قالامگەردىڭ قاشاندا جالپاق جۇرتقا وزىنەن بۇرىن ءسوزى جەتەدى عوي. تامساناسىڭ, ءتانتى بولاسىڭ. كورىپ-بىلمەسەڭ دە ىشتەي ءبىر جاقىنىڭا اينالادى. ىزدەيسىڭ, ەلەگىزيسىڭ. كىتاپ-جۋرنالداردان اتىن وقي قالساڭ: «مىناۋ الگى پالەنشە دەگەن شىعارمانى جازعان كىسى عوي!» دەپ كوزىڭە جىلىۇشىراي كەتەدى. مەن دە قالاعاڭمەن, قاليحان ىسقاقوۆپەن اۋەلى ءسوزى ارقىلى قاۋىشقان ەدىم.
ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزدە گازەت-جۋرنال كەلمەيتىن ءۇي نەكەن-ساياق. اسىرەسە, اۋداندىق, وبلىستىق گازەتتەردى قويشى-قولاڭعا سوۆحوز باسشىلارى سۇراماي-اق سىرتىنان جازدىرا سالاتىن. اۋداندىق «كوممۋنيستىك ەڭبەكتە» ءنومىر ارالاتىپ, «قازاقستان پيونەرىنە» اراكىدىك بولسا دا ولەڭدەرىم شىعىپ, «بالا اقىن» اتانىپ «دۇرىلدەپ» تۇرعان شاعىم. قولعا تۇسكەن گازەت-جۋرنالداردان ولەڭ-اڭگىمەنى قۇر جىبەرمەيمىن. جاز ورتاسى. جايلاۋ. ادەتتەگىدەي بارلىبايدىڭ باۋرايىندا وتىرعانبىز. پوشتاشى ابۋعالي شال قويشى اۋىلدىڭ بىرىنە تۇستەنىپ, بىرىنە قونا-جاستانىپ, اي بويى جينالىپ قالعان گازەت-جۋرنال, حات-حاباردى تاراتادى. ءبىر كۇنى تۇسكە قاراي مەسقارىن تورى اتتىڭ ۇستىندە ەكى اياعى سالاڭداپ, قارا قورجىننىڭ ەكى باسى تەڭكيىپ ءبىزدىڭ ۇيگە كەلدى. اكەم سەرپۋحوۆتا اسكەردە جۇرگەن اعامنان حات كۇتىپ الاڭداۋلى ەدى. سالەمنەن كەيىن: «ءبىزدىڭ ۇلدان بىردەڭە بار ما؟» دەدى. ابەكەڭ: «نە بولسا دا وسىنىڭ ىشىندە», دەپ ءبىر بۋما گازەتتى ماعان قۇشاقتاتا سالدى. حات جوق ەكەن. ءۇيدىڭ كولەڭكەسىنە ەتپەتتەي كەتىپ, گازەتتەردى پاراقتاۋعا كىرىستىم. ىزدەيتىنىم – «ادەبيەت بەتى». وبلىستىق «كوممۋنيزم تۋى» گازەتىندە قاليحان ىسقاقوۆ دەگەن جازۋشىنىڭ «بۇقتىرما سارىنى» پوۆەسى جاريالانىپتى. سوڭعى ىشكى بەتتى تۇگەل الىپ جاتىر. ادەتتە ولەڭ, شاعىن اڭگىمەلەردى جاقسى كورەم. ناۋمەزدەنىپ كەلەسى ءنومىردى اقتاردىم. وندا دا سول. گازەتتىڭ ءتورت سانىنا قاتارىنان شىعىپتى. اۋداندىق گازەتتەگى كوزتانىس اۆتورلاردىڭ ءبىرلى-جارىم ولەڭدەرىن, سىقاق, فەلەتوندارىن قاقشىپ تاستادىم دا, «بۇقتىرما سارىنىنا» قايتا ورالدىم. سورابى بولەك سونىعا تۇسكەندەي كىبىرتىكتەپ قالدىم اۋەلگىدە. ءسوز ورالىمى, بوياۋ, كەستەسى مۇلدەم وزگەشە. سوزبەن سۋرەت سالعانداي كەيىپكەر كەسكىنى, تابيعات بەدەرى بار بوياۋىمەن توگىلىپ كوز الدىڭا تۇرا قالادى. «قۇداي-اۋ, قازاقتىڭ قارا ءسوزىن دە ءدال بۇلاي قۇبىلتىپ, قۇلپىرتۋعا بولادى ەكەن-اۋ!» دەيمىن تاڭ-تاماشا بولىپ ىشىمنەن. «شاماسى, جەل تۇرسا كەرەك, قاراعاي باسى قارا ارعىماقتىڭ جالىنداي شالقىپ جاتىر...», «شاتقال ءىشىن بۋ كەرنەپ, بۇقتىرما بۇرق-سارق قايناپ جاتقان سياقتى...», «ورمان جەلەگى بوز قىراۋدىڭ ۇلپاسىمەن مايىسىپ, توگىلەيىن دەپ تۇر ەكەن...», «شال وعان تۋ سىرتىن بەرە تەرىس اينالىپ ەدى, قۋالاپ ءجۇرىپ قۇلاعىن تاۋىپ الدى دا, توڭقايىپ تۇرىپ ەتەكتەن اسپانعا قاراي ايقاي سالدى...». وقيعاسىنا ەمەس, ءسوزدىڭ دامىنە تاڭدايىم ۋىلجىپ قىزىعىپ وتىرمىن. قايىققا وتكەل بەرمەس ەرتىستىڭ قارا يىرىمىندەي دوڭگەلەتىپ, تۇڭعيىعىنا تارتا بەردى.
