يتالياداعى «لا سكالا» تەاترى 3600 كىسىلىك بولسا, ريم وپەرا تەاترى – 2200 ورىندىق, پاريجدەگى «گارنە» تەاترىنىڭ كونتسەرت زالى 1900 كورەرمەنگە قىزمەت كورسەتەدى. ال «استانا وپەرا» مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترى 1500 ادامعا شاقتالعان. مۇنداي زاماناۋي ۇلگىدەگى عاجايىپ ساۋلەت ونەرىنىڭ تۋىندىسى بۇكىل دۇنيەجۇزىن قامتىعاندا وتە سيرەك. عيمارات سىيىمدىلىعى جاعىنان الەم بويىنشا بۇگىندە ءتورتىنشى ورىندى يەلەنەدى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تەاتردىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا: «استانا وپەرا» مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترى – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 22 جىل ىشىندەگى 19-شى ونەر شاڭىراعى بولىپ سانالادى. بۇعان دەيىن ەلىمىزدىڭ ءار قيىرىندا 18 جاڭا تەاتر سالىنىپ, ەل يگىلىگىنە بەرىلگەن. استاناعا العاش قونىس اۋدارعان كەزدە, تۇڭعىش رەت ءبىز كۇلاش بايسەيىتوۆا اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىن اشىپ, كادرلار تارتتىق. ەلدىڭ سول ونەر ورداسىنا بويىن ۇيرەتتىك. كەيىن بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى, تاۋەلسىزدىك سارايى, «قازاقستان» كونتسەرت زالى بوي كوتەرىپ, ءبارىمىزدى قۋانتتى. مىنە, ولاردىڭ قاتارى تاعى ءبىر تەڭدەسى جوق ارحيتەكتۋرالىق تۋىندىمەن تولىپ وتىر. سىرتقى ءسان-سالتاناتى مەن ىشكى جابدىعى ادەمى ۇيلەسكەن «استانا وپەرا» بىزگە ارمان بولاتىن. ەندى ونىڭ تۇساۋى كەسىلدى» دەي كەلىپ, مۇنى ەل ومىرىندەگى, تاريحىمىزداعى ايتۋلى وقيعا دەپ باعالادى. ورتالىق ازيا اۋماعى بويىنشا ەرەكشە نىسان سانالاتىن ونەر وشاعىنىڭ جالپى اۋماعى 64 163 شارشى مەتردى قامتيدى. قاسبەتىندەگى باعانالارىنىڭ بيىكتىگى – 23 مەتر. سالىستىرمالى تۇردە ايتار بولساق, ماسكەۋدەگى ۇلكەن تەاتردىڭ باعانالارى ودان الدەقايدا تومەن – 11 مەتر. ەلوردالىق جاڭا تەاتر عيماراتى كلاسسيكالىق ەللينيزم, مانەريزم جانە باروككو ستيلىندە بوي كوتەرگەن. ەجەلگى گرەك-ريم مانەرى مەن قازاق ۇلتتىق ساۋلەت ونەرىنىڭ وزىق ۇلگىلەرى ۇيلەسىمدى ساباقتاستىرىلعان تەاتر ءححى عاسىرداعى ادامزات وركەنيەتىنە قوسىلعان قوماقتى مۇرا بولىپ تانىلدى. ارقاعا ءسان بەرگەن ساۋلەتتى ءۇي زاماناۋي تالاپقا ساي ساحنالىق جانە جارىق بەرۋشى قۇرىلعىلارمەن جاراقتاندىرىلعان. ونەر وشاعىندا, سونىمەن قاتار, 250 ورىندىق كامەرالىق مۋزىكا زالى, مۇراجاي, مەيرامحانا, اسحانا, 326 ورىنعا ارنالعان جەرۇستى اۆتوتۇراعى مەن 92 ورىندىق جەراستى پاركينگى جۇمىس ىستەيدى. استانالىق تەاتر ساحناسىنىڭ شىمىلدىعى جەتپىس جىلداي بۇرىن العاش الماتىدا قويىلعان مۇقان تولەباەۆتىڭ «ءبىرجان-سارا» ليريكالىق-درامالىق تۋىندىسىمەن اشىلدى. ۇلتتىق وپەراداعى ءبىرجان ءرولىن رەسەيدىڭ ماريا تەاترىنىڭ ءانشىسى احمەت اگادي, ال اقىن سارانى تانىمال وپەرا ءانشىسى نۇرجامال ۇسەنباەۆا سومدادى. رەسەيلىك رەجيسسەر يۋري الەكساندروۆتىڭ ساحنالاۋىندا ۇلتتىق شىعارمانىڭ جۇزىنە زاماناۋي قان جۇگىردى.
الەمدىك دەڭگەيدەگى 20-دان استام تەاترمەن ىنتىماقتاستىق جونىندەگى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. اتاپ ايتار بولساق, ولاردىڭ ىشىندە «لا سكالا», «سان-كارلو», سونىمەن قاتار «وپەرا ەۋروپا» حالىقارالىق اسسوتسياتسياسى ( ۇلىبريتانيا), «كەيپتاۋن وپەرا» (وار), شانحاي ۇلكەن تەاترى (قىتاي), ليريكالىق وپەرا (سينگاپۋر), قوعامدىق تەاتر (يتاليا), «اكادەميا دە ليا روش» (فرانتسيا), ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترى (بولگاريا), «ATER» (يتاليا), پالياشۆيلي اتىنداعى گرۋزيا وپەرا جانە بالەت تەاترى, ريم وپەراسى سياقتى ايتۋلى ونەر ۇجىمدارى بار. مۇنداي شىعارماشىلىق بايلانىستاردىڭ ەل مادەنيەتى مەن ونەرىنە تيگىزەتىن پايداسى ۇشان-تەڭىز. مىسالى, جاس ارتىستەر ءۇشىن الەمدىك دەڭگەيدەگى ونەر يەلەرىنىڭ شەبەرلىك سىنىپتارىنا قاتىسىپ, ولاردان وقىپ-ۇيرەنۋىنە جان-جاقتى جاعدايلار تۋعىزىلعان. بۇرىن شاقىرۋلار كوبىنە قازاقستان تاراپىنان بولسا, سوڭعى ۋاقىتتا شەتەلدىك تەاترلاردىڭ وتاندىق ونەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتا تۇسۋدە.
بالەت ترۋپپاسىنىڭ ديرەكتورى تۇرسىنبەك نۇرقاليەۆ قازاقستاندىق سوليستەردىڭ ونەرى يتاليالىقتار جانە وسى ۇلان-عايىر شاراعا جينالاتىن قوناقتار تاراپىنان ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. «ارتىستەرىمىز ءۇشىن بۇل ساپار, بارىنەن بۇرىن – ۇلكەن تاجىريبە. ولار ءارتۇرلى ەلدىڭ بيشىلەرىن تاماشالاپ, ولاردىڭ بيلەۋ ستيلدەرىن, بالەت مەكتەپتەرىن سالىستىرۋعا مۇمكىندىك الادى جانە بۇل ولاردى كاسىبي تۇرعىدان شىڭدايتىنى ءسوزسىز», – دەدى شەبەر.
سونداي-اق, «لا سكالا», پرەلجوكاج بالەتى, ماريا تەاترى, اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترى, ءنوۆوسىبىر وپەرا جانە بالەت تەاترى, تبيليسي مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترى ۇسىنعان قويىلىمدار تۋرالى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە قوزعالۋعا ابدەن لايىق. قالا كۇنى مەرەكەسى قۇرمەتىنە «سان-كارلو» تەاترىنىڭ ترۋپپاسى مۇندا «جيزەل» بالەتىن تارتۋ ەتسە, ال جەلتوقساندا ءبىزدىڭ تەاتر يتاليانىڭ گەنۋيا قالاسىنا يۋ.گريگوروۆيچتىڭ «ششەلكