كەمەلدىكتى تانۋ كەدەن قىزمەتىنەن كورىنەدى

ماسكەۋ باردىق, پاريج استىق, بەيجىڭ ۇشتىق, ۇرىمشىلەتىپ قايتقانىمىز دا بار, سوندا بايقاعانىمىز, الىس ساپارعا تاۋەكەل ەتىپ, “جولاۋشى” اتانعان جامپوزدى ەڭ الدى­مەن كەدەنشىلەر قارسى الادى ەكەن. جىلى قار­سى السا, قۇجاتىڭ مەن قورجىن-قوسقولاڭىڭدى قاس-قاعىمدا رەسىمدەپ بەرسە, ءتىپتى, قۋانىپ تا قالاسىڭ. ال اينالاڭداعى ايناداي جارقىراعان تازالىققا, سىبىرلاپ قانا تىلدەسكەن سىرباز­دىققا, قىزمەتشىنى كەرەك ەتكىزبەيتىن  تەحنيكا مەن تەحنولوگياعا تاڭعالعانىڭدى ايتپاي-اق قوي. سوندا ويلايسىڭ “ە, ءبىزدىڭ ەلدىڭ باسشىسىنىڭ دا “ەڭ وزىق ەلۋ ەل” دەپ, “2030” دەپ ايتا بەرەتىنى وسى وزىق مادەنيەت پەن وزىق وركەنيەت ەكەن عوي, ال ونىڭ... كەدەن مەن كەدەن قىزمەتىنەن باستالاتىنىن كىم بىلگەن؟!.” دەپ. “كوش جۇرە تۇزەلەدى” دەگەن, ءبىزدىڭ كەدەن مەن كەدەنشىلەردىڭ دە جاعدايى جىلدان جىلعا جاقسارىپ, تۇزەلىپ كەلەدى. بۇگىندە جامبىل وبلىسىنداعى كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتى قازاق-قىرعىز ەلدەرى اۋماعىنداعى رەسپۋبليكا­لىق جانە حالىقارالىق دارەجەدەگى 10 اۆتوجولدى, كوپجاقتى بايلانىسقا ارنالعان 4 اۆتوجولدى جانە ەكىجاقتى بايلانىستاعى 6 اۆتوجولدى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىر. زامان تالابىنا ساي كەدەن دەپارتامەنتى قىزمەت كورسەتۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ مەن ونىڭ مولدىرلىگىنە, مەملەكەتتىك باقىلاۋدى جۇرگىزۋ, جەڭىلدىكتەر مەن وڭايلاتىلعان پروتسەدۋرالار­دى ەنگىزۋ, اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جويۋ شارا­لارىنا باعىتتالعان جۇيەلى ءارى جوسپارلى جۇمىستاردى جۇرگىزۋدى دە ۇمىت قالدىرماپتى. ناقتى ايتساق, بۇل شارالاردىڭ ەڭ باستىسى بۇرىنعى ءۇش كەزەڭدىك كەدەندىك رەسىمدەۋدەن ەندى ءبىر كەزەڭدىك رەسىمدەۋگە كوشۋ بولىپ وتىر. ءبىر كەزەڭدىك  رەسىمدەۋ دەگەنىمىز, كەدەندىك رە­سىم­دەۋ كەزىندە قوسىمشا ۇسىنىلاتىن قۇجاتتار ءتىزىمىنىڭ ەداۋىر ازايۋى,  سىرتقى ەكونوميكا­لىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلاردىڭ قاعاز ءتۇرىن­دەگى ەسەپ كارتىشكەلەرىن قىسقارتۋ, بىرىككەن با­قىلاۋ سياقتى كاسىپكەرلەرگە ءتيىمدى جاقتاردان تۇرادى. مۇندا كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتاردى ءوندىرۋ سالاسىنداعى تاسىلدەر دە جەتىلدىرىلە ءتۇ­سۋدە. مىسالى, حالىقارالىق قاعيداتتارعا ءساي­كەس, كەدەندىك قۇندى انىقتاۋ باعىتى بويىن­شا باقىلاۋ جاسالىپ, تاريفتىك جانە تاريفتىك ەمەس رەتتەۋلەر قولدانىلىپ, جەڭىلدىكتەر مەن پرەفەرەنتسيالاردى ۇسىنۋ قاتاڭ باقىلاۋعا الىنعان. ايتا كەتۋ كەرەك, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ اقپان ايىنان باستاپ, ەلدىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىنداعى اۆتوكولىك وتكىزۋ پۋنكتتەرىن­دەگى كولىكتىك ينسپەكتسيانىڭ فۋنكتسيالارىن كەدەن ورگاندارى جۇرگىزە باستادى. قازاقستاندىق كەدەن ورگاندارى از ۋاقىت ىشىندە تاۋارلارىن رەسىمدەۋدەن وتكىزگىسى كەلگەن سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشى­لارعا مۇمكىندىك بەرە وتىرىپ, حالىقارالىق تاجىريبەدە قولدانىلىپ كەلە جاتقان كەدەندىك رەسىمدەۋلەردەن سوڭ كەدەندىك ءاۋديتتىڭ ءرولىن كوتەرۋدى ادەتكە اينالدىرا باستاپتى. ەلەك­تروندى رەسىمدەۋ تاجىريبەسى كەڭىنەن قولدا­نىسقا ەنگىزىلىپ, كەدەندىك جۇيەنى اقپاراتتان­دىرۋ جۇمىستارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسى­رىلىپ وتىر. ەڭ باستىسى, سىرتقى ەكونوميكا­لىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلاردىڭ ارتىق شىعىندارىن قىسقارتۋ ماقساتىندا وتكىزۋ پۋنكتتەرىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرا وتىرىپ, ءتيىمدى كەدەندىك باقىلاۋ مەن ءتيىمدى رەسىمدەۋلەر جۇرگىزۋگە جاعداي جاسالۋدا. قازاقستاندا كەدەن ورگاندارى قۇرىلعالى بەرى ول كوپتەگەن وڭ وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. ءوت­كەن جىلدار ىشىندە سالىنعان كەدەندىك باقى­لاۋدى جۇرگىزۋگە لايىقتى ءزاۋلىم عيماراتتار, شەكارا شەبىندەگى زامان تالابىنا ساي بەكەت­تەر, باقىلاۋ-وتكىزۋ پۋنكتتەرى سونىڭ ايقىن دالەلى. ولاردىڭ مۋلتيمەديالىق قۇرالدار مەن زاماناۋي تەحنيكالارمەن جابدىقتالىپ, ۇلكەن قورعا اينالۋى دا قازاق كەدەن قىزمە­تىنىڭ ىرگەسى بەكي تۇسكەنىن كورسەتسە كەرەك. سونىمەن بىرگە, وتكەن جىلى ەسىرتكىگە جانە ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇرەس تۋرالى مەملە­كەتتىك باعدارلاما اياسىندا جامبىل دەپارتا­مەنتىن كەدەندىك باقىلاۋدىڭ تەحنيكالىق قۇرالدارىمەن جابدىقتاۋعا قوسىمشا 188 ملن. 595 مىڭ تەڭگە بولىنگەن بولسا, بيىلعى جىلعا 2 ملرد. 972 ملن., ال 2011 جىلعا 940. ملن. 448 مىڭ تەڭگە ءبولۋ كوزدەلۋدە. جالپى العاندا, جام­بىل وبلىسىنا بەرىلەتىن قارجىنىڭ جال­پى سوماسى 4 ملرد. 102 ملن. تەڭگەنى قۇراماقشى. الماقتىڭ دا سالماعى بار. بۇگىندە قىرعىز-قازاق ەلدەرى اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 57 ملن. اقش دوللارىن قۇراپ وتىر.  وتكەن جىلى وبلىس بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتى ەل قازىناسىنا 18 ملرد. تەڭگە وندىرسە, اعىمداعى جىلدىڭ وتكەن 5 ايى ىشىندە 3,6 ملرد. تەڭگە ءوندىردى. جەڭىلدەتىلگەن ءتارتىپ بويىنشا وندىرىلگەن كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتار ەكى ەسەگە ارتىپ, جالپى سوماسى 59 ملن. 041 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى. بۇگىندە سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلار تاراپىنان كەدەندىك رەسىمدەۋ كەزىندەگى زاڭ بۇزۋشىلىق كوبەيىپ تۇرعانى وتىرىك ەمەس. سونىڭ سالدارىنان قايتا ءوندىرىل­گەن كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتار سوماسى جىلدان جىلعا ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن, وتكەن جىلى دەپارتامەنتتىڭ تەكسەرۋ قورىتىندىسى ناتيجەسىندە بيۋدجەتكە قوسىمشا 122 ملن. 400 مىڭ تەڭگە قايتا وندىرىلگەن. وتكەن 5 ايداعى بۇل كورسەتكىش 72 ملن. 651 مىڭ تەڭگە بولىپ وتىر. ۇستىمىزدەگى جىلى انىقتالعان قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردان ايىپپۇل رەتىندە وندىرىلگەن سوما 572 300 تەڭگەنى قۇراعان. بيىل سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلاردى جوسپاردان تىس تەكسەرۋلەر كەزىندە قرقك 214, 209 باپتارى بويىنشا 5 فاكتى انىقتالىپ, كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتاردان جالتارعانى ءۇشىن 72 ملن. تەڭگە بيۋدجەتكە قايتارىلىپتى. ال وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش 6 ملن. 800 تەڭگە بولعان. سالىستىرمالى تۇردە الىپ قاراساق, ءوسىم 65 ملن. 200 مىڭ تەڭگەنى قۇراپ وتىر. ەلباسىنىڭ كەدەن ورگاندارىنىڭ الدىنا قويعان كادرلىق قۇرامدى جاقسارتۋ, جۇمىس­تاردى تۇپكىلىكتى وزگەرتۋ تۋرالى تالاپتارىن ورىنداۋدا جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كادرلىق بولىمشەلەرىنىڭ ءرولىن جوعارىلاتۋ ماقساتىنداعى مىندەتتەر ناقتىلانا ءتۇستى. كەدەن قىزمەتىندەگى باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, قۇرىلىمداردى زاماناۋي تالاپتارعا سايكەس جاساقتاۋ, قىزمەتكە قابىلداۋ كەزىندە ساپالى جيناقتاۋ تەتىگىن قالىپتاستىرۋ, كادرلىق رەزەرۆتەردى جاساقتاۋ, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس, تالىمگەرلىك جۇمىس, كادرلاردى دايىنداۋ جانە ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جولعا قويىلعانى بايقالادى. كەدەن وداعىنا كىرۋ بارىسىندا دەپارتا­مەنتتىڭ شتاتتىق قۇرىلىمى 54 ادامعا ۇلعايتىلىپ, جامبىلدىق كەدەنشىلەردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى 4 اۋداندا وڭ شەشىمىن تاپپاقشى. ال ەلىمىزدىڭ كەدەن وداعىنا ەنۋى كەدەن ورگاندارىنىڭ يىعىنا  ۇلكەن مىندەت پەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. كوسەمالى ساتتىباي ۇلى. جامبىل وبلىسى.