جازۋشى كەيىپتەگەن ءوڭىر مىنا بارلىباي تاۋىنىڭ يىعىنان اسىپ تۇسسەڭ, قول سوزىمداي جەردە عانا. قۋشوقىنىڭ بيىگىنەن ءبارى الاقانعا سالعانداي مەنمۇندالايدى. انە, بۇقتىرمانىڭ يرەلەڭدەگەن ساۋىرى قوجىر-قوجىر جارتاستارى وجىرايعان قۇلاما بەتكەيدىڭ ەتەگىن قيىپ, بالقىعان قورعاسىنداي جالتىراپ جاتىر. ودان ءارى وركەش-وركەش جوتالارعا تەبەندەي شانشىلىپ قاپتاعان قالىڭ قاراعاي, ۇيىرىلگەن اقشا بۇلت. راسىندا دا ادەمى. بىراق شىعارماداعى سۋرەت ودان دا اسەم, الدەقايدا اسەرلى. جازۋشى اينالا-الەمگە ءبىز كورمەگەندى كورەتىن الدەبىر سيقىرلى كوزبەن قارايتىن سياقتى.
قالاعاڭنىڭ قولىما تۇسكەن العاشقى شىعارماسىمەن قاۋىشقاندا, مىنە وسىنداي كۇيگە بولەنىپ, تاڭ-تاماشا ءحالدى باستان كەشكەن ەدىم. ءدامىن الىپ داندەپ العاننان كەيىن قۋىپ ءجۇرىپ وقيتىن بولدىم ءار جازعانىن. ونىڭ شىعارمالارىندا ساپىرىلىسقان ۋاقيعا, كەڭ اۋقىمدى تاريحي دراما, قاقتىعىستى مايداندار جوق, سان بوياۋلى ديالوگتار, مىنەزدەر مەن كەستەلى, كەمەل سۋرەتتەر اياسىندا شىنايى ءومىردىڭ قان تامىرى بۇلك-بۇلك سوعىپ جاتادى. تۋ سوناۋ تايگا تۇكپىرىندەگى بەيعام تىرلىك, كۇيكى تۇرمىستىڭ بادىرايعان سۋرەتتەرى كورەر كوز, سەزەر جۇرەككە تالاي ۋايىمدى يشارالاپ تۇرار ەدى. ۋاقيعانىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەندەي بارىنە ءشۇباسىز يلانىپ, كۇلەمىز, مۇڭايامىز, ءتۇرلى اسەرگە بولەنەمىز. بىراق ءبىر ءسات ەس جيعانداي سەرپىلىپ: «ياپىر-اۋ, ءومىرىمىز شىنىمەن وسىلاي ما؟ مىنا تۇرىمىزبەن قايدا بارامىز!» دەگەن ۇرەيلى ساۋالدىڭ كوكەيدە كولبەڭ قاعارى حاق.
وسىلاي ىشتەي تابىسىپ, سىرتتاي تانىسقان جازۋشىمەن كۇندەردىڭ كۇنىندە جۇزدەسۋدىڭ دە ءساتى ءتۇستى. ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرىسىمەن «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنا ورنالاستىم. اۋدارما بولىمىندە ىستەيمىن. قالەكەڭ ستسەناري كوللەگياسىندا رەداكتور. قاراتورى وڭىندە قايرات تەپسىنگەن جىگىت اعاسى ەكەن. ءبىتىمى شارىق تاستاي شىمىر, دەمبەلشە. اياسى كەڭ قارا كوزدەرى جارق ەتىپ كىسىگە تىكە قارايدى. ۇلكەنمەن دە, كىشىمەن دە قۇرداسىنداي قالجىڭداسا بەرەتىن جايدارى, اشىق مىنەز. جاناسا كەتكەن كىسىنى ازىلمەن ءىلىپ, كۇلكىگە قارىق قىپ تاستايدى. قۇرداستارى «كەتىك» دەپ اتايدى ەكەن. قاسقا ءتىسى جالتىراعان جەز. شاماسى, سونىڭ ورىنى وپىرايىپ جۇرگەندە قۇلاعىنا ازان شاقىرعان بولسا كەرەك. ول تۇستاعى «ءتورت تاپالدىڭ» اينالاسىنداعى الىپقاشتى اڭگىمە كوپ. ءوز باسىم ونداي «ساندىبادتىڭ ساپارىنا» كۋا بولعان ەمەسپىن.توننىڭ ىشكى باۋىنداي جاقىنداسىپ, ارالاس-قۇرالاس بولعان جوقپىز. سالەمىمىز ءتۇزۋ, سىرتتاي سىيلاسىپ قانا جۇردىك. سوندىقتان قالاعاڭنىڭ «قالتارىس قىزىقتارى» جايلى ەشتەڭە ايتا المايمىن. مەنىڭ بار بىلەتىنىم – قالەكەڭ عاجايىپ ەڭبەكقور ەدى. ستۋديا تۇسىرەتىن فيلم ستسەناريلەرىنىڭ ءبارى دەرلىك سول كىسىنىڭ قولىنان وتەتىن. بارىنەن دەرلىك سول كىسىنىڭ قارا تەرى اڭقىپ تۇراتىن.
جاسىراتىنى جوق, «قازاقفيلم» عاسىرعا جۋىق ءوز تاريحىندا, ورىستى بىلاي قويعاندا, بالتىق جاعالاۋى, كاۆكاز ەلدەرىندەگى سياقتى جالپاق جۇرتتى تامساندىرىپ, «پاي-پاي شىركىن» دەگىزەردەي ەشتەڭە ءتۇسىرىپ كورگەن جوق. ءتىپتى ىرگەلەس تۇرىك, وزبەك, قىرعىزدارمەن دە يىق تەڭەستىرە المايمىز. ءبىراز پاتريوت اعايىننىڭ كوزى شاقشيىپ, باج ەتە تۇسەرىن بىلەمىن. بىراق شىندىق وسى. وسەمىز, وركەندەيمىز دەسەك, قۇر داڭعازانى مالدانباي, ءوتىمىز جارىلسا دا اقيقاتتى مويىنداپ, قىر اسىپ كەتكەن قوڭىراۋلى ۇلى كوشكە جەتۋ ءۇشىن ءوزىمىزدى قامشىلاعانىمىز ءجون. البەتتە, «قىز جىبەك» باستاتقان بىرقاتار فيلمدەردى اۋىزعا الىپ توقمەيىلسۋگە بولار, بىراق, قۇدايشىلىعىن ايتساق, ولار دا «ورتا بويلى, دەمبەلشە» عانا. حالقىمىزدىڭ مىنەز-ءبىتىمىن, شىنايى بولمىسىن بەينەلەپ, الەمدىك ارەناعا شىعارعان شەدەۆر دەپ ايتا الامىز با؟ داۋ ايتام دەۋشىلەر وسى توڭىرەكتە ءسال دە بولسا وي قاۋزاپ كورسە, شىندىقتىڭ ءىزىن تابار ەدى. كينومىزدىڭ جەر باۋىرلاپ ەڭبەكتەگەن مەشەل حالىنە كۇيىنىپ ولجاستىڭ كينەماتوگرافيستەردىڭ ءبىر پلەنۋمىندا: «مەن ۆگيك-ءتىڭ وقۋ پروتسەسىمەن تانىستىم. شەبەرلىك ساباقتارىندا وداقتاس رەسپۋبليكالارداعى تۇسىرىلگەن ۇزدىك فيلمدەرگە تالداۋ جاسالىنادى ەكەن. قازاق فيلمدەرىن دە تالدايدى. بىراق ونى: «بۇلاي فيلم تۇسىرۋگە بولمايدى», دەپ ۇلگى رەتىندە كورسەتەدى ەكەن!» دەپ اجۋامەن تۇيرەگەنى ەسىمىزدە.
دارىنسىزدىق ۆيرۋسى قايدان جۇقتى, جىلدار بويى ودان نەگە ارىلا المادىق؟ وسى سالانىڭ شۇيگىنىن شيىرلاپ, تالاي بيىك كرەسلونى توزدىرعان قالتاي اعامىزدىڭ: «قازاققا كينو قونباعان», دەپ قىنجىلعانى كوپكە ماتەل بولىپ كەتكەنى ءمالىم. قالاعاڭ ايتسا, ءبىلىپ ايتادى عوي. و كىسى بۇل جەردە كۇللى قازاققا توپىراق شاشۋدان اۋلاق, كينونىڭ اينالاسىنداعى دارىنسىز قازاقتاردى مەڭزەپ وتىر. كەلەڭسىز باسشىلار, تۆورچەستۆولىق تۇيسىكتەن جۇرداي كەزدەيسوق رەجيسسەرلەر قايران ونەردىڭ ورەسىن تارىلتىپ, باعىن بايلادى. فولكلوردان باستاپ الپىسىنشى جىلدارداعى ۇلى شوعىردىڭ تۋىندىلارىنا دەيىنگى ادەبيەتىمىزدىڭ جاۋھارلارى قاتتاۋ-قاتتاۋىمەن جاتقان التىن ساندىقتىڭ ۇستىندە وتىرسا دا, قازاق توپىراعىنان ستسەناريگە وزەك بولار ەشتەڭە تابا الماي, «باسقا باقتىڭ الماسىنىڭ ءتاتتىسى-اي» دەپ سىرتقا قاراپ موڭىرەيتىن. جىلت ەتكەن ۇشقىنى بار بىرەۋ كورىنسە, ساۋىرلاپ قۋىپ, قوتاندارىنا جولاتپايتىن. كوبىنەسە وزدەرى جازىپ, وزدەرى قويدى, نە پىسىقاي تامىر-تانىستارىنىڭ كوك ەسەگىنە مىنگەسەتىن.
جىعىلعان ۇستىنە جۇدىرىق بولعان تاعى ءبىر ۇلكەن سور – ول كەزدە ەكى تىزگىن, ءبىر شىلبىر ماسكەۋدىڭ قولىندا بولدى. ستسەناريدى بەكىتۋ, ءفيلمدى قابىلداۋ... ءبارىنىڭ باتاسىن سولار بەردى. كىرىپتاردى كىم باسىنبايدى, ولار كوبىنەسە ماسكەۋلىك اۆتورلاردى تىقپالايتىن. كولدەنەڭ وتكەندى جەبەي ساۋىپ ۇيرەنىپ قالعان جىرىندىلار «قاي ءبىر ءسۇتتى قىزىن» بەرسىن, «بۇلارعا وسى دا جارايدى» دەپ, «موسفيلم», «لەنفيلمدەردىڭ» بوساعاسىنان سىعالاي الماعان حالتۋرالارىن, «سەرگەيدى – سەرىك, ءبوريستى – بەرىك...» دەپ, «قازاقشالاعان» بوپ, قازەكەڭە «ءما, قوڭقاي» دەپ ۇستاتا سالادى. «بولمايدى» دەپ باس شايقايتىن باسشى جوق, «المايمىن» دەيتىن رەجيسسەر جوق. باستىققا جوسپار كەرەك, تۆورچەستۆولىق اتەك رەجيسسەر «پالەن فيلم ءتۇسىردىم» دەگەن اتاققا ءماز...
ءجا, قيالاپ بارا جاتقان اڭگىمەمىزدى شيىرىپ, رابلە ايتقانداي, «قوتانىمىزعا قايتا ورالساق», قاليحان اعامىزدىڭ ءدال وسى تۇستا «قانى» جەرگە تامبايتىن. حالتۋرانى قالاي يلەسە دە قيۋىن كەلتىرە الماي ساسقالاقتاعاندا اينالىپ-ءۇيىرىلىپ تاباتىندارى – قالەكەڭ. ول كىسىنىڭ ءيى جۇمساق, باس شايقاۋدى بىلمەيدى, ءۇش جۇلدىزدى «قازاقستاننان» قاسقالداقتىڭ قانىنداي عانا اندا-ساندا ءبىر ۇرتتاپ قويىپ, ەزۋىنەن شيراتىلعان كوك ءتۇتىن توبەگە تىرەلىپ, قالامى سىقىرلاپ ساعاتتار بويى وتىرعانى. قازاقى مىنەزدى قالىپتايتىن ديالوگتار جازادى, ويىنان جاڭا ەپيزودتار قوسادى... «ءولىنىڭ» ۇشكىرىپ كەۋدەسىنە جان سالادى, كوتەرەمدى قۇلاعىنان كوتەرىپ, تابانىنان تۇرعىزادى. ءسويتىپ, ستسەناريدىڭ شىت جاڭا قازاقشا نۇسقاسى جاسالاتىن.
كەيىن بۇل جۇمىستىڭ قامىتىن ءبىز دە موينىمىزعا كيىپ, ازابىن ءبىر كىسىدەي تارتقانبىز. قالاعاڭنىڭ پۇشايمان كۇيىن سودان بىلەمىز, ونبەس ىسكە جانىن سالىپ, قانشاما ەسىل ۋاقىتىن قور قىلدى دەسەڭىزشى.
قالاعاڭ ستۋديادان كەتكەنمەن, كينودان قول ۇزگەن جوق. مەن ءدۋبلياجدى جاعالاپ جۇرگەن ۇزاق جىلدار ىشىندە اۋدارماعا بىلەك سىبانا اتسالىستى. ارينە, اۋدارماعا دەگەن قۇشتارلىقتان ەمەس, قۋ تىرلىكتىڭ قامى ءۇشىن. بىراق سونىڭ بىردە-بىرىنە ءجۇردىم-باردىم قاراماي, ءبيتىن سالىپ, نەبىر عاجاپ بالامالارمەن جايناتىپ جىبەرەتىن. سوڭعى رەت, وسىدان ءتورت-بەس جىل بۇرىن, قىتاي تۇسىرگەن 30 سەريالى ايگىلى «شىڭعىسحان» ءفيلمىن قۇلپىرتىپ اۋدارىپ, سول كەزدەگى «حابار» ارناسىنىڭ ابىرويىن ءبىر بەلگە كوتەرىپ تاستاعانىن كورەرمەن ءالى ۇمىتا قويماعان بولار.
