اكەگە حات

(سىرلاسۋ) كوكە, ءسىز بىلەسىز بە, مەن قازىر وتكەن كۇندەرگە ءجيى كوز جۇگىرتەمىن. بالالىق شاعىمنىڭ ءار بولىگى مەن ءۇشىن ەرەكشە ەستەلىككە تولى. قايتا ورالماس ءتاتتى ساتتەردى, ساعىمعا اينالعان ساعىنىشتى كەزدەردى ەسكە الىپ, وڭاشادا وي قۇشاعىنا بولەنەمىن. كەيدە ءوز-وزىمنەن ك ۇلىمدەپ, كەيدە ۇنسىزدىك الەمىنە بەت بۇرىپ, مۇڭايىپ كەتەم... تاۋبە, قازىر ارامىزدا اسقار تاۋ بولىپ وتىرعان ءوزىڭىز بارسىز. كوكە, ءسىز – ءبىزدىڭ بيىك شىڭىمىزسىز. ءبىز سىزگە ءالى دە جاس بالاداي ەركەلەپ, اقىل-كەڭەس سۇرايمىز. كوكە, مەن الاڭسىز اسىر سالىپ ويناعان بالالىعىمدى عانا ەمەس, جانىما جاقىن جاندارىم – اياۋلى اتام مەن ارداقتى اپامدى (اجەمدى), انام ءلايلانى ساعىنامىن. ولار كۇنى كەشە ءبىزدىڭ ورتامىزدا بولدى عوي. كەشە عانا اتام مەن اپام وسيەتىن ايتىپ, باسىنان اق جاۋلىعىن تاستامايتىن انام مەيىرىمىنە بولەپ ءجۇردى ەمەس پە ءبىزدى؟! مىنا جارىق دۇنيە ماڭگىلىك مەكەن ەمەس ەكەن عوي. بايانى دا, بايلاۋى جوق ءومىردىڭ قاس-قاعىم ساتتە وتە شىعاتىنىن بىلمەي قالىپپىز. ەندى, مىنە, ولار ءبىز كورمەگەن الىس ساپارعا اتتانىپ كەتتى... بىلە بىلسەك, باقىت دەگەنىمىز – بايلىق پەن مانساپ ەمەس. باقىت دەگەن – شاڭىراعىڭداعى قازىنالى قارتتار مەن بىلدىرلاعان ءتاتتى ءۇندى بۇلدىرشىندەردىڭ كۇلكىسى ەكەن. كوكە, ارامىزدا اقىلشى بولىپ قارايىپ وتىرعان ءوزىڭىزدى قانشالىقتى باقىتتى ەتە الدىق؟! ءسىز بولەگەن مەيىرىم-شۋاعىنىڭ تيتتەي بولىگىن ءبىز وزىڭىزگە جاساي الدىق پا؟ وسى مەنى ويلاندىرادى. كوكە, مەنىڭ ساعىنىشقا تولى حاتىم وتكەن كۇننىڭ بەلگىسىنە اينالارى حاق. ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ ۇل-قىزدارى اركەز بابالار سالعان ءىزدى وشىرمەي, انالار جاققان شىراقتى سوندىرمەي, ادالدىقتى تۋ ەتەتىنىنە سەنىمىم مول. ويتكەنى ءبىز سىزدەر بەرگەن ءتالىم-تاربيەنى بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىزگە ۇيرەتىپ كەلەمىز. ەرتەڭ ولار دا ۇيادا كورگەنىن ۇرپاعىنا ۇيرەتەتىنى انىق. تەك جاراتقان يەم پالە-جالا, قاۋىپ-قاتەر مەن ءتىل-كوزدەن ساقتاسىن... شىققان شاقتا سەڭگىرىنە سەكسەننىڭ, ءومىرىڭنىڭ وتكەلدەرىن وتكەردىڭ. ماقتان ەتەر, سەنىمىڭدى اقتاپ وتەر ۇلاعاتتى ۇرپاعىڭا بەك سەنگىن! پەرزەنت جۇگى 8-سىنىپتا وقىپ جۇرگەنىمدە اتام قاتتى اۋىرىپ, توسەك تارتىپ جاتىپ قالدى. اۋرۋحاناعا باراردىڭ الدىندا جاستاي ومىردەن وتكەن ءىنىسى ءابدىحاننىڭ بالاسى ءابدىالىمدى الدىرتىپ: «بالام, ەندى جاس ەمەسسىڭ. ومىردەگى ءوز جولىڭدى دۇرىس تاڭداي ءبىل!» – دەپ ءوز اكەسىنىڭ جيناعان زەينەتاقىسىن اماناتتاپ تاپسىردى. ودان سوڭ جانىنا مەنى شاقىرىپ: «اكىمتاي, كەلەشەكتە كىم بولاسىڭ؟», – دەپ سۇرادى. مەن كۇتپەگەن ساۋال. كوپكە دەيىن ءۇنسىز قالدىم. سەبەبى, اتام بۇرىن-سوڭدى بۇل ساۋالدى ماعان قويماعان ەدى. اتام جاۋابىمدى كۇتىپ تۇرمىن دەگەندەي بەتىمە قارادى. «ءوزىڭىز سياقتى ۇستاز بولىپ, ءبىلىمدى شاكىرتتەر تاربيەلەيمىن», – دەدىم. وسىنى ايتۋىم مۇڭ ەكەن, اتام بالاشا ءماز بولىپ: «ءاي, بارەكەلدى, وركەنىڭ ءوسسىن! نيەتىڭ قابىل بولسىن, بالام!», – دەپ باتاسىن بەردى. بىلمەيمىن, سول ساتتە جۇرەگىم جاماندىقتى سەزدى مە ەكەن, ءبىرتۇرلى سىزداي اۋىردى. اتام ك ۇلىمدەپ, ارقامنان قاققانىمەن, مەنىڭ جانارىما جاس تولدى. بالاڭ جۇرەگىم اتامنىڭ قايتادان ۇيگە ورالمايتىنىن سەزدىرسە كەرەك... كوكە, اتامنىڭ قازاسى وتباسىمىزدىڭ قابىرعاسىن قايىستىرىپ جىبەردى. اسىرەسە, اتامنان قالعان جالعىز تۇياق ءسىزدىڭ ەڭسەڭىز ءتۇسىپ كەتتى. الدىڭىزدا ارقاسۇيەر اعاڭىز, ىزىڭىزدەن ەرەر ءىنىڭىز بولماعاندىقتان, كوكە, كوپكە دەيىن كۇيزەلىستە ءجۇردىڭىز. ەكى قارىنداسىڭىز عانا جانىڭىزعا جاناشىرلىق تانىتتى. ولاردىڭ ءوزى تۇرمىستا بولاتىن. كۇلشات اپكە كەلەس اۋدانىندا تۇرادى. ال ءاليما اپكە الماتىدا ەدى. كوكەمنىڭ وسى ءبىر قايعىسى ماعان دا اۋىر ءتيدى. كوكە, ءسىزدى وزىمشە جۇباتقىم-اق كەلەدى, بىراق, قولىمنان كەلەر دانەڭە جوق. «كوكە, ەندىگى سەنىڭ تىرەگىڭ دە, تىلەۋشىڭ دە مەن بولامىن. ءوزىمدى دالەلدەيمىن. اتامنىڭ ارماندا كەتكەن ىستەرىن قالايدا جالعاستىرامىن», – دەپ سان مارتە ايتقان شىعارمىن. بىراق ونىڭ ءبارىن ىشىمنەن قايتالادىم. اتام دۇنيەدەن وتەتىن كۇننەن ءبىر كۇن بۇرىن ءسىز قىرىق جاسقا تولدىڭىز. ونى ويلاۋعا شاماڭىز كەلمەي, كوز ىلمەستەن اۋرۋحانادا اتامنىڭ جانىندا بولعانىڭىز ەسىمدە. بەرىك قورعانىڭىز, الىپ بايتەرەگىڭىز ەرتەسىنە قۇلاپ, جانىنا اراشا بولا المادىڭىز... سودان بەرى ءاربىر جىل سايىن تۋعان كۇنىڭىزدى ەسكە العاندا وسى ءبىر قايعىلى كۇن كوز الدىڭىزدا كولبەپ ءوتىپ جاتاتىن شىعار... اتامدى اق جۋىپ, ارۋلاپ جەر قوينىنا تاپسىرعاننان كەيىن دە ۇيگە كوڭىل ايتىپ كەلگەن كىسىلەردىڭ قاتارى كوپ بولدى. قايعىمىزعا ورتاقتاسقاندار سايابىرسىعاننان سوڭ اپام ەكەۋىڭىز مەنى ورتاعا الىپ, اتامنىڭ اماناتىن بەردىڭىزدەر. بۇل اتامنىڭ ۇرپاعىنا قالدىرعان قالىڭ ەكى داپتەردەن جانە بىرنەشە قويىن كىتاپشالاردان تۇراتىن ونەگەلى وسيەتى ەدى. «ە, بالام, ساعان ارتىلار جۇك اۋىر. نەگە ماعان اۋىر جۇك ارتىپ جاتىر دەپ سوكپە. بىلە بىلسەڭ, ادام بولىپ ءومىر ءسۇرۋدىڭ ءوزى – قانشاما جۇكتى ارقالاۋعا تۋرا كەلەدى. ءومىردىڭ جۇگى – قاپ ارقالاعاننان اۋىر. تەرەڭىنە ءمان بەر. ءومىر كورگەن تۇستەي ءوتىپ كەتەتىنىن ۇمىتپا. وسىناۋ جازعان دۇنيەمدى «كەلەشەككە حات» دەپ اتاۋىمنىڭ سەبە­بىن سوندا ۇعارسىڭ». اتامنىڭ وسى وسيەتتەرىن ءالى كۇنگە دەيىن تەبىرەنىسپەن ەسكە الامىن... كوكە, اتامنىڭ دۇنيەدەن وتكەنىنە دە, مىنە, 40 جىلدىڭ ءجۇزى بوپتى. مەن اماناتقا قيانات جاساماي, اتاما بەرگەن ۋادەمنىڭ جولىندا ءالى كۇنگە ايانباي ەڭبەك ەتىپ كەلەمىن. كوزى تىرىسىندە ارمان ەتكەن «ۇرپاققا امانات» اتتى كىتابىن 90 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي جارىققا شىعاردىم. بارىنشا سول پارىز بەن قارىزعا ادال بولدىم دەپ ءوز ارىمنىڭ الدىندا ەركىن ايتا الامىن. كوكە, ماعان ءومىر بويى جەڭگەم بولىپ كەتكەن, عۇمىر سىيلاعان انام ءلايلانىڭ دا قازاسى اۋىر ءتيدى. انامدى ەسكە السام, ءالى كۇنگە جانارىم جاسقا تولادى. اۋىلعا ءبىر بارعانىمدا كوزىنە جاس الىپ: «ۇلكەن بالا (اتانىڭ بالاسى بولعاندىقتان, ول مەنى وسىلاي اتايتىن), ساعان ريزامىن. قايدا جۇرسەڭ دە, ابىرويلى بول!», – دەپ جۇرەك ءسوزىن ايتىپ ەدى. سويتسەم, وسى جولى انام مەنىمەن قوشتاسىپتى. سوڭعى ءسوزدى ەستۋ ادامعا قاشاندا اۋىر تيەدى ەكەن... ال اپام (اجەم) قاتتى قينالىپ, ناۋقاستانىپ, ەسى بىرەسە كىرىپ, بىرەسە شىعىپ جاتقان كەزىندە قاسىندا بولدىم. اپام انا دۇنيەگە اتتانارىنىڭ الدىندا: «اينالايىندارىم, وزدەرىڭ امان بولىڭدارشى. بۇل جالعان كەلتە كەلەدى. ومىردە اداسىپ كەتپەڭدەر», – دەگەن جىلىلىققا تولى ءسوزىن ايتتى. كوكە, بىلەسىز بە, پەرزەنت ءۇشىن انا رازىلىعىن الۋدان, اتا مەن اكە ءۇمىتىن اقتاۋدان ارتىق باقىت جوق شىعار, ءسىرا! ءومىر بويى جانىمدى مازالاعان, اماناتقا ادال بولۋدى كوزدەگەن نيەتىمدى العاش رەت اق قاعازدىڭ بەتىنە اشىق جازىپ وتىرمىن. بۇل مويىنعا ارتىلعان پەرزەنتتىك جۇكتىڭ جاۋاپتى ەكەنىن سەزدىرسە كەرەك. «ۇستازدار اۋلەتى جالعاساتىن بولدى...» 10-سىنىپتى بىتىرەتىن جىلى ءبىزدىڭ مەكتەپكە جازۋشى جۇمابەك ەدىلباەۆ كەلىپ, وقۋشىلارمەن كەزدەسۋ وتكىزدى. وسىناۋ ءبىر اسەرلى كەزدەسۋدەن كەيىن قالامگەردى ۇيگە شاقىرىپ قوناق ەتتىڭىزدەر. سۇلۋ, دوڭگەلەك ءجۇزدى جازۋشى قوناعىمىز تورگە جايعاسىپ, ۇزىن-سونار اڭگىمە ايتىپ وتىردى. ازعانتاي كىدىرىستە كوكەم: «اكىم, مىنا اعاڭمەن اڭگىمەلەسىپ, شايىن قۇيىپ بەر. مەن ءبىرازدان سوڭ كەلەمىن!», – دەپ, ءوزىڭىز شارۋامەن شىعىپ كەتتىڭىز. جازۋشى اعاعا شاي قۇيىپ بەرىپ وتىرمىن. مەنىڭ باس-اياعىما بارلاي قاراعان قوناق: «بولاشاقتا كىم بولماق ويىڭ بار؟» – دەپ توتەسىنەن سۇراق قويدى. مۇنداي توسىن سۇراقتى كۇتپەگەن باسىم, بىردەن: – جۋرناليست بولام, – دەدىم. تاعى دا ۇنسىزدىك ورنادى. ول مەنىڭ باس-اياعىما تاعى دا ءبىر بارلاپ قارادى دا: – جۋرناليست بولام دەدىڭ بە؟ – دەپ جاۋابىمدى قايتا قايتالادى. – ءيا. سول ءساتتى پايدالانىپ, اۋداندىق, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق گازەت-جۋرنالدارعا شىققان ماقالا, اقپارات, حابارلارىمدى جيناعان اق پاپكىمدى كورسەتتىم. ول كىسى مۇقيات قاراپ شىقتى دا: – اكىم, شىراعىم, دارىن-قابىلەتىڭ بولسا, جۋرناليست بولۋ ونشا قيىن ەمەس. تالابى بار ادام يگەرىپ كەتەدى. سەن مەنى تىڭدا, قاراعىم, مەن دە ءجۋرناليسپىن, بىراق وقىعان ماماندىعىم – زاڭگەر. ەگەر مەن جۋرناليست ماماندىعىن وقىعاندا زاڭ سالاسىن بىلمەي, ماقۇرىم قالار ەدىم. سونىڭ ارقاسىندا زاڭ, ميليتسيا, قۇقىق قورعاۋ سالاسىن جاقسى بىلەمىن جانە بىرنەشە كىتاپ جازدىم. سەن دە سولاي جاسا! جازۋ قابىلەتىن ساعان قۇداي ونسىز دا بەرگەن ەكەن, ونى وقىپ قايتەسىڭ؟ ودان باسقا ءبىر ماماندىقتى تاڭدا جانە اۋىلىڭنان الىس كەتپەي شىمكەنتتە وقى! – دەدى. جازۋشى قوشتاسار ساتتە ماعان قۇقىق قورعاۋ, قىلمىس تاقىرىپتارىندا جازىلعان كىتابىن تارتۋ ەتتى. «وندا بولاشاق قالامگەر-جۋرناليست اكىمگە ىزگى تىلەكپەن اعاسى» دەگەن قولتاڭبا بار. كەيىن ءتۇسىندىم. مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ جۋرناليست بولۋ ءۇشىن الماتىعا اتتانعالى جۇرگەنىمدى سەزگەن ءسىز مارتەبەلى مەيمان بولعان اعانى ۇيگە ادەيى شاقىرىپ, ماعان جول سىلتەتىپ, ءوز ويىن جازۋشىعا وسىلاي ايتقىزعان ەكەنسىز عوي. وسىلاي ءسىزدىڭ نيەتىڭىز بەن جازۋشى اعايدىڭ اقىلى تۇرتكى بولىپ, شىمكەنت قالاسىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا كەلىپ, فيزيكا ماماندىعى بويىنشا وقۋعا تاپسىردىم. سونداعى ءسىزدىڭ ايتقانىڭىز: «ۇستازدار اۋلەتى جالعاساتىن بولدى!». «ارىز ەمەس, پارىز» اۋىلعا مۇعالىم قىزمەتىنە كەلگە­نىمدە, بىرلىگى جاراسقان ۇجىم قۋانا قارسى الدى. ءبىزدىڭ ۇجىم قاي ءىستى دە جۇمىلا اتقاراتىن. اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى: «اباي مەكتە­بىنە كەلسەك, ءبارى تىپ-تىنىش, جۇمىسى جىلجىپ ءجۇرىپ جاتىر, راحاتتانىپ قايتامىز», – دەگەنىن تالاي ەستىدىك تە. سەبەبى, وزگە كەيبىر ءبىلىم ۇيالارىنداعى بەرەكەسىزدىك, ارىز-شاعىم, داۋ-داماي بارعان ادامداردى قاتتى شارشاتاتىنىن ەستىپ جۇردىك. بۇنىڭ ءبارى راسىن ايتقاندا, مەكتەپتى باسقارىپ وتىرعان ءسىزدىڭ ارقاڭىز ەدى. قول استىڭىزداعى ۇستازدارعا داۋىس كوتەرىپ قاتتى سويلە­گەنىڭىزدى بايقاماپپىن. ۇلكەنگە دە, كىشىگە دە ءىلتيپاتتى نيەتىڭىزدى ارناي ءبىلدىڭىز. كوكىرەكتى دە كەرگەن ەمەسسىز, نامىستى دا قولدان بەرگەن ەمەسسىز. بويىڭىزدا تاكاپپارلىق جوق بولعاندىقتان, ءارى وتە قاراپايىم ادام بولعاندىعىڭىزدان, ءسىزدى ەلدىڭ ءبارى قۇرمەتتەيتىن. جاس ماماندارعا دا ۇستاز­دىقتىڭ ناعىز كوركەم ۇلگىسىن كورسەتە ءبىلدىڭىز. سودان دا بولار, وسىناۋ تىنىمسىز جىلدار اراسىندا كوشباسىنداعى ۇلگىلى مەكتەپكە اينالىپ, ءبىلىم سالاسىنداعى باسشىلاردىڭ العىس سەزىمىنە بولەندىڭىز. ۇجىمداعى ج.ماحامبەتوۆ, ب.ابىلداەۆ, ج.نۇرباەۆ, ا.اۋعانباەۆ, ءا.ارحاباەۆ, ج.ماحانبەتوۆ, ت.بازارباەۆ, و.ەسىم­حانوۆ, ج.ەسەباەۆ, ءا.بەگمانوۆ, ۋ.ال­­پىس^­­باەۆ, ءا.قۇرماناليەۆ, ءا.شورا­بەكوۆ, ت.بورانباەۆ, م. زايتۇنقىزى, گ.سۇگىربەكوۆا, ك.سمانوۆا, ن.سۇلەي­مەنوۆا, س.ابىلداەۆا جانە تب. اۋدان­دىق, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق پەداگوگيكا­لىق وقۋدا ادىستەمەلەرى تاراتىلىپ, ەسىمدەرى قۇرمەتپەن اتالدى. 1974 جىلعى تۇلەكتەر ەلىمىزدە مال سانىن ارتتىرۋ ماقساتىندا باستاما كوتەرىپ, مەكتەپ بىتىرۋشىلەر اراسىندا رەسپۋبليكادا ەكىنشى بولىپ «سامال» كومسومول-جاستار بريگاداسىن قۇردى. بۇل تۋرالى گازەتتەر مەن تەلەديداردا ءجيى بەرىلىپ, ەلىمىزدەگى تانىمال ۇجىمعا اينالدى. سول كەزدەگى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى د.قوناەۆتىڭ ءوزى ارنايى اتباسىن بۇرىپ, يگىلىكتى ءىس اتقارعان مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ جۇمىسىنا وڭ باعا بەرىپ, العىسىن جەتكىزدى. ءالى ەسىمدە, بىردە مىناداي وقىس وقيعا ورىن الدى. جوعارى وقۋ ورنىندا وقىپ جۇرگەندە تاجىريبەدەن ءوتۋ ءۇشىن اۋىلداعى ءوز مەكتەبىمە كەلىپ, از ۋاقىت ساباق بەرگەنىم بار. ول كەزدە اۋىل مەكتەبىنىڭ جاعدايى جۇپىنى ەدى. باياعى ەسكى سارىنمەن سالىنعان ۇيلەر عوي. استىق پەن مال شارۋاشىلىعىن دامىتقان كەڭشار ورتالىعىندا بىرنەشە قاباتتى جاڭا ۇلگىدەگى مەكتەپ كەرەك ەكەنى بەلگىلى. وسىعان وراي «مۇڭايعان مەكتەپ» اتتى فەلەتون جازىپ, وبلىستىق «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىنە جىبەردىم. مەنىڭ ويىم – ۇلكەن ادامدار وقىپ, اۋىل تۇرعىندارىنا جاڭا مەكتەپ سالىپ بەرە مە دەگەن ءۇمىت. فەلەتون جاريالانعان جوق, بىراق تا گازەتكە جىبەرگەن حاتتى اۋدانعا جىبەرىپتى. مىنە, سودان شۋ شىقتى. اۋدانداعىلار ءىستىڭ بايىبىنا بارماي, سىزگە: «بالاڭا ارنايى جازدىرتقانسىڭ» دەگەن جالا جاۋىپتى. ال مەنىڭ بۇل ارەكەتىمنەن شىنىندا بەيحابار ەدىڭىز. سەبەبى, جازعان دۇنيەلەرىمدى سىزگە كورسەتە بەرمەيتىنمىن. ۇنەمى باسىلىم بەتىندە شىققاندا عانا كورىپ, پىكىر ايتىپ وتىراتىنسىز. نەگە ەكەنىن قايدام, مەنىڭ جازعانىمدى ونداعىلار ارىز دەپ قابىلدادى. ءسىزدى اۋداندىق ءبىلىم بولىمىنە شۇعىل شاقىردى. حات يەسى مەن دە قالماي باردىم. ءتىپتى اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىندە دە قارالىپتى.العاش رەت ءسىزدىڭ اشۋلى ءجۇزىڭىزدى سوندا كوردىم. ءىستىڭ اقىرى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا دەيىن جەتتى. سوندا اشىنا سويلەگەن ءسوزىڭىزدى, دالەلمەن كەلتىرگەن ءۋاجىڭىزدى جۇرت ۇيىپ تىڭدادى. اۋدان باسشىسى, اتىڭنان اينالايىن جانداربەك قوجاباەۆ شىن مانىندە اقىلدى ادام ەدى. جاعدايدى ساراپتاپ وتىرىپ, قورىتىندى سوزىندە: «اكىمنىڭ جازعان دۇنيەسى ارىز ەمەس, پارىز عوي. ەلدى شۋلاتقانشا, جاڭادان مەكتەپ سالۋدى نەگە قاراستىرمايسىڭدار؟», – دەپ اتقارۋ كوميتەتىنە ناقتى تاپسىرما بەرىپتى. شەشىم قابىلدانعانىمەن جوسپاردا جوق بولعاندىقتان مەكتەپ قۇرىلىسىنىڭ جۇمىسىنا كىرىسۋ وڭايعا سوققان جوق...ونى ءالى تالاي جەردە دالەلدەۋگە تۋ­را كەلدى. قانشاما مەكەمەنىڭ تا­بال­­دىرىعىن توزدىرعانىڭىز ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. قاشان سول مەكتەپ سالىنىپ بىتكەنشە سامايىڭىزدا تالاي اق شاشتار پايدا بولعانىنا ءبىز كۋامىز. سول وقيعادان كەيىن: «مۇنىڭ نە, الدىن الا اقىلداسىپ المادىڭ با؟», – دەگەن ءبىراۋىز ءسوزدى ايتقان دا ەمەسسىز, ماعان قاراپ اشۋلى كەيپىڭىزدى كورسەتكەن دە ەمەسسىز. بىراق كوپكە دەيىن سول كەزەڭدە ۇيىقتاي الماي جۇرگەنىڭىزدى مەنىڭ جۇرەگىم سەزدى. ءوزىم دە ۇياتتان جارىلارداي بولىپ قينالعانىم ەسىمدە. ونىڭ ۇستىنە قۇرىلىسشىلاردىڭ سان قۇبىلعان ارەكەتتەرى دە از شارشاتقان جوق. بەينە ءبىر مەكتەپتىڭ ەمەس, قۇرىلىس مەكەمەسىنىڭ باستىعىنا ءارى قاراۋىلىنا اينالعاندايسىز.ءتۇن ۇيقىڭىزدى ءتورت ءبولىپ, قۇرىلىس الاڭىنا باراتىنسىز. كوز قىرىن سالماساڭىز قۇرىلىس ماتەريالدارى جوعالىپ كەتەتىن. كەيدە ءتيىستى قارجى بولىنبەي قالاتىن. ول كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋىنىڭ الدىندا تۇرعان ءسات ەدى. سوندا جۇمىستىڭ ءجۇرۋى ءۇشىن اۋدان, وبلىس باسشىلارىنىڭ الدىنا ءجۇز رەت بارعان شىعارسىز. ازاپپەن وتكەن سول ءۇش جىل ءومىر باقي ەسىڭىزدەن شىقپايتىن شىعار, ءسىرا. ءسىزدىڭ ۇقىپتىلىعىڭىزدىڭ, جاۋاپكەرشىلىگىڭىزدىڭ جانە تاباندى­لىعىڭىزدىڭ ارقاسىندا اۋىلدا وسىلاي جاڭا مەكتەپ بوي كوتەردى. 1988 جىلى سالىنعان 624 ورىندى ءۇش قاباتتى مەكتەپتىڭ ءاربىر قاباتىندا, ءاربىر كابينەتىندە, ءاربىر دالىزىندە, سپورت, اكت زالدارىندا ءسىزدىڭ ءىزىڭىز بار. ونداعىنىڭ ءاربىر شەگەسىنە دەيىن سىزگە قىمبات بولاتىنى سوندىقتان. 1940 جىلى اتام وسى مەكتەپتى اۋىل تۇرعىن­دارىن اسارلاتىپ تۇرعىزسا, 48 جىلدان سوڭ ۇكىمەت قارجىسى ەسەبىنەن ءسىز سالدىرتتىڭىز. جارتى عاسىرعا جۋىق ۇستازدىق ءومىرىڭىزدىڭ وتىز جىلىن وسى التىن ۇيانى باسقارۋعا جۇمسادىڭىز.مەكتەپ وبلىس, رەسپۋبليكاعا تانىلىپ, قانشاما يگى شارالاردىڭ ۇيىتقىسىنا اينالدى. مۇنىڭ ءبارىن ەل الدىنداعى پارىزىم دەپ ءبىلدىڭىز. «جاقسىلىق  جوعالماسىنشى» كوكە, وسىندايدا ءوزىڭىز ايتقان ونەگەلى اڭگىمەلەر ەسكە تۇسەدى. 1945 جىلى جەڭىس تۋىن بەرليندە جەلبىرەتىپ, سوعىس اياقتالعاندا كەۋدەسىندە وردەن-مەدالدارى جارقىراپ, اتام ءوزى سالدىرتقان مەكتەپكە قايتا ديرەكتور بولىپ ورالىپتى. ءارى سول كەزدە ونى اۋىلداعى ۇجىمشارلاردىڭ (كولحوزداردىڭ) پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى ەتىپ سايلايدى. ءسىز سوندا نەبارى 10 جاستا ەكەنسىز. اتام ءا دەگەننەن-اق توزعان اۋىل مەن قامكوڭىل جەرلەستەرىنىڭ جىرتىعىن جاماۋعا كىرىسىپ, سوعىستا ەر-ازاماتى وپات بولعان وتباسىلارعا قول ۇشىن بەرۋدى العاشقى مىندەتى سانادى. اسىرەسە, مۇشتەك اپانىڭ ءتورت بىردەي ۇلى مايداندا وپات بولىپ, ورالمادى. سول جانە وزگە دە سوعىستان قازا بولعانداردىڭ وتباسى تۋرالى «لەنينشىل جاس» گازەتىنە حابارلاسىپ, سونداعى جاس ءتىلشى احات جاقسىباەۆ اۋىلعا ارنايى كەلىپ, وعان بار جاعدايدى ءتۇسىندىرىپ, «ءولدى دەۋگە بولا ما, ايتىڭدارشى...» اتتى ماقالا دا جازدىرتقان ەدى. ءوزى تىنىم تاپپاي اۋدان, وبلىسقا ات ءىزىن سالىپ ءجۇرىپ, اقىرى سول وتباسىلارعا دۇرىس مولشەردە زەينەتاقى بولگىزدى. ۇيلەرىن جوندەۋدەن وتكىزىپ, تۇراقتى تۇردە مەكتەپ وقۋشىلارىنا وتىن-سۋىن تاسىتىپ بەرگىزىپ تۇردى. سوعىس كەزىندە اۋىر جۇمىسقا جەگىلگەن اۋىل بالالارىن مەكتەپ پارتاسىنا تارتىپ, ساۋاتىن اشتى. «ۇيالىجار», «ىقىلاستەمىر»», «قاي­نار» كولحوزدارىنداعى سوعىس سالدارىنان ءوز ەلدەرىنەن كۇشتەپ كوشىرىلگەن كاۆكازدىق قاراشاي اعايىندارعا كوپ قامقورلىق كورسەتتى. جازىقسىز جاپا شەككەندەردىڭ جوقتاۋشىسى بولىپ, ادىلدىكتىڭ ورناۋىنا كۇش سالدى. ىشەرگە اسىن ازەر تاۋىپ وتىرعان قاراشايلاردىڭ كوبىنىڭ بالالارى, ءتىپتى, اياق كيىمگە جارىماي ءجۇر ەدى. اعايىن ۇلتتىڭ جالاڭاياق بالالارىنا جانى اشىپ, ۇجىمشاردان مال تەرىسىن الدىرتىپ, اياق كيىم تىكتىرىپ بەردى. بارلىعىن ءوزى باسقاراتىن قازاق مەكتەبىنە قابىلداتىپ, ءبىلىم الۋلارىنا جاعداي جاسادى. سول جىلدارداعى مەكتەپ بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ البومداعى سۋرەتتەرىن قاراساڭىز, قاراشايلاردىڭ كيپكەەۆ, قوشقاروۆ دەگەن فاميليالارىن ءجيى ۇشىراتاسىز. اتام ولاردى ۇجىمشار تاراپىنان ازىق-ت ۇلىكپەن دە قامتاماسىز ەتۋدى قاراستىردى. كەيدە ءبىر ماسەلەلەرى شىعىپ, جازىقسىز ءىستى بولىپ جاتسا دا العاش اراشا تۇسەتىن اتام ەدى. ارالارىنداعى زاحاريا ابايحانوۆ دەگەن ءبىلىمدى ازاماتتى ءوز مەكتەبىنە الىپ, ورىس ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمى ەتتى. ءوز تۋعان جەرلەرىنەن ايدالاعا اۋىپ كەلگەن بەيباقتارعا وسىلاي قورعان بولىپ, ەڭ باستىسى – قازاق حالقىنىڭ باۋىرمال ۇلت ەكەنىن دالەلدەدى. اتاما باۋىر, ءارى جاقسى شاكىرت بولا بىلگەن حۋسەيىن كيپكەەۆ دەگەن قاراشاي ازاماتى مەنىڭ دە ەسىمدە. لەنينگرادتاعى مەديتسينالىق ينستيتۋتتا ۇزدىك وقىپ جۇرگەندە سوعىس باستالىپ, ءستاليننىڭ جارلىعىمەن ءبىر كۇندە قازاقستانعا كوشىرىلگەن. ءبىلىمدى بولعاندىقتان اتام ونىڭ اۋىلداعى دارىگەرلىك بولىمشەنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولۋىنا ىقپال ەتتى. ءۇش-ءتورت جاسىمدا تاماعىم اۋىرعان كەزدە اتام مەنى كوزدەرى مەيىرىمگە تولى حۋسەيىنگە اپارىپ كورسەتەتىن. ول بارىن سالىپ ءتۇرلى ادىستەرمەن ەمدەپ جازاتىن. كەيىن جاعداي ورنىنا كەلىپ, ەل تىنىشتالا باستاعاندا قاراشايلار ءوز ەلدەرىنە كوشتى. كيسلوۆودسك قالاسىنداعى شيپاجايلارعا ەل جاقتان قازاقتار بارا قالسا قاراشايلار سالعان جەردەن اتامدى سۇراپ, «سۇلتان اعايدىڭ جاعدايى قالاي؟ ول كىسى – ءبىزدىڭ ۇستازىمىز, ەڭ ۇلكەن اعامىز, قامقورشىمىز. سول ءبىر كىسى ارقىلى بۇكىل قازاق حالقىن جاقسى كورىپ كەتتىك», – دەپ جاساعان جاقسىلىقتارىن ايتىپ, سالەم جولداپ, كەيدە سالەمدەمە دە بەرىپ جىبەرەدى ەكەن. كوپكە دەيىن ءۇزىلىسسىز حاتتار جازىپ تۇردى. اتام قايتىس بولعاندا سوناۋ كاۆكازدان حۋسەيىن باستاعان ءبىر توپ قاراشايلار ارنايى كەلىپ كوڭىل ايتتى. ءيا, كوكە, بۇل – ءوزىڭىز دە ومىرلىك ۇستانىمعا اينالدىرعان ادامدارعا جاقسىلىق جاساۋدىڭ وتەۋى بولسا كەرەك. وسى ورايدا اتامنىڭ «ۇرپاققا اماناتىنداعى» مىنا سوزدەرى ەرىكسىز ويعا ورالادى: «ەڭ باستىسى جۇرەك جىلۋىڭ, ادامدىعىڭ جوعالماسىن. ادامدىق ءاردايىم جاقسىلىق جاساۋ, ىزگىلىك, مەيىرىمدىلىك دەگەن ۇعىممەن قاتار تۇرۋى ءتيىس». كوكە, مۇنىڭ بارلىعىن ايتىپ وتىر­عان سەبەبىم, ءسىز اتامنىڭ وسى ءبىر اسىل قاسيەتىن بويىڭىزعا ءسىڭىرىپ, ادامدارعا كوپ جاقسىلىق جاسادىڭىز. تۇرمىسى تومەن وتباسىلاردىڭ بالالارىن مەكتەپكە تارتىپ, ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك بەردىڭىز. ءتىپتى, كەيبىرىنىڭ وقۋعا شاماسى جەتپەسە دە, كەشكى مەكتەپكە قوسىپ, اتتەستات الۋىنا, قاناتتانىپ كەتۋىنە جاردەمدەستىڭىز. اۋىلداعى مەكتەپ جانىنداعى شوپانداردىڭ بالالارىنا عانا ارنالعان ينتەرناتقا جاعدايى جوق جانۇيالاردىڭ ۇل-قىزدارىنىڭ دا ورنالاسۋىنا سەبەپشى بولدىڭىز. تالايعا ءبىلىمنىڭ شامىن جاعىپ, ازامات اتاندىردىڭىز. بالا كەزىمدە ەسىمدە, ۇيگە قانشاما ادامدار ءتۇرلى وتىنىشتەرمەن اعىلىپ كەلىپ جاتاتىن. سولاردىڭ ءبارىنىڭ نەگىزگى وزەگى – بالالارعا قاتىستى ماسەلە جانە سان الۋان قيىن تاعدىرلار. تاڭعالارلىعى, ەشقايسىسىنىڭ كوڭىلىن قالدىرىپ, ەشقاشان «جوق» دەپ ايتقان ەمەسسىز. «بولمايدى» دەگەن ءسوزدى ەستىمەپپىن. قاي كەزدە دە بالا بولاشاعىنا نەم­قۇرايدى قاراماي, الاڭداپ, دۇرىس جولعا تۇسۋىنە ءوز قولعابىسىڭىزدى جاساۋعا دايىن تۇراتىنسىز. سول ءبىر كەزدە ەشقانداي مەكتەپكە سىيماعان, ءتارتىبى قيىن نەمەرەسىن دە ينتەرناتقا ورنالاستىرىپ, قاتارعا قوسقانىڭىزعا ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ, جىلاپ تۇرىپ باتا بەرگەن اقجاۋلىقتى انا ەسىمنەن كەتپەيدى. مەكتەپ پارتاسىنا جەتەكتەپ اكەلىپ وتىرعىزىپ, تاربيەلەگەن شاكىرتتەرىڭىزدىڭ بارلىعى قازىر ءسىزدى قۇرمەت تۇتادى, ۇستازىمەن ماقتانادى. «مەنىڭ ماماندىق تاڭداۋىما سەبەپكەر بولعان ءوزىڭىزسىز», «مەنىڭ قاتە­لىكتەرىمدى كەشىرىپ, ادام بولۋىما مۇمكىندىك جاساعان ءسىزسىز» دەپ الدىڭىزعا العىسىمەن كەلەتىندەر ءالى دە از ەمەس. اتامنىڭ دا, ءسىزدىڭ دە وسىنداي ادامدىق بيىك قاسيەتتەرىڭىزدى بو­يىما ءسىڭىرىپ, قينالعانعا قول ۇشىن بەرىپ, بابادان قالعان ونەگەلى ادەتتى كەلەسى ۇرپاققا جەتكىزۋ جولىندا مەن دە ايانباي كەلەمىن. بار تىلەگىم – ادامدار اراسىنداعى ىزگىلىك پەن مەيىرىم ولمەسىنشى, جاقسىلىق جوعالماسىنشى... اتام سالعان ىزگى جول... كوكە, جاس كۇنىمدە مىنا ءبىر اڭىزدى وقىپ, كوكەيىمە تۇيگەنىم بار ەدى. بالالارىم اركەز ءبىلىپ ءجۇرسىن دەپ ايتىپ وتىرامىن. سىزگە ارناعان حاتقا دا جازايىن, كەلەر ۇرپاقتىڭ كادەسىنە جارار... ەرتەدە ءبىر ادام اكە اتانىپتى. ول بار نيەتىمەن بالاسىنا دۇرىس تاربيە بەرۋدى ويلاپتى. «ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ الۋ ماقساتىندا ءبىر عۇلامانىڭ الدىنا بارىپتى. – بالامدى قالاي تاربيەلەسەم بولادى؟ قاتال بولايىن با, جوق, الدە مادەنيەتتى بولعانىم دۇرىس پا؟ سوندا عۇلاما: – بالاڭدى تاربيەلەۋ ءۇشىن ءوزىڭ تاربيەلى بولۋىڭ كەرەك. بالاڭ سەنىڭ: «ويتپە, بۇيتپە», – دەگەن سوزىڭە ەمەس, ءوزىڭنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىڭا, سويلەگەن سوزىڭە, اتقارعان ىسىڭە قاراپ وسەدى, – دەگەن ەكەن. كوكە, ءوز باسىم اپتاسىنا ەكى رەت سىزبەن سويلەسىپ, جاعدايىڭىزدى بىلمەسەم, ىشكەن اسىم بويىما سىڭبەيدى. مەن عانا ەمەس, بالالارىم دا ءسىزدىڭ جاعدايىڭىزدى ءبىلىپ, كوڭىل-كۇيىڭىزدى كوتەرۋگە تىرىسادى. وتكەندە ۇلىم مۇحتار ءوزى جۇمىس جاساپ جۇرگەن ۆەتنام ەلىنەن سىزگە حابارلاسىپ, قۇربان ايتتا قۇرباندىق شالىپ, قۇران وقىتىپ, وسىناۋ قاسيەتتى مەرەكەمەن قۇتتىقتاعان ەكەن. ءسىز ەرەكشە قۋاندىڭىز. بايقايمىن, كوكە, وسى مۇحتاردىڭ بويىنان ءوز اۋلەتىڭىزگە ءتان باۋىرمالدىق پەن قاراپايىمدىلىقتى كورۋگە قۇمارتاتىن سياقتىسىز. مۇحتار نەمەرەڭىز ەكەنى راس بولسا, سىزگە تارتپاي قويمايدى. الاڭداماڭىز! كوكە, جۇرەگىمدى مازالاعان وسى حاتتى جازۋداعى ماقساتىم – ەڭبەك جولىڭىزدى ايتىپ ماقتانۋ ەمەس, بالاڭىزدىڭ جۇرەك تۇكپىرىندە ءسىڭىپ جاتقان شىنايى سەزىمدى اق پاراققا ءتۇسىرۋ ەدى. كەيدە ءتىپتى ءسىزدى ەش دۇنيەگە تەڭەستىرە الماي الەك بولامىن. ويتكەنى, ءسىز وزگەشە جاراتىلعان, وزگەنىڭ قامى ءۇشىن ءومىر كەشكەن, بويىنا سابىرلىق پەن ادامگەرشىلىكتىڭ تاۋسىلماس قازىناسىن ساقتاعان, الىپ رۋحاني قامبا سياقتى ەلەستەيسىز. ...اۋىلداعى ءۇيدىڭ باقشاسىنان شىعاتىن جالعىز اياق سوقپاق جول بار. ءار بارعان سايىن سول جول كوزىمە ىستىق كورىنەدى. سەبەبى, سول سوقپاقپەن اتام ەكەۋىڭىز قىزمەتكە باراتىن ەدىڭىزدەر. كەيىن سول سۇرلەۋدە, كوكە, ەكەۋمىز بىرگە جۇرەتىن بولدىق. استانادا دا بالالارىممەن بىرگە مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇمىس جاسايتىن بولعاندىقتان, ۇلىم مۇحتار, قىزدارىم باقىت, ايجان دا جۇمىسىمىزعا ءبىر جولمەن بىرگە بارىپ-كەلىپ جۇردىك. بالالارىممەن جۇمىسقا بىرگە شىققان سايىن اۋىلداعى ۇيدەن باستاۋ العان سول سوقپاق ەسىمە تۇسەدى. بۇل – اتا سالعان, اكە جالعاعان, ۇرپاعىنا جۇعىستى بولعان قاسيەتتى جول, كيەلى سۇرلەۋ دەپ بىلەمىن. مەنىڭ كوكەم – كوركەم ادام كوكە, ۇرپاقتارىڭىز سىزدەن ۇلگى السا, سىزدەي بولۋعا تىرىسسا, ءسىزدىڭ ادامدىق بيىك قاسيەتتەرىڭىزدى بويىنا ءسىڭىرىپ وسسە, مەنىڭ دە تىلەگىمنىڭ قابىل بولعانى. مىنا مەن ءسىزدىڭ تۇلا بويى تۇڭعىش ۇلىڭىز, سۋىڭىزدىڭ تۇنىعى, وتىڭىزدىڭ شۇيگىنى تەك سىزگە ۇقساۋعا تىرىستىم, سىزدەي بولۋعا تالپىندىم. بويىمدا جىلت ەتكەن جاقسىلىقتىڭ ۇشقىنى بولسا, ول سىزدەن دارىدى. ونىڭ ارعى جاعىندا, ارينە, اتامنىڭ ابزال سۇرلەۋى جاتىر. «ادام وتاندى تاڭدامايدى. قاي جەردە تۋدىڭ سول جەر – وتانىڭ. ادام اتا-انانى تاڭدامايدى. كىمنەن تۋدىڭ سول سەنىڭ اتا-اناڭ», – دەگەن ويلى ءسوز بار. قۇداي ماعان سىزدەي اكە بەرگەنى ءۇشىن تاعدىرىما مىڭ مارتە العىس ايتامىن. ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن جالعاستىرۋ – ءاربىر پەرزەنت ءۇشىن قاسيەتتى بورىش. اتامنىڭ كورسەتكەن ونەگەسى مەن ءسىزدىڭ ۇلگىلى ىستەرىڭىز ارقىلى بويىما سىڭىرگەن تاعىلىمدى تاربيەنى ءوز بالالارىم مەن نەمەرەلەرىمە جەتكىزسەم, مەن – باقىتتىمىن. سىزدەر سالعان سۇرلەۋ جولىمىزدى جاڭعىرتىپ, بيىكتەتىپ, ءاردايىم جاۋاپكەرشىلىككە باستايتىنىنا كوزىم جەتتى. بالاسى بايگەگە شاپسا, اۋىلدا تۇرىپ تاقىمىن قىساتىن اكەلىكتىڭ, اتا بولۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن بار جۇرەگىممەن سەزىنەتىن مەن, بالالارىمدى, نەمەرەلەرىمدى كوركەم مىنەزدى ەتۋگە بار كۇشىمدى سالىپ كەلەم, ولار سونداي ادام بولۋعا مىندەتتى. ويتكەنى, مەنىڭ كوكەم, ياعني, ءسىز – كوركەم ادامسىز! *  *  * «...اكە!» نەگە ەكەنىن قايدام, وسى قۇدىرەتتى ءسوزدى ايتقان كەزدە جۇرەگىم شىمىر ەتە تۇسەدى. سالەممەن, تۇڭعىشىڭىز  اكىم ىسقاق. 2015 جىل, استانا قالاسى.