زەرگەر-ۇستا داركەمباي شوقپار ۇلىنىڭ كوپ جىلعى ەڭبەگىن ايشىقتايدى
“وتكىر كەزدىك قاپ تۇبىندە جاتپايدى”, دەگەن. ونەر دە سولاي. بار سانالى عۇمىرىن ۇلتتىق قولونەردىڭ مايەگىن تەرۋگە ارناعان جاننىڭ ەڭبەگى ەش كەتپەگەنى سوندىقتان. ەڭبەكشىقازاق اۋدانى اقشي اۋىلىندا ۇستا داركەمباي شوقپار ۇلى اتىنداعى تاريحي قولونەر مۋزەي-ءۇيى ءجوندەلىپ, مۇراعاتتارمەن تولىقتى. وسى سالتاناتقا ايگىلى قولونەرشىنىڭ ۇرپاقتارى, اۋىلداستارى مەن زيالى قاۋىم جينالىپ, جاڭا عيماراتتىڭ كوگىلدىر لەنتاسىن وبلىس اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆ پەن داركەمباي شوقپار ۇلىنىڭ دوسى, ەلىمىزگە ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى, پروفەسسور اشىربەك سىعاي قيدى.
حالىقتىق ءداستۇرلى قولونەردى قاستەرلەگەن ۇستا-زەرگەردىڭ اعاش تۇبىرلەرى, ءدىڭى مەن بۇتاق تامىرلارىنان ويىپ, ءمۇسىندەگەن تۋىندىلارى, تەمىردەن تۇيگەن زەرگەرلىك بۇيىمدارى سوناۋ جىلداردىڭ وزىندە-اق كورەرمەنىن ءتانتى ەتكەن ەدى. ونىڭ قولىنان شىققان تۋىندىلار شەت ەلدەردە وتكەن قولونەر شەبەرلەرىنىڭ القالى جارىسىندا جۇلدەلى ورىندارعا يە بولعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. ماسەلەن, تۋما تالانت يەسىنىڭ “بالۋان” اتتى تۋىندىسى بۇرىنعى وداق كولەمىندەگى كورمەلەردى ارالاپ, قازاق ونەرىنىڭ داڭقىن شىعارعانىن ۇمىتۋعا بولماس.
ينەمەن قۇدىق قازعانداي بۇل ەڭبەگىن زەرگەر-ۇستا, مارقۇم داركەمباي شوقپار ۇلى 1996 جىلى اكشيدەگى ءوز ۇيىندە جالعاستىرىپتى. وسىلايشا ەلباسىنىڭ “مادەني مۇرا” باعدارلاماسى اياسىندا “ۇستا داركەمباي اتىنداعى قولونەر مۇراجايى” مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق كاسىپورنى قۇرىلىپ, ەل يگىلىگى جولىنداعى جۇمىستىڭ تياناعى كەلتىرىلەدى. بۇگىندە مۇراجاي كىرەبەرىسىندەگى اۋلادا بيىك تۇعىردا ءمۇسىنشى-سۋرەتكەر مۇراتباي ءۇمبەتوۆ قاشاپ سالعان داركەمباي شوقپار ۇلىنىڭ ەسكەرتكىشى كەلۋشىلەردىڭ نازارىن ەرىكسىز اۋدارادى.
مۇراجايدىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا كەلگەن كوپشىلىك سول جاق بولمەدەگى زەرگەر-ۇستانىڭ ءومىر جولى مەن شىعارماشىلىعىنان مول ماعلۇمات بەرەتىن دەرەكتەرمەن تانىسسا, “جىگىتكە جەتى ونەر دە از” كورمە زالىنداعى جادىگەرلەر دە كورەرمەندى ءتانتى ەتتى. وسىنداعى “حالىق ساز اسپاپتارى”, “قۇرال-سايماندار, اڭشىلىق-ساياتشىلىق” بولىمىندەگى زەرگەرلىك بۇيىمدار, قۇندى زاتتار كوز سۇرىندىرەدى, تاڭداندىرادى, تامساندىرادى.
مۇراجايدىڭ بۇگىنگى كەلبەتىنە قاراپ, داركەمباي ارامىزدا جوق دەۋگە بولمايدى. ونىڭ ارتىندا قالدىرعان ومىرلىك مۇراسى, قازىناسى ارقىلى ەكىنشى عۇمىرى باستالعانداي. مۇراجاي حالىق يگىلىگى ءۇشىن, جالپىعا قىزمەت ەتۋ ءۇشىن جاسالدى, دەدى وبلىس اكىمى. بۇدان سوڭ تۋما تالانت يەسىنىڭ ۇزەڭگىلەس ءىنىسى ءارى دوسى اشىربەك سىعاي سويلەپ, ەلىمىزدىڭ التىننان قىمبات تاريحي قازىناسىنا اينالعان قولونەر تۋىندىلارىنىڭ ۇلتىمىز ءۇشىن باعا جەتكىسىز بايلىق ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ايتسا ايتقانداي, داركەمباي شوقپار ۇلى ۇلتتىق ونەر تۋرالى عىلىمي-تانىمدىق 200-دەن اسا ەڭبەكتىڭ, وسى سالاداعى وقۋ-ادىستەمەلىك 30 كىتاپتىڭ اۆتورى, ءارى قازاقستان سۋرەتشىلەر, ديزاينەرلەر وداعىنىڭ مۇشەسى. تەمىردى قامىرشا يلەگەن, اعاشتان ءتۇيىن تۇيگەن شەبەردىڭ ەل ارالاپ, تىرنەكتەپ 5000-نان اسا ۇلتتىق قولونەر تۋىندىلارىن جيناپ, بۇگىنگى ۇرپاققا قالدىرعانى ونىڭ بەينەتتى, زەينەتتى ەڭبەگىنىڭ جەمىسى دەۋگە لايىق. حالىقتىڭ ونى “قولونەر اتاسى – دارحان داركەمباي” اتاۋى دا كوپشىلىكتەن العان ناقتى باعا.
رەسپۋبليكالىق قولونەر مۋزەيىندە, “قازرەستاۆراتسيا” بىرلەستىگىندە باس سۋرەتشى, رەستاۆراتور قىزمەتىن اتقارعان, تەمىربەك جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ “مەتالل مەن اعاشتى كوركەمدەپ وڭدەۋ” كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعان داركەمباي شوقپار ۇلى ءومىرىنىڭ سوڭعى 10 جىلىن وسى مەكەندە وتكىزىپتى. وسىندا “اسىل” اتتى شەبەرلەر دايىندايتىن مەكتەپ اشىپ, شاكىرت تاربيەلەگەنىن دە كوپشىلىك ريزاشىلىقپەن ايتادى. عۇمىرىن ۇلتتىق قولونەردىڭ جوعىن جوقتاپ, بارىنىڭ بابىن تابۋمەن وتكەرگەن ول كەنەتتەن كوز جۇمىپ, سوڭىنا وشپەستەي ءىز قالدىردى.
بۇگىندە اتالعان مۇراجايدىڭ باسشىسى اكە جولىن جالعاستىرعان داۋلەت داركەمباي ۇلى قولعا الىنعان جۇمىستار جايلى ويىن بىلايشا تۇيىندەدى.
–بۇعان دەيىنگى ۇستاحانا ءۇيى تولىق رەكونسترۋكتسيادان ءوتتى. بۇعان بيۋدجەتتەن 33 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ, 6 بولمەلى ەسكى ءۇي 6 ۇلكەن زالدان ءتۇراتىن زامان تالابىنا ساي مۇراجايعا اينالدى. كورمە زالدارىندا شىعارماشىلىعى مەن قىزمەتىنە قاتىستى ءجادىگەرلەر مەن ۇلتتىق ءۇي جيھازدارى, ىدىس-اياق, ساز اسپاپتارى مەن زەرگەرلىك بۇيىمدار, ەر-تۇرمان, قارۋ-جاراق, قۇرال -سايمان, ۇستانىڭ قولىنان شىققان دۇنيەلەر قويىلدى. مۋزەيدەگى ەكسپوناتتىق قوردا 2500-گە جۋىق جادىگەر بار. جالپى, اكەمنىڭ قولىنان شىققان ءدۇنيەلەر تالاي كورمەگە قويىلىپ, قازاقستان مەن ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىن بىلاي قويعاندا, چەحوسلوۆاكيا, رۋمىنيا, ءۇندىستان, انگليا مەن يزرايل سىندى ەلدەردەگى تالعامپاز ونەرسۇيەر قاۋىمدى دا تاڭداي قاقتىرعانىن ايتۋعا بولادى, دەدى.
مۋزەي ءۇيىنىڭ اشىلۋىنا ۇستانىڭ ءشاكىرتتەرى دە كەلىپتى. ءتالىمىن العانداردىڭ سانى 500-دەن اسادى, الدى ونەر-عىلىم, پەداگوگيكا سالاسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ, ۇلتتىق قولونەردى دامىتۋ قامىن كۇيتتەگەندەر. ۇستانىڭ ءىزىن باسىپ, ءىسىن جالعاستىرۋشى – ۇلى داۋلەت. مۋزەي ديرەكتورى دا سول. قاسىندا اكەسى كوزى تىرىسىندە اسىراپ الىپ, قازاقى تاربيە بەرگەن اعايىندى لەونيد پەن اندرەي كوچەتوۆتار دا جۇمىس جاسايدى ەكەن. ۇلتى ورىس بولسا دا, “قازاقپىن” دەپ انا تىلىمىزدە جاڭىلماي سويلەگەن جىگىتتەر ەندى شوقپاروۆتىڭ اتىن الامىز دەپ ابىگەرلەنىپ ءجۇر ەكەن.
–بالانى ومىرگە اكەلگەندەر ەمەس, ونى تاربيەلەپ, وقىتقان, ومىرگە بەيىمدەگەن جاندى اتا-انا دەۋگە بولادى. جاسىمىزدان داركەمباي اكەمىز ءبىزدى باعىپ-قاقتى, ونەرگە باۋلىدى. ەندى وسى كاسىپتى جالعاستىرىپ كەلەمىز. بۇيىرتسا, اكەمىزدىڭ اتى مەن ءىسىن العا اپارۋدى ماقسات ەتپەكپىز, دەدى لەونيد.
ۇستانىڭ جۇبايى بالجان اپا دا, ۇرپاقتارى دا, ونەردى ۇلىقتار كوپشىلىك تە ريزا. مۇراجايعا قۇتتى بولسىن ايتىپ, ۇزدىكسىز كىرىپ-شىعىپ جاتقان جۇرتتا سان جوق. ولاردىڭ ەندىگى بۇيىمتايى اۋىلداعى ورتا مەكتەپكە داركەمباي شوقپار ۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلسە دەگەن تىلەك. مۋزەيگە جاقىن ورنالاسقان ءبىلىم شاڭىراعى ازىرگە ن.وستروۆسكي اتىندا. كوپشىلىك قولداسا بىتپەيتىن ءىس جوق, ونىڭ دا ورايى كەلەر دەپ تۇيدىك.
كۇمىسجان بايجان.
سۋرەتتە: اۋىلداعى مۇراجايدىڭ اشىلۋ سالتاناتىنان.
الماتى وبلىسى.