جازۋشىنىڭ قالامىنان شىققان سوڭعى تۋىندىسى – «كەلمەس كۇندەر ەلەسى» دەپ اتالاتىن عۇمىرنامالىق رومانى. تۇتاس ءبىر ءداۋىردى قالىپتاعان كەڭ تىنىستى تۋىندىنى رومان-ەپوپەيا دەسەك تە اسىرا باعالاعاندىق بولا قويماس. كەيىنگى كەزەڭدە مەمۋاريستيكا – قازاق ادەبيەتىندە ءبىرشاما شۇيگىنى شيىرلانعان جانر. ەسكى كوز, اعا بۋىننىڭ ءبىرازى عۇمىرنامالىق شەجىرە-بايانداردى جارىسا جازۋ ۇستىندە. ءار جۇيرىك, ارينە, الىنە قاراي شابادى, ءبىرى ىلگەرى, ءبىرى كەيىن دەگەندەي: سولاردىڭ كوبىندەگى ورتاق تەندەنتسيا – ءوزىن دارىپتەۋ, وزىنە شاڭ جۋىتپاۋ. كىنانىڭ ءبارىن باسقادان ىزدەپ, الدەكىمدەردىڭ استى-ءۇستىن جەزدەي قاقتاپ, كاكايلارىن قىلعا تىزەدى. ال ءوزى سۇتتەن اق, سۋدان تازا, زاماننان قۋعىن كورىپ, جاپا شەككەن, جاماندارمەن جالعىز الىسقان جەكەباتىر... قالاعاڭا مۇنداي پوزا مۇلدەم جات, رومان باسقا اۋاندا, اينالاسىنان جاقسىلىق ىزدەپ جارىققا ۇمتىلعان شۋاقتى سەزىممەن جازىلعان. جازۋشى ءوزىن اياپ, وبەكتەمەيدى, وقيعانىڭ بەل ورتاسىندا اققا دا, قاراعا دا بەلشەسىنەن باتىپ جۇرەدى. وكىنىش, قۋانىشى ارالاس پەندەگە ءتان بۇرالاڭ تاعدىرىن بۇكپەسىز جايىپ سالادى الدىڭا. قوردالى كوكىرەگىنىڭ قاتتاۋ-قاتتاۋ سىرىنا ۇڭىلگەن جازۋشىمەن ىلەسىپ, بالا قاليحان مەن دانا قاليحاننىڭ اراسىن جالعاستىرعان ۋاقىت كەڭىستىگىنە ساياحات جاسايمىز. جازۋشىنىڭ جانارى قياداعىنى شالاتىن قىراعى, ەش نارسەنى قالت جىبەرمەيدى. ءومىر جولىنداعى ساپىرىلىسقان سان الۋان ۋاقيعالاردى شىرعاسىن شىعارماي زەردەسىنە توقي بىلگەن, كەستەنىڭ ورنەگىندەي توگىلدىرىپ كوز الدىمىزعا توسادى. كونە قۇلاق قاريلاردان جەتكەن التاي شەجىرەسى, قيلى تاعدىرلار, قىزىق مىنەزدەر, ارنەگە الاڭ كوڭىلدىڭ تولعانىستارى ارقىلى عاسىرعا جۋىق تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ بەينەسى ايشىقتالعان. اۆتور اق-قاراعا تارازى بولۋدان اۋلاق. ەشتەڭەنى سىناپ-مىنەمەيدى. تەك جاندى سۋرەت, ءومىر بار. ۇلكەندى-كىشىلى زامانداستارىن كەيىپتەسە دە, ورمانى وتالعان اتامەكەن مەن بويكۇيەز, مارعاۋ اعايىننىڭ قوڭتورعاي تىرلىگىن تىلگە تيەك ەتسە دە بوياۋىن ۇستەمەي قاز-قالپىندا سۋرەتتەپ, تورەلىگىن وقۋشىعا قالدىرادى. ياكي, ودان ارعىسى ءسىز بەن ءبىزدىڭ وي-تۇيسىك, اقىل-پاراساتىمىزعا سىن.
جازۋشىنىڭ وزىنە ءتان ماشىعى بۇل شىعارمادا ايرىقشا ۇشتالا تۇسكەن ءتارىزدى. قوڭىر مۇڭ, قوڭىر اۋەن, بوياۋى توگىلگەن عاجايىپ سۋرەتتەر, قارا بالداي سوزىلعان ءتىل, قاتپار-قاتپار قوردالى ويلار... ءتورت قۇبىلاسى تولىسقان حاس شەبەردىڭ دانالىق قالپىن كورسەتسە كەرەك.
«كەلمەس كۇندەر ەلەسى» – قازاق كوركەم ويىنىڭ بۇگىنگى بيىكتەرىنىڭ ءبىرى. «جۇلدىز» جۋرنالىنا جاريالانعان كۇننەن باستاپ جۇرت جاپىرلاپ, ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن شىن مانىندەگى بەستسەللەرگە اينالىپ كەتتى. قالاعاڭنىڭ قاي شىعارماسى بولماسىن قازاق ءسوزىنىڭ قۇنارى, سارقىلماس قورداسى عوي. اسىلى, تۋعان ءتىلىمىزدىڭ جۇپارىن ساعىنعاندا سول تۇنىق باستاۋعا قايتا-قايتا اينالىپ سوعارىمىز انىق.
قاليحان ىسقاقوۆ – ادەبيەتىمىزگە ولجا سالىپ, «قوڭىر كۇز ەدى» سياقتى بىردەن كلاسسيكالىق دارەجەدەگى شىعارما جازعان ساناۋلى ساڭلاقتاردىڭ ءبىرى. ادەبي الەمدى ەلەڭ ەتكىزىپ, بىردەن سولاي مويىندالدى دا. ودان كەيىن دە «بۇقتىرما سارىنى», «تۇيىق», «اقسۋ – جەر جانناتى» ءتارىزدى تۇيدەك-تۇيدەك تالاي تالانتتى تۋىندىلاردى دۇنيەگە اكەلدى. بىرىنەن ءبىرى وتكەن جاۋھار. ادەتتە, ءبىزدىڭ اعايىندار اۋىزعا ىلىگەر ءسال بىردەڭە جازسا, بولدىم-تولدىم دەپ توبەسى كوك تىرەپ تالتايىپ قالادى ەمەس پە. تەك ماقتاۋ ەستىگىسى كەپ تۇرادى. بىرەۋ سىن ايتسا, سونىمەن ءومىر بويى جاۋلاسىپ, جاعا جىرتىسىپ وتۋگە بەيىل. قالاعاڭا ونداي مىنەز مۇلدەم جات ەدى. اينالاسىنان قۇر ماقتاۋ ەمەس, ەستى سىن كۇتەتىن. وزىنە ءوزى سۇقتانىپ, ماردىمسىپ, توقمەيىلسىنۋدى بىلمەيتىن. شەبەرلىكتى شەكسىزدىك دەپ ۇعىپ, ۇنەمى ءوزىن جەتىلدىرۋمەن بولدى. ۇقساتا الماي كەلەم دەپ ءوزىن ىشتەي قايراپ ۇزدىكسىز العا ۇمتىلدى. جازۋشىنى ءوز بيىگىنە الىپ شىققان وسى مىنەزى مەن ادالدىعى. ول ۇلكەننىڭ دە, كىشىنىڭ دە پىكىرىنە قۇلاق ءتۇرىپ, سودان ينەنىڭ جاسۋىنداي بولسا دا جىلت ەتكەن بىردەڭە تابۋعا تىرىساتىن. 1989 جىلى «اقسۋ – جەر جانناتى» رومانى شىققاندا: «جامان ىنىمە جامان اعاسىنان» دەپ لاتىنشا قولتاڭبا جازىپ بەردى دە: «دۇشپان كوزىمەن وقى!» دەدى بۇيىرعانداي بەتىمە قاباق تۇيە قاراپ. كەلەسى جولىققاندا ادەتتەگىدەي قالجىڭمەن قارسى الدى:
– ءيا, قىرت, سايرا. قالاي ەكەن؟
– «بايەكە, ءسىزدىڭ قىزدا جامان بار ما» دەگەندەي, قالاعا, ءسىزدىڭ جازعانىڭىزدا.... – دەي بەرىپ ەدىم:
– سىلدىرلاما, – دەپ سۇق ساۋساعىن بەزەدى. – ماقتاۋىڭنىڭ كەرەگى جوق. نە كىنارات بايقادىڭ, سونى ايت.
شىن راحاتتانىپ, ءسۇيسىنىپ وقىپ شىققان كىتاپتا: «بۇل قالاي؟» دەگەن ءبىر-ەكى كۇمانىم بار ەدى, ول كەمشىلىك پە, جوق پا, ءوزىم دە انىق بىلمەيمىن, ساسقالاقتاعاندا سول اۋزىما ءتۇستى.
– كەي تۇستا شىعىندانىپ, «كۇلسالعىشتى» دا التىننان جاساپ جىبەرەدى ەكەنسىز. سول ارتىق اۋرەشىلىك ەمەس پە؟
– تاعى؟
– تاعى دەگەندە... ورمانشى دا, كەرجاك تا, ساۋىنشى دا... ءبارى قاليحان ىسقاقوۆشا سويلەيدى, شەتىنەن ءدىلمار, شەشەن... وسى ءسال بىلاي... نەتىپ... – دەدىم كۇمىلجىپ. قالەكەڭ ۇرتى قۋىستانىپ تەمەكىسىن قۇنىعا ءبىر سوردى دا, كوك بۇيرا ءتۇتىندى ەرىن ۇشىنان اۋەلەتە ۇرلەدى. ءسال ءۇنسىز تۇرىپ:
– وسىنداي پىكىردى بەكەجان دا ايتىپ ەدى, – دەدى. باسقا ەشتەڭە دەگەن جوق...
سوڭعى التى-جەتى جىلدا, اقتىق ساپارعا اتتانعانشا «جۇلدىز» جۋرنالىندا قىزمەت اتقاردى. ازدى-كوپتى ارالاس-قۇرالاس بولدىق. سونداعى ءبىر بايقاعانىم, ول كىسى ومىردە وتە قاراپايىم ەدى. باپ تىلەپ, تۇرمىس مۇڭىن كۇيتتەۋدى بىلمەيتىن. ءتىپتى, تىرلىك قامىنا يكەمسىز بوپ كورىنەتىن. بىردە ۇيىنە باردىم. ول كەزدە سەيفۋللين كوشەسىندەگى ءۇش ءبولمەلى پاتەردە تۇراتىن. ىشكە ەنسەم, كيىنىپ قارسى الدىمدا قالاعاڭ تۇر ەكەن. امان-سالەم جوق, ۇزىن ءدالىزدىڭ تۇكپىرىنەن دامەش جەڭگەم ايعاي سالدى:
– ءاي, اياعىڭدى شەشپە, قاليحان ەكەۋىڭ نانعا بارىپ كەلىڭدەر.
قالاعاڭ ءبىر جىميىپ بەتىمە قارادى دا, العا ءتۇستى. ەسىكتەن شىعا بەرىپ ەدىك, جەڭگەم:
– ءاي! – دەپ تاعى دا توقتاتىپ الدى. – سەن قاليحاندى كۇندە نانعا جۇمسايدى ەكەن دەپ ويلاپ قالما. بۇگىن ءبىرىنشى رەت بارا جاتىر!
سىرتقا شىقتىق. اعام ءبىرىنشى رەت كەلە جاتقان ادام سياقتى ەمەس, كوزىن بايلاساڭ دا اياعى اداسپاي تاباتىنداي ۇيرەنشىكتى ايداۋ جولمەن تارتىپ كەلەدى.
جەڭگەمىز اڭقىلداعان جاقسى ادام. ويىنداعىسىن ىرىكپەي ارسى-كۇرسى سويلەي سالاتىن اڭقاۋ, ازداپ اپەندىلەۋ مىنەزى دە بار. پىسكەن ەتتى قازاننان ءتۇسىرىپ جاتىر ەكەن:
– قاليحان ماي جەمەيدى, – دەپ سيىردىڭ سۇبەسىندەگى ۋىس تولى سارى مايدى سىلىپ الىپ شەلەككە لاقتىرا سالدى. – سەن دە ماي جەمە. قازاقتىڭ نەگە كوپ اۋىراتىنىن بىلەسىڭ بە؟ ماي دەگەن حولەستەرين. بار اۋرۋ سودان... – دەپ ءبىراز اقىل ايتىپ تاستادى.
كلاسسيك جازۋشى مۇنشاما جۇپىنى تۇرادى دەپ ويلاعان ەمەسپىن. ۇرى تۇسكەندەي ۇڭىرەيىپ تۇرماسا دا ءۇي ىشىندە قاجەتتىدەن باسقا باسى ارتىق ەشتەڭە جوق. ءتىپتى سول قاجەتتىنىڭ ءوزى دە تولىق ەمەس-اۋ دەپ قالعاندايسىڭ. ءسوز اراسىندا قالاعاڭ:
– ۇلكەن ۇلعا قاتىن ال دەسەك, قايدا اكەلەم دەپ اجىرايادى. وسى ءۇيدى ايىرباستاپ, سوعان پاتەر جاساپ بەرەيىك دەپ وتىرمىز, – دەدى. – قارىق قىلعانىن كورەيىك...
كەيىن سول ءۇيدى ايىرباستاپ, وزدەرى ءبىر بولمەلى پاتەرگە كوشكەن. ونىسى جازدا كۇن تۇسپەيتىن سالقىن, سىز, قىستا جىلىمايتىن جايسىز ءۇي بوپ شىقتى. «قىستا – تاس قورا, اياعىمىزعا پيما كيىپ, تىزەمىزدى كورپەمەن وراپ وتىرامىز», دەيتىن. اقىرى سول سۋىقتان دەرت جابىستى. تىزەسىن سارسۋ بۋىپ, توباناياق بوپ قالدى. ودان جامباسى سىنىپ, توسەككە تاڭىلدى. كوپ ازاپ شەكتى. اۋرۋ مەن تۇرمىس قوس وكپەدەن قىستى.
قايتارىنان التى كۇن بۇرىن كوڭىلىن سۇراي بارعام. بۇرىنعى «تەمىرجولشىلار» اۋرۋحاناسىنىڭ اقىلى بولىمىندە جاتىر ەكەن. وزدىگىنەن باسىن كوتەرىپ وتىرا المايدى. تاماقتاندىرۋ, تاعى باسقا جاعدايىن جاساۋ ءۇشىن اتپالداي ازاماتتىڭ كۇشى كەرەك.
– ءبىزدىڭ حال وسى, باۋىرىم, – دەدى بودەنە قۇيرىق ساقالىن سىقىرلاتا ۋىستاپ. – كەمپىر بەيشارا توبەسىمەن جەر سيپاپ ەكى بۇكتەلىپ قالدى, ءوز باسىن الىپ جۇرە المايدى. باسقالاردىڭ ءوز تىرلىگى بار. امالسىز ءوستىپ جاتقان. سەندەرگە راحمەت, اسىرەسە نۇرلانعا (ورازالين –
اۆت.) ريزامىن. وتىرىك-شىندى قىزمەتكەر قىپ ۇستاپ, جامان اعالارىڭنىڭ وزەگىن تالدىرماي كەلەسىڭدەر. مىناۋ قالاداعى ەڭ ارزان ءبالنيس ەكەن. وداقتىڭ جاردەمى بولماسا, وسىنىڭ وزىنە تىرناق ىلىكتىرە الار ما ەدىم...
توبەگە تەسىلىپ جاتىپ, وزىمەن ءوزى ءسويلەسكەندەي تاعى دا ءبىراز اڭگىمە ايتتى. «قادىرىمىز قالقايىپ جۇرگەندە عانا ەكەن, توسەك تارتىپ جاتقالى توبە كورسەتۋگە جارامادى», دەپ ساۋ كەزىندە قاسىنان شىقپايتىن ۇيىرسەك ءبىر-ەكى باۋىرىنىڭ قارا كورسەتپەي كەتكەنىنە, ەلدەگى ات ۇستىندەگى ازاماتتاردىڭ ءۇنسىز جاتقانىنا كەيىگەندەي كەيىپ تانىتتى. ءسوز اراسىندا:
– جازاتىن ءبىر نارسەلەر دە بار ەدى, ەندى قايدام!.. – دەپ ىركىلدى.
ءبىر ساعاتتان اسا وتىردىم. دارىگەرلەر كەپ ەم-دوم ۋاقىتى بولدى دەگەن سوڭ, ەرىكسىز تۇرەگەلدىم. قالاعاڭ قولىمدى قاتتى قىسىپ بوساتا سالدى. ۇندەگەن جوق, يەگىن عانا يزەدى. شۇڭەت تارتىپ كەڭ اشىلعان جانارىنىڭ جيەگى شىمىرلاپ, تۇڭعيىعىندا الدەبىر مۇڭ تۇردى. ول نە مۇڭ؟ ىشتەگى شەرتىلمەگەن كوپ سىر, جازىلماي كەتىپ بارا جاتقان شىعارمالاردىڭ ۋايىمى ما؟ الدە جالعان دۇنيەنىڭ وسىلاي اياقتالعان وپاسىزدىعىنا وكىنگەنى مە؟ بۇل مەنىڭ ۇلى سۋرەتكەردىڭ جارىق دۇنيەدەگى نۇرلى ءجۇزىن كورگەن سوڭعى ءساتىم ەدى...
الاتاۋ باسىن ءيىپ, الماتى كۇڭىرەنىپ قالاعانى التايىنا شىعارىپ سالدى. شىعىستىق ازاماتتاردىڭ جومارتتىعىندا, نامىسشىل-مارتتىگىندە شاك جوق: ۇشاق جالداپ ەلگە اكەتتى, ەكى جەرگە استا-توك اس بەردى. قۇداي قالاسا, كەرەمەتتەي عىپ ەسكەرتكىش تە تۇرعىزار... ءبارىن تاعدىردىڭ جازۋى دەسەك تە, كەيدە ماعان كۇپىرلىك وي كەلەدى. شىركىن, وسى اعىل-تەگىل قۇرمەت, قامقورلىقتىڭ وننان ءبىرىن تىرىسىندە ىستەگەندە عوي, جازۋشىنىڭ كورەر جارىعى ءبىر كۇنگە بولسا دا ۇزارار ما ەدى دەيمىن. قايتەمىز, ءبىز سونداي حالىقپىز: تىرىسىندە بەي-جايمىز, ءولتىرىپ اپ وكىرەمىز.
قالاعاڭنىڭ قىرقىندا دامەش جەڭگەمىز:
– سەكسەن جىلدىعىنا دايىندالىپ, جوسپار قۇرىپ ەدىك. مىنا دۋلات تويدى باسقارادى دەگەنبىز. ول كۇنگە جەتپەي كەتتى. قاليحاننىڭ كوزىن كورگەن سەندەر ەندى امان بولىڭدارشى! – دەپ جىلاپ ەدى. بۇل ونىڭ قارايعان جۇرتپەن قوشتاسقانى ەكەن, كوپ ۇزاماي كەڭسايدىڭ ءبىر جوتاسىنا بارىپ توپىراعى تومپايدى. قالاعاڭنىڭ ومىرىمەن عانا ءومىر ءسۇرىپ, بۇكىل تىرلىگى سونىڭ تىلەۋىن تىلەۋمەن وتكەن عازيز جار تاعدىردىڭ سوققىسىنا توتەپ بەرە المادى. سىڭارىنان ايىرىلعان اققۋداي قايعىدان شوگىپ, ءبىر-اق كۇندە ءسوندى.
ءيا, ۇلى جۇرەك توقتادى. جۇمىر باستى پەندەنىڭ جەر بەتىندەگى سوقپاعى تۇيىقتالدى. بىراق ۋاقىتتىڭ بيلىگى جۇرمەيتىن ءبىر قۇدىرەت بار. ول – حاس سۋرەتكەردىڭ قالامىنان جارالعان شىعارماسى. پەندەلىك عۇمىرىندا قالاعاڭ شارشىسىنان تولىپ, شالقىپ ءوتتى دەي المايمىن. اتاق قۋىپ, بايلىققا ۇمتىلىپ, يت-ىرعىلجىڭ اۋرەشىلىككە باس قاتىرعان ەمەس. كۇيبەڭ تىرلىكتىڭ كىر-قوقىسىنان بويىن تازا ۇستادى. تۆورچەستۆولىق تاعدىردىڭ تاقۋالىعىمەن عۇمىر كەشىپ, ءومىردىڭ ءمانىن تەك قاسيەتتى قالامنان تاپتى. سول ازاپتىڭ عاجابىمەن تاڭىن اتىرىپ, كۇنىن باتىردى. تەبىرەنىستەن تۋعان ءار سيۋجەت, ءار سۋرەت-سويلەمگە قۋاندى, جارقىراپ جانى سەمىردى. سوندىقتان ول قۋانىشتى ءساتتى باسىنان كوپ كەشكەن شىنايى باقىتتى قالامگەر دەپ ويلايمىن.
تۇرىسبەك ساۋكەتاەۆ,
جازۋشى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.
الماتى.
