مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى: ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى

مەملەكەت – جەكە مەنشىك ءارىپ­تەستىگى ء(مجما) – ءار تاراپتىڭ رەسۋرستارى مەن تاجىريبەلەرىن جانە قوعام مۇددەسىن ەسكەرە وتى­رىپ بىرىكتىرىپ, ماڭىزدى جوبا­لاردى  بارىنشا از شىعىندارمەن جانە تاۋەكەلگە ۇرىنباي ىسكە اسىرۋدىڭ الەمدىك تاجىريبەدە سىنالعان ءتيىمدى تاسىلدەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇل ءتاسىل ساپالى جانە جاڭا دەڭگەيدەگى ينۆەستيتسيا­لاردى  تارتۋعا بارىنشا قولايلى مۇمكىندىكتەردى تۋدىرا الادى. سوندىقتاندا ول كوپتەگەن ەلدەردە قولدانىلادى. بيزنەس-جوبالارعا مەملەكەت پەن جەكە بيزنەستى تارتۋدىڭ قان­داي قۇرالدارى بار؟ ەكونومي­كالىق داعدارىستار مەن توقىراۋ­لار كەزەڭىندە مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگىن دامىتۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى قانداي؟ وسى سۇراق­تاردىڭ جاۋابى مەن وسىعان قا­تىستى ماسەلەلەردى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ جاعدايىندا الا وتىرىپ, بارىنشا قىسقا تۇردە قاراستىرىپ كورەيىك. 2006 جىلدان باستاپ ەلىمىزدە مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى قالىپتاسىپ, دامۋ قىرلارى باي­قالا باستادى. سوڭعى ءتورت جىلدا وسى سالاداعى قۇقىقتىق قاتىناس­تاردى رەتتەيتىن “كونتسەسسيالار تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ زاڭى, كونتسەسسيا ماسەلەلەرى جونىندەگى ماماندانعان ۇيىم قۇرۋ تۋرالى ۇكىمەت قاۋلىسى جانە ولاردى جۇزەگە اسىرۋ تەتىكتەرىن قاراستىرعان كوپتەگەن نورماتيۆتىك قۇجاتتار قابىلداندى. مۇنىڭ ءوزى ەكونوميكامىزدىڭ ودان ءارى دا­مۋىنا ەداۋىر دارەجەدە ىقپال ەتىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار بۇ­رىن قولدانىلماي كەلگەن جاڭا مۇمكىندىكتەردى ىسكە قوسۋدىڭ ءوزىن­دىك ءبىر جاڭا تاسىلدەرىنىڭ ومىرگە كەلگەندىگىن دە كورسەتىپ بەردى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ ءمجما قۇرالدارى رەتىندە قارجى ينستيتۋتتارى, ارنايى ەكونوميكا-لىق جانە يندۋستريالىق ايماقتار, ۆەنچۋرلىق كومپانيالار جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ولار وزدەرىنىڭ الدا­رىنا قويعان ماقساتتارىنا سايكەس بيزنەستىڭ ىرىلەنۋىنە قولداۋ كورسە­تە وتىرىپ, قازاقستان ەكونومي­كا­سى ءۇشىن ارتىقشىلىعى بار باعىت­تاردى دامىتۋعا قولايلى مۇمكىن­دىكتەردى قالىپتاستىرۋ ۇستىندە. ماسەلەن, كولىك جانە كوممۋ­ني­كاتسيا مينيسترلىگىنىڭ باعام­داۋى بويىنشا, ەل ەكونوميكاسى­نىڭ ينفراقۇرىلىمدىق جۇيەلە-ءرىن دامىتۋعا باعىتتالعان جوبا­لاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 26 ميلليارد اقش دوللارى قاجەت ەكەن. وسى سالانىڭ جاڭا ينۆەستي­تسيالارمەن تولىعۋى ءتيىستى ينفرا­قۇرىلىمداردى قالىپتاستىرىپ قانا قويماي, ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ولاردى ۇستاپ تۇرۋ, كۇتىم جاساۋ قاراجاتىن قامتاما-سىز ەتۋ ماسەلەسىن دە شەشەدى. الەمدىك ەكونوميكالىق داعدا-رىس ءبىرشاما ەلدەردە بيزنەستىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءىسىنىڭ اياقسىز قالۋىنا نەمەسە وسىنداي جوبالاردى قارجىلاندىرۋ كولەمى مەن تۇرلەرىنىڭ قىسقارۋىنا الىپ كەلگەنى ءمالىم. مۇنداي جاعدايدىڭ قازاقستاندا دا  ورىن العانى راس. ەلىمىزدەگى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانك­تەردىڭ شەتەلدىڭ ارزان نەسيەلەرىن الۋ مۇمكىندىكتەرى ازايىسىمەن قارجىلاندىرۋ ۇستىندەگى نەمەسە جوسپارلانىپ وتىرعان كوپتەگەن جوبالار قارجى تاپشىلىعىن كۇرت سەزىندى. مىنە, وسى تۇستا ولارعا مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى كومەككە كەلدى.  كاسىپكەرلىك قۇرى­لىمدارعا كومەكتەسىپ, تىعىرىقتان شىعۋ جولدارىن بىرلەسىپ قاراستى­رۋدا ءمجما ينستيتۋتتارى مەن قۇرالدارى بەلسەندى جۇمىس جاساي باستادى. وسىنداي ارىپتەستىكتىڭ ناتيجە­سىندە شار مەن وسكەمەن قالالا­رىنىڭ اراسىن جالعايتىن تەمىر جول جەلىسىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, پايدالانۋعا بەرىلگەنى بەلگىلى. بۇل جوبانى مەملەكەت پەن جەكە مەنشىك ينۆەستورلاردىڭ بىرلەسە جۇرگىزە وتىرىپ, كونتسەسسيالىق نەگىزدە ىسكە قوسۋى ەلىمىزدە جۇزەگە اسقان العاشقى باستامالاردىڭ ءبىرى ەدى. مۇنان كەيىن ۇستىمىزدەگى جىلعى شىلدەنىڭ 13 جۇلدىزىندا جالپى اۋماعى 13 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايتىن, قۇنى 31 ميلليون اقش دوللارى تۇراتىن “اقتاۋ حالىقارا­لىق اۋەجايىنىڭ جولاۋشىلار تەرمينالى” قۇرىلىسى تولىقتاي اياقتالىپ, مەملەكەت مەنشىگىنە تاپسىرىلدى. بۇگىنگى تاڭدا, ەلىمىزدە مەملە­كەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى ورتا­لىعىنىڭ ساراپتاماسىنان ءوتىپ, ەندى ىسكە اسىرۋ كوزدەلىپ وتىرعان بىرقاتار ءىرى جوبالار بار. سولاردىڭ قاتارىندا ۇزىندىعى 301 شاقى­رىم­دى قامتيتىن, كەڭدىگى 6 جولاق­تان تۇراتىن “الماتى-قورعاس” اۆتوموبيل جولىن اتاپ كورسەتە كەتسەك ارتىق بولماس. بۇل جوبانىڭ جالپى قۇنى 385 ميلليارد تەڭگە تۇرادى. وسىنداي تاعى ءبىر جوبا ەكىنشى ساناتتاعى “استانا-قاراعان­دى” اۆتوموبيل جولىنىڭ قۇنى 262 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. قارجىلىق داعدارىس جاعدايىن­دا مەملەكەت پەن جەكە سەكتور ءار­قاي­سىسى جەكە-جەكە كەلگەندە ءتۇرلى ينفراقۇرىلىمدار مەن الەۋمەتتىك ءمانى بار قۇرىلىستارعا ۇلكەن كولەم­دەگى قارجى سالىمدارىن سالۋعا ىنتالى بولمايتىنى بەلگىلى. بىراق وسى ەكەۋىنىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرە وتىرىپ, ورتاق مۇددە ۇشتاستىعىن ايقىنداعاندا ءىس ءتۇيىنى شەشىلىپ سالا بەرمەك. مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگىنىڭ كەرەمەتتىگى دە وسىندا. مەملەكەت ءوز قولىنداعى ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ, كونتسەسسياعا تاپسىرىلا­تىن نەمەسە سەنىمدى باسقارۋعا بەرى­لەتىن الەۋمەتتىك نىساندار قۇرىلى­سىنا سالىق جانە باسقا دا جەڭىل­دىك­تەر جاساۋى مۇمكىن. ەكىنشى جاق­تان العاندا كاسىپكەرلىك قۇرىلىم­دار مەن جەكە ادامدار ءۇشىن اكتسيالار ساتىپ الۋ نەمەسە بانك شوتتارىندا اقشانى ۇستاعاننان گورى ينفراقۇرىلىمعا قاراجات سالۋ ءبىرشاما ءتيىمدى بولاتىنى انىقتا­لىپ وتىر. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا ءمجما جوبالارىنىڭ ىسكە اسىرىلۋى قانداي جاعدايدا بولماسىن ەكونوميكا دامۋىنىڭ لوكوموتيۆىنە اينالا الاتىندىعى دالەلدەنىپ وتىر. جۋىردا وتكەن ءىىى استانالىق ەكونوميكالىق فورۋمدا دا وسى قاعيدا ودان ءارى دالەلدەنە ءتۇستى. قازاقستاننىڭ مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى سالاسى فورۋم شەڭ­بەرىندە جان-جاقتى پىكىر الما­سۋىن تۋىنداتا وتىرىپ, قازاقستان ءۇشىن دە, الەمدىك ءمجما ورتالىق­تارى ءۇشىن دە پايدالى شاراعا قول جەتكىزدى. ءمجما سالاسىن اقپارات­تاندىرىپ وتىراتىن حالىقارالىق ينستيتۋتتار قاۋىمداستىعىن قۇرۋ تۋرالى الەم مەملەكەتتەرىنىڭ كەلىسىمى الىندى. بۇل حالىقارالىق ورتالىقتىڭ ءوفيسى استانا قالا­سىندا ورنالاساتىن بولادى. وسى ايتىلعان شارالاردىڭ بار­لىعى قوسىلا كەلگەندە قازاقستان­نىڭ كونتسەسسيالىق جوبالاردى ازىرلەپ, جۇزەگە اسىرۋداعى ءتاجىري­بيەسىن مولايتىپ, ءمجما سالاسى بويىنشا زاڭنامالىق بازانى ءتيىمدى تۇردە جەتىلدىرە تۇسۋگە, سالانىڭ جاڭا دامۋ ساتىسىنا كوشۋىنە ىقپال ەتەتىندىگى ايقىن. سۇڭعات ءالىپباي.