپ, قارجى تاپشىلىعى قىسقان سول ءبىر سىندارلى كەزەڭنىڭ وزىندە بولاشاق سەرپىندى دامۋ ۇردىستەرىنە تۇعىر جاساپ, تاۋەلسىز قازاقستان تورتكۇل دۇنيەنى تامساندىرعان جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ داۋىرىنە قادام باستى. قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ورلەۋ ءداۋىرىنىڭ تاريحي دا تابىستى بولاتىنىنا سەنىم نىعايا تۇسكەن سياقتى. وعان ەلىمىزدىڭ 2010 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ قورىتىندىسى دالەل بولعانداي. جارتىجىلدىقتىڭ قورىتىندىسىن سارالاعان ۇكىمەت وتىرىسىندا ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگياسىنىڭ العاشقى مارەسى قارىشتى سەرپىندەرمەن باستالعاندىعى ايقىندالدى. التى اي ىشىندە ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ء(ىجو) ءوسۋى 8 پايىز دەڭگەيگە جەتكەندىگى اتاپ كورسەتىلدى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ ەڭ شەشۋشى نەگىزگى التى سالاسىندا, ونەركاسىپتە, اۋىل شارۋاشىلىعىندا, كولىك سالاسىندا, ساۋدا, بايلانىس جانە قۇرىلىس سالالارىندا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىلدى. ونەركاسىپ ءوندىرىسى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 11 پايىزعا ءوستى.
ونەركاسىپ
بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا قازاقستاننىڭ ونەركاسىبى 5,5 ترلن. تەڭگەنىڭ ءونىمىن شىعاردى. ناقتى يندەكس كولەمى 111 پايىزدى قۇرادى. وڭىرلەردىڭ بارلىعى جوسپاردى وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا اسىرا ورىندادى. ونىڭ ىشىندە پاۆلودار, قوستاناي, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارى جانە الماتى قالاسى ايتارلىقتاي ۇلكەن وسىمدەرگە قول جەتكىزدى.
ونەركاسىپ وندىرىسىندەگى بۇل قوماقتى تابىستاردى جەكەلەي سارالايتىن بولساق, تاۋ-كەن ونەركاسىبىندە 3,4 ترلن. تەڭگەنىڭ ءونىمى شىعارىلدى. ونىڭ ىشىندە كومىر شىعارۋ 59,9 ملرد. تەڭگە, مەتالل رۋداسىن ءوندىرۋ 304,1 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. جىل باسىنان بەرى تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنىندە جالپى قۇنى 177,6 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن جاڭا ءوندىرىس وشاقتارى پايدالانۋعا بەرىلىپ, 6500 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. 2010 جىلدىق العاشقى جارتىجىلدىعىنداعى ونەركاسىپ ءوندىرىسى ءوسىمىنىڭ كولەمىن تومەندەگى كەستەلەردەن كورۋگە بولادى.
وسى كەزەڭدە وڭدەۋ ونەركاسىبىندە 1,7 ترلن. تەڭگەنىڭ تاۋارلارى ءوندىرىلدى. 2009 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا ناقتى يندەكس كولەمى 118,3 پايىزعا جەتتى. ونىڭ ىشىندە توقىما ونىمدەرىن شىعارۋ 110,9 پايىزعا, حيميا ونەركاسىبى ونىمدەرىن ءوندىرۋ 167,5 پايىزعا, مەتالل ەمەس باسقا دا مينەرالدى ونىمدەر شىعارۋ 237,2 پايىزعا, ماشينە جانە جابدىقتاردان باسقا دايىن مەتالل بۇيىمدارىن شىعارۋ 168,7 پايىزعا, ماشينە شىعارۋ 167,8 پايىزعا ارتتى.
ەلىمىزدە 2010 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا ۋران ءوندىرۋ مولشەرى 8452 توننا جەتتى. الدىن-الا بەلگىلەنگەن جوسپار بويىنشا جىل اياعىنا دەيىن تاعى دا 9770 توننا ۋران ءوندىرۋ كوزدەلىنىپ وتىر. ءسويتىپ, قازاقستان وسى ماڭىزدى ءونىم شىعارۋدا الەمدە ءبىرىنشى ورىنعا شىقپاق. ەسەپتى كەزەڭدە ەلىمىز بويىنشا 42 ملرد. كۆت/ساع. ەلەكتر قۋاتى ءوندىرىلدى. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 8 پايىزعا ارتىق. سونىمەن بىرگە ەلەكترمەن جابدىقتاۋ, گاز تاراتۋ, بۋ جانە اۋانى كونديتسيالاۋ سالالارىندا جالپى قۇنى 369,3 ملرد. تەڭگەنىڭ ونىمدەرى شىعارىلدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدىڭ كومپانيالارىندا وتاندىق ونىمدەردى ساتىپ الۋعا ءبىرىنشى كەزەكتەگى باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, 2010 جىلدىڭ العاشقى 6 ايىندا “سامۇرىق-قازىنا” ۇاق پەن “قازاگرو” ۇبح” اق-قا قاراستى كاسىپورىندار جالپى قۇنى 2 396,4 ملرد. تەڭگەنىڭ تاۋارلارىن ساتىپ السا, ونىڭ ىشىندە وتاندىق تاۋارلاردىڭ ۇلەسى 1503,0 ملرد. تەڭگە نەمەسە 62,7 پايىزدى قۇرادى.
يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا “يندۋستريالىق دامۋ – بۇل ءبىزدىڭ جاڭا ونجىلدىقتاعى مۇمكىنشىلىگىمىز, ەل دامۋى ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر. قازاقستان تابىستى يندۋستريالىق دەرجاۆا بولادى – مەن بۇعان ابدەن سەنىمدىمىن” دەپ اتاپ كورسەتتى. اقيقاتىندا بيىل باستاۋ العان يندۋستريالاندىرۋ بەسجىلدىقتارى ەلىمىزدىڭ وركەنيەت بيىگىنەن لايىقتى ورنىن الاتىن الەۋەتتى دە دامىعان دەرجاۆاعا لايىق قادام جاساعاندىعى دالەل بولادى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا ەلىمىز بويىنشا جالپى قۇنى 396 ملرد. تەڭگە تۇراتىن 72 ءىرى ءوندىرىس نىسانى پايدالانۋعا بەرىلىپ, 12 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. جىل اياعىنا دەيىن جالپى قۇنى 459 ملرد. تەڭگە بولاتىن تاعى دا 72 ءىرى ءوندىرىس ورتالىعى بوي كوتەرمەك. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 144 ءىرى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبانى ىسكە قوسۋ بۇرىن-سوڭدى ەشقانداي مەملەكەت تاريحىندا بولىپ كورمەگەن. بۇل يندۋستريالىق ورلەۋ ەلىمىزدىڭ ەرتەڭگى قۋاتتى دامۋىنىڭ بەرىك بازاسى بولاتىندىعى ءسوزسىز.
ەكىنشى جارتىجىلدىقتا ىسكە قوسىلاتىن ءىرى يندۋستريالىق جوبالار بويىنشا قازىردىڭ وزىندە باتىس قازاقستان, ءسولتۇستىك قازاقستان جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارى جوعارى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزىپ وتىر. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ەكىنشى جارتىجىلدىقتا ىسكە قوسىلاتىن ءىرى جوبالارعا بولىنگەن 459 ملرد. تەڭگە قارجىنىڭ 307 ملرد. تەڭگەسى يگەرىلدى.
ءال-اۋقات قورىنىڭ الەۋەتى
“سامۇرىق-قازىنا” ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىندا انىقتالعان مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق ساياساتىن جۇزەگە اسىرادى. وسى ورايدا ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن, يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىن, “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسىن ءىس جۇزىنە اسىرۋدا قور تاراپىنان اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار اۋقىمدى, مىندەت زور. قورعا قاراستى ءىرى ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ وندىرىستىك الەۋەتى دە ارتىپ كەلەدى. مۇناي مەن گاز كوندەنساتىن ءوندىرۋ بىلتىرعى جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 3 پايىزعا ارتتى. مۇناي تاسىمالى بويىنشا كورسەتكىش 7,6 پايىزعا, گاز تاسىمالى بويىنشا 11,9 پايىزعا, شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋ كولەمى 58,2 پايىزعا ارتتى. قازاقستان تەمىر جولى بويىنشا تاريفتىك تاۋار اينالىمىنىڭ ءوسىمى 13,6 پايىز بولدى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ كۇرەتامىرى سانالاتىن تەمىر جول بويىنشا جولاۋشىلار تاسىمالداۋ 5,9 پايىزعا, جۇك تاسىمالى 16,1 پايىزعا ارتتى.
قازاقستاننىڭ اتوم ونەركاسىبى جىلدان-جىلعا دامىپ, حالىقارالىق رىنوكتا ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن الىپ كەلەدى. ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا وسى سالادا بەريللي ءوندىرۋ 90 پايىزعا ورىندالىپ, وتكەن جىلدىڭ ءسايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 42,5 پايىز ارتتى. سول سياقتى ۋران ءوندىرۋ كولەمى دە وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 42,5 پايىزعا ءوسىپ وتىر.
ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ شەشىمىنە سايكەس “سامۇرىق-قازىنا” قورى داعدارىسقا قارسى باعدارلاما اياسىندا ۇلتتىق قوردان بولىنگەن قاراجات ەسەبىنەن جالپى قۇنى 27,2 ملرد. تەڭگە بولاتىن 3 ءىرى جوبا-نى قارجىلاندىرىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, “شىمبۇلاق” تاۋ شاڭعىسى كۋرورتىن دامىتۋعا 15 ملرد. تەڭگە, تاراز مەتاللۋرگيا زاۋىتىنىڭ فەرروقورىتپا ءوندىرىسىن جاڭعىرتۋعا 7,23 ملرد. تەڭگە, اقتاۋ تەڭىز ايلاعىن سولتۇستىك باعىتتا كەڭەيتۋ جوباسىنا 5 ملرد. تەڭگە قارجى قۇيىلىپ وتىر. تۇتاستاي العاندا جىل اياعىنا دەيىن قور تاراپىنان تارتىلعان ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن 8 يندۋستريالىق ءىرى جوبا پايدالانۋعا بەرىلەدى. قور داعدارىسقا قارسى قابىلدانعان ءىس-شارالار باعدارلاماسىنىڭ وپەراتورى بولىپ تابىلادى. وسى ماقساتقا ۇلتتىق قوردان 1 ترلن. 087,5 ملرد. تەڭگە كولەمىندە قارجى بولىنگەن. قازىرگى ۋاقىتتا ونىڭ 983,2 ملرد. تەڭگەسى نەمەسە 90,4 پايىزى يگەرىلدى.
قور تاراپىنان ەلىمىزدىڭ قارجى سەكتورىن تۇراقتاندىرۋ ماسەلەسى بويىنشا دا كەلەلى ىستەر اتقارىلدى. اليانس بانك جانە تەمىربانك قارجى ورتالىقتارىن قايتا قۇرىلىمداۋدىڭ جۇمىستارى ءىس جۇزىندە تولىق اياقتالدى. بيىلعى جىلدىڭ قىركۇيەگىندە بتا بانكتى قايتا قۇرىلىم-داۋدىڭ زاڭدى راسىمدەرى اياقتالىپ, بۇل قارجى ۇيىمى تولىققاندى قىزمەت ەتەتىن بولادى. سونىمەن بىرگە قورعا ەلىمىزدەگى ۇلەسكەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن سالىنىپ جاتقان پروبلەمالىق تۇرعىن ءۇي كەشەن-دەرىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ مىندەتى جۇكتەلگەن. وسىعان بايلانىستى قور ەلىمىزدىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى 5 بانكىنىڭ قاتىسۋىمەن پروبلەمالىق قۇرىلىسقا قارجى قۇيىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, قور 5242 ۇلەسكەر قاتىسقان اياقتالماعان 14 قۇرىلىس نىسانىن قارجىلاندىرۋدا. سونداي-اق جىلجىمايتىن م ۇلىك قورى ارقىلى جالپى قۇنى 89,3 ملرد. تەڭگە تۇراتىن اياقتالماعان 26 قۇرىلىس نىساندارىن قارجىلاندىرۋعا شارت جاسالدى. ونىڭ ىشىندە استانا قالاسىندا جالپى قۇنى 69,7 ملرد. تەڭگە تۇراتىن 24 نىسان, الماتى وبلىسىندا 16,1 ملرد. تەڭگە تۇراتىن ءبىر قۇرىلىس نىسانى جانە الماتى قالاسىندا جالپى قۇنى 3,5 ملرد. تەڭگە تۇراتىن ءبىر قۇرىلىس نىسانى قارجىلاندىرىلۋدا.
“سامۇرىق-قازىنا” قورى ەلىمىزدىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىن دامىتۋ ماسەلەسىنە دە قوماقتى ۇلەس قوسىپ وتىر. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا قور شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ جالپى قۇنى 421 ملرد. تەڭگەدەن اساتىن 9026 جوباسىن قارجىلاندىرۋدا. وسى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا 12382 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى.
سونىمەن, “سامۇرىق-قازىنا” قورى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ 2009 جىلعى 18 قىركۇيەكتەگى شەشىمىمەن ماقۇلدانعان دامۋدىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىن ورىنداۋمەن قاتار, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا, يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا, تۇراقتاندىرۋ باعدارلاما-سىنىڭ جانە “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسىنىڭ ءىس-شارالارىنا, سونداي-اق قازاقستاندىق قامتۋدى ارتتىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالارعا ەنگىزىل-گەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا باستى نازار اۋدارىلۋدا.
اگرارلىق سالانىڭ جەتىستىگى
بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا ەلىمىزدىڭ اگرارلىق سالاسىندا دامۋ تۇراقتىلىعى ساقتالدى. وسى مەرزىمدە اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىندە جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋى 3,1 پايىزدى قۇرادى. مەملەكەت تاراپىنان دەر كەزىندە كورسەتىلگەن شىنايى قولداۋ شارالارىنىڭ ناتيجەسىندە كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارى ساپالى اياقتالدى. سونىمەن بىرگە ەگىس القاپتارىن ءارتاراپتاندىرۋ ماقساتتارىندا ايتارلىقتاي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلدى. ماسەلەن, مايلى داقىلدار ەگىستىگىنىڭ كولەمى جارتى ميلليون گەكتارعا ۇلعايتىلدى. سول سياقتى كوكونىس, قانت قىزىلشاسى, كارتوپ, جەم-ءشوپ القاپتارى دا ءوستى. ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسىن قولدانۋ دەڭگەيى 11,2 ملن. گەكتارعا جەتتى. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 900 مىڭ گەكتارعا ارتىق. شەگىرتكەگە قارسى جوسپارلانعان بارلىق فيتوسانيتارلىق شارالار دەر كەزىندە ورىندالدى.
مال شارۋاشىلىعىندا دا باستاۋ العان تۇراقتى دامۋ ءۇردىسى جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. العاشقى جارتىجىلدىقتا مالدىڭ بارلىق تۇرلەرىنىڭ سانى 2 دەن 4 پايىزعا دەيىن, ال قۇس سانى 8 پايىزعا دەيىن ءوستى. وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدە مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى ۇلعايدى. ەسەپتى كەزەڭدە ەت ءوندىرۋ 3,9 پايىزعا, ءسۇت 2,3, جۇمىرتقا ءوندىرۋ 10,9 پايىزعا ارتتى. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وندەۋ سالاسى دا ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتى جاقسى كورسەتكىشتەرمەن قورىتىندىلادى. وسى مەرزىم ىشىندە بۇل سالانىڭ ءوسۋ مولشەرى 14,6 پايىزعا جەتتى. جالپى العاندا, بيىلعى العاشقى جارتىجىلدىقتاعى اگرارلىق سالانىڭ دامۋى ىشكى ازىق-ت ۇلىك رىنوگىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر.
بۇگىنگى تاڭدا اگرارلىق سالانىڭ الدىندا تۇرعان باستى مىندەت ەلىمىزدىڭ قۇرعاقشىلىقتان زارداپ شەككەن ايماقتارىندا ازىق-ت ۇلىك استىعىنىڭ تۇراقتاندىرۋ قورلارىن قۇرۋ بولىپ تابىلادى. وسى ماقساتپەن قازىر ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى استىعىنىڭ 400 مىڭ تونناسىن قۇرعاقشىلىقتان زارداپ شەككەن ايماقتارعا جىبەرۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇل بىرىنشىدەن استىق شىقپاي قالعان ايماقتاردا ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىن بولدىرماۋعا, ەكىنشىدەن, سولتۇستىك اۋدانداردىڭ ەلەۆاتورلارىن وتكەن جىلدان قالعان ارتىق استىقتان بوساتۋعا ىقپال ەتەدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ الدىندا تۇرعان تاعى دا ءبىر كەلەلى مىندەت, مال شارۋاشىلىعىندا قالىپتاسقان تۇراقتىلىقتى ساقتاپ, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىندا مالدىڭ, اسىرەسە انالىق مال باسىنىڭ ازايۋىن بولدىرماۋ. بۇل ءۇشىن ۇكىمەت قورىنان ارنايى قارجى ءبولىپ, مال باسىن ءوسىرۋ شارالارىنا قولداۋ كورسەتۋ كەرەك. بۇل ماقساتقا “مال ونىمدەرى كورپوراتسياسى” اق-تىڭ الەۋەتىن تولىق پايدالانۋ قاجەت. بۇل اكتسيونەرلىك قوعام الداعى ۋاقىتتا ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن 6 مىڭ ءىرى قارا مال ساتىپ الىپ, ولاردى جاڭادان اشىلاتىن بورداقىلاۋ الاڭدارىندا كۇتىمگە قويۋى كەرەك. مىنە, وسى شارالاردى ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ەلىمىزدەگى اۋا رايى قۇرعاقشىلىعىنان بولاتىن جاعىمسىز اسەرلەردى جويىپ, مال باسىنىڭ ازايۋىنا جول بەرىلمەيدى جانە اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى تۇراقتىلىق ساقتالاتىن بولادى.
قارجى جانە فيسكالدىق ساياسات
اعىمداعى جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا فيسكالدىق ساياسات اعىمداعى كەزەڭنىڭ مىندەتتەرىن شەشۋمەن قاتار, ۇزاق مەرزىمدى باسىمدىقتارعا, ەلىمىز ازاماتتارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا, جۇ-مىسسىزدىقتىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋگە, قارجى سەكتورىن تۇراقتاندىرۋعا, جىلجىمايتىن م ۇلىك رىنوگىنداعى تۇيتكىلدەردى شەشۋگە, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋعا, اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋعا جانە قارجى- ەكونوميكالىق داعدارىسىنان كەيىنگى كەزەڭدەگى ەلىمىزدىڭ سەرپىندى دامۋ احۋالىن قالىپتاستىرۋعا ارنالعان شارالاردى ءىس جۇزىنە اسىرۋعا باعىتتالعان.
2010 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە (قارىزداردىڭ ءتۇسىمىن ەسەپتەمەگەندە) 2 036,7 ملرد. تەڭگە قارجى ءتۇستى. بۇل ەسەپتى كەزەڭگە جوسپارلانعان تولەمنىڭ 93,7 پايىزىن قۇرايدى. جارتىجىلدىقتاعى بيۋدجەتتىڭ شىعىسى 2 241,3 ملرد. تەڭگە نەمەسە جوسپاردىڭ 93,4 پايىزىن قۇراپ وتىر. ەسەپتى كەزەڭدەگى بيۋدجەت تاپشىلىعى 204,5 ملرد. تەڭگە بولدى. بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ەسەپتى كەزەڭدەگى بوس قالعان قارجىسى 14,4 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. بيۋدجەت كىرىستەرى وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 19,6 پايىزعا ۇلعايدى. سالىق تۇسىمدەرىنەن تۇسكەن قارجى 1181,4 ملرد. تەڭگە نەمەسە 106,7 پايىز بولدى. وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا بيۋدجەتكە تۇسكەن سالىق تۇسىمدەرى 223,7 ملرد. تەڭگەگە ۇلعايدى. 2010 جىلعى 1 شىلدەدەگى جاعداي بويىنشا سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا تولەمدەر بويىنشا بەرەشەك قارجى 150,8 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى.
ۇلتتىق قور اكتيۆتەرى بۇگىندە 4 803,2 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. بۇل رەتتە مۇناي سەكتورىنىڭ كاسىپورىندارىنان تىكەلەي سالىقتار بويىنشا تۇسكەن تۇسىمدەر 1 093,1 ملرد. تەڭگە بولىپ, وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 439,7 ملرد. تەڭگەگە ءوستى.
جارتىجىلدىقتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىسىنىڭ اتقارىلۋ مولشەرى 2035,4 ملرد. تەڭگە نەمەسە 95,5 پايىز بولدى. بەلگىلەنگەن بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ 96,9 ملرد. تەڭگەسى يگەرىلمەي قالدى. بۇل بولىنگەن قارجىنىڭ 14,2 ملرد. تەڭگەسىنىڭ يگەرىلمەۋىنىڭ وبەكتيۆتى, 82,7 ملرد. تەڭگەسىنىڭ سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرى بار. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەرگە 377,0 ملرد. تەڭگە مولشەرىندە نىسانالى ترانسفەرتتەر ءبولىندى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ مالىمەتى بويىنشا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ولاردىڭ 343,9 ملرد. تەڭگەسى نەمەسە 91,2 پايىزى يگەرىلدى. رەسپۋبليكا بويىنشا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ترانسفەرتتى قارجىنىڭ 33,1 ملرد. تەڭگەسىن يگەرمەگەن.
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن نىسانالى ترانسفەرتتەردى يگەرۋ بارىسىندا “جول كارتاسىنىڭ” بيۋدجەتتىك باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋ شارالارى اتقارىلۋدا. بيىلعى جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن “جول كارتاسى” شارالارىن ورىنداۋعا 98,0 ملرد. تەڭگە ءبولۋ كوزدەلىنگەن. العاشقى جارتىجىلدىقتا وڭىرلەرگە ونىڭ 57,6 ملرد. تەڭگەسى اۋدارىلدى. جەرگى-لىكتى اتقارۋشى ورگاندار بۇل قارجىنىڭ 55,5 ملرد. تەڭگەسىن نەمەسە 96,6 پايىزىن يگەردى. وسى ورايدا “جول كارتاسىنىڭ” نىساندارىن ىسكە قوسۋ نەگىزگى التى باعىت بويىنشا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقاندىعىن اتاپ ايتۋ كەرەك. بيۋدجەتتىك قاراجات كوپ بولىنگەن نەگىزگى باعىتتارعا ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى جوندەۋ جانە قايتا جاڭعىرتۋ, ەلدى مەكەندەردى جانە قالالاردى اباتتاندىرۋ شارالارى جاتادى. بۇل ماقساتتارعا 2010 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 32,8 ملرد. تەڭگە ءبولۋ كوزدەلىنگەن. العاشقى جارتىجىلدىقتا بۇل قارجىدان وڭىرلەرگە 20,0 ملرد. تەڭگە ءبولىندى جانە ونىڭ 19,5 ملرد. تەڭگەسى نەمەسە 97,6 پايىزى يگەرىلدى.
سىرتقى ساۋدا اينالىمى: ەكسپورت جانە يمپورت
ساراپتاۋ ناتيجەلەرى كورسەتىپ وتىرعانىنداي, 2010 جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا تۇتىنۋ تاۋارلارىنا دەگەن سۇرانىستىڭ ءبىرشاما ارتقاندىعى بايقالادى. العاشقى جارتىجىلدىقتا بولشەك ساۋدا كولەمى 13,1 پايىزعا ءوستى. 2009 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا بۇل كورسەتكىش 8,6 پايىزعا كەمىگەن بولاتىن. قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق جاعدايىنىڭ قايتادان قالپىنا كەلۋى الەمدىك تاۋار رىنوگىنداعى باعا كونيۋنكتۋراسىنىڭ وڭ وزگەرىستەرىنە بايلانىستى بولىپ وتىر. ماسەلەن, الەمدىك رىنوكتا Brent ماركالى مۇنايدىڭ باعاسى 2009 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىمەن سالىستىرعاندا 17 دوللارعا ءوسىپ, 1 باررەلى 78,9 اقش دوللارىن قۇراپ وتىر. ءاليۋمينيدىڭ ءاربىر تونناسىنىڭ الەمدىك باعاسى 465 دوللارعا ءوسىپ, 2130 دوللاردى قۇراسا, مىستىڭ ءاربىر تونناسى شامامەن 2 مىڭ دوللارعا قىمباتتاپ, 7121,5 اقش دوللارىنا جەتتى.
باعا كونيۋنكتۋراسىنىڭ جاعىمدى ناتيجەسى قازاقستان تاۋارلارى ەكسپورتى كولەمىنىڭ 74 پايىزعا ارتۋىنا ءمۇمكىندىك جاسادى. جالپى, سىرتقى ساۋدا اينالىمى وتكەن جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىمەن سالىستىرعاندا 40 پايىزعا ارتتى. ال شەتەلدەردەن كەلەتىن تاۋار يم-پورتىنىڭ كولەمى 4,5 پايىزعا تومەندەپ, 10,3 ملرد. اقش دوللارىن قۇرادى.
حالىقتى الەۋمەتتىك قولداۋ
ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنداعى وڭ جەتىستىكتەر حالىقتى الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىن بارىنشا كەڭەيتۋگە جانە الەۋمەتتىك سالانىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا جاعداي جاساۋدا. وتكەن جىلدارداعىداي, ۇستىمىزدەگى جىلى دا زەينەتاقىنى ارتتىرۋ, جاردەماقىلار جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ مەكەمەلەرىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا كەشەندى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. العاشقى جارتىجىلدىقتا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن الەۋمەتتىك كومەك جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋعا بولىنەتىن شىعىستار 19,8 پايىزعا ارتتىرىلدى. بۇل قارجىنىڭ ءمولشەرى 833,6 ملرد. تەڭگە نەمەسە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ جالپى شىعىسى كولەمىنىڭ 20 پايىزىن, ياعني ەلىمىزدىڭ ءىجو-ءنىڭ 5 پايىزىن قۇرايدى.
2010 جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جوسپارلانعان الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جانە الەۋمەتتىك كومەككە بولىنگەن بيۋدجەتتىك قارجى 100 پايىز يگەرىلدى. جىل باسىنان بەرى زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ مولشەرى 25 پايىزعا ارتتىرىلسا, بازالىق زەينەتاقى تولەمدەرى 9 پايىزعا كوبەيدى. ءسويتىپ, ەڭ تومەنگى زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ مولشەرى 18325 تەڭگە, ورتاشا زەينەتاقى 27599 تەڭگە جانە جوعارى زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ مولشەرى 39893 تەڭگەنى قۇرادى.
ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما, “جول كارتاسى” اياسىندا اتقارىلاتىن ءىس-شارالار جۇمىسسىزدىق كولەمىن ازايتۋعا يگى جول اشتى. اعىمداعى جىلدىڭ باسىندا جۇمىسسىزدار سانى 524 مىڭ ادام, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 6,3 پايىز بولعان بولسا, جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىندا جۇمىسسىزداردىڭ سانى 504 مىڭ ادامعا دەيىن, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 5,8 پايىزعا دەيىن قىسقاردى. جۇمىسسىزدىقتىڭ ءتومەندەۋى تيىسىنشە ەكونوميكامەن اينالىساتىن ادامدار قاتارىنىڭ وسۋىمەن سيپاتتالادى. وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا بيىلعى جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىندا جۇمىسپەن قامتىلعان حالىقتىڭ سانى 213 مىڭ ادامعا ارتىپ, جالپى العاندا 8,1 ملن. ادامدى قۇرادى.
جىل باسىنان بەرى جۇمىسپەن قامتۋ ورگاندارىنا جۇمىسقا ورنالاسۋ ءۇشىن 263 مىڭ ادام ءوتىنىش بىلدىرسە, ونىڭ ىشىندە قازىرگە دەيىن 196 مىڭ ادام تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. بەلسەندى جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىنىڭ اياسىندا كاسىپتىك دايارلاۋعا جۇمىسسىز قالعان 40 مىڭ ادام جىبەرىلدى. 60 مىڭنان استام ادام قوعامدىق جۇمىستارعا تارتىلدى. سونىمەن بىرگە حالىقتىڭ نىسانالى توبىنىڭ قاتارىنان 33 مىڭ جۇمىسسىز ازاماتتار الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا ورنالاستىرىلدى. وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن 21 مىڭ جاس تۇلەك “جاستار پراكتيكاسى” باعدارلاماسى بويىنشا ەڭبەككە تارتىلدى.
ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا ەكونوميكامىزدا 140 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلسا, ونىڭ 68 مىڭى اۋىلدىق جەرلەردىڭ ۇلەسىنە تيەدى. جىل باسىنان بەرى جاڭادان اشىلعان جالپى جۇمىس ورىندارىنىڭ 90 مىڭنان استامى تۇراقتى جۇمىس ورىندارى بولىپ تابىلادى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىندا جىل باسىنان بەرى تاعى دا 40 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلدى. قازىرگى كۇنگە دەيىن بيىلعى جىلدىڭ “جول كارتاسى” شەڭبەرىندە جوسپارلانعان 129 مىڭ جۇمىس ورنىنىڭ 122 مىڭى نەمەسە 94 پايىزى العاشقى جارتىجىلدىقتا اشىلدى.
قازىرگى كۇنگە دەيىن “جول كارتاسى” بويىنشا 3398 جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. ونىڭ ىشىندە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق جۇيەسى نىساندارى بويىنشا 658 جوبا, جول جوندەۋ جۇمىستارى بويىنشا 788 جوبا, الەۋمەتتىك نىسانداردى جوندەۋ جانە جىلۋ جۇيەسى بويىنشا 1398 جوبا, الەۋمەتتىك-مادەني نىسانداردى جوندەۋ جۇمىستارى بويىنشا 459 جوبا قولعا الىندى. 1 شىلدەگە دەيىنگى احۋال بويىنشا جوندەۋ جۇمىستارىنا بولىنگەن 133,2 ملرد. تەڭگەنىڭ 76,9 ملرد. تەڭگەسى نەمەسە جىلدىق قارجىنىڭ 58 پايىزى يگەرىلدى. ونىڭ 52 ملرد. تەڭگەسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن, 24,7 ملرد. تەڭگەسى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىلاردى قۇرايدى.
“جول كارتاسى” جوبالارى بويىنشا ەڭبەككە تارتىلعان ادامداردىڭ ورتاشا جالاقىسىنىڭ مولشەرى جالپى رەسپۋبليكا بويىنشا شامامەن 34 مىڭ تەڭگەنى قۇراپ وتىر. وڭىرلەر بويىنشا ورتاشا جالاقى مولشەرىنىڭ ەڭ جوعارعى كورسەتكىشى الماتى قالاسىندا 47,6 مىڭ تەڭگە جانە استانا قالاسىندا 40,3 مىڭ تەڭگە, سونىمەن بىرگە اقمولا وبلىسىندا 40,7 مىڭ تەڭگە بولىپ وتىر. بيىلعى جىلدىڭ 1 ساۋىرىنەن باستاپ بيۋدجەت سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى 25 پايىزعا ارتتىرىلدى. ءسويتىپ, ەلىمىزدەگى بيۋدجەت سالاسىنداعى 1,4 ملن. قىزمەتكەرلەر ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قوسىمشا 53,8 ملرد. تەڭگە قارجى ءبولىندى.
جالپى, ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا ەلىمىزدەگى ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق ساقتالدى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ باسىنان بەرى ينفلياتسيا دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋ ۇردىستەرى ورىن الدى. ەگەر ول قاڭتار ايىندا 1,4 پايىزدى قۇراسا, شىلدەدە 0,2 پايىزعا تومەندەدى. ال جىل باسىنان بەرگى جالپى ينفلياتسيا دەڭگەيى 4,4 پايىز بولىپ وتىر.
2010 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق قورلارىنىڭ كولەمى 5,7 ملرد. اقش دوللارىنا ءوسىپ, 53,1 ملرد. اقش دوللارىن قۇرادى. سونىڭ ىشىندە ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرىنىڭ كولەمى 26,5 ملرد. اقش دوللارى كولەمىندە بولىپ وتىر. ەلىمىزدى يندۋستريالاندىرۋ بەسجىلدىقتارى باستاۋ العان العاشقى ستراتەگيالىق جىلى ەل ەكونوميكاسىندا ورىن العان وسى جوعارعى جەتىستىكتەر الداعى ۋاقىتتاعى ەكونوميكامىزدىڭ ءورلەۋ ءداۋىرىنىڭ تۇعىرلى دا تابىستى بولاتىندىعىن پاش ەتسە كەرەك.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى.
سوڭعى جاڭالىقتار
قازاق سپورتشىلارى وليمپيادانىڭ العاشقى كۇنىندە قالاي ونەر كورسەتتى؟
وليمپيادا • كەشە
قىسقى وليمپيادانىڭ العاشقى التىن جۇلدەسى كىمگە بۇيىردى؟
وليمپيادا • كەشە
ازيا چەمپيوناتى: قازاقستان جەڭىل اتلەتيكادان ەكىنشى التىن جۇلدەنى جەڭىپ الدى
جەڭىل اتلەتيكا • كەشە
ەرتەڭ ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە داۋىلدى ەسكەرتۋ جاريالاندى
اۋا رايى • كەشە
جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى ساراپشىلاردىڭ قولداۋىنا يە بولدى
اتا زاڭ • كەشە
جاڭا كونستيتۋتسيا ءماتىنىن برايل قارپىمەن جازۋ ۇسىنىلدى
اتا زاڭ • كەشە
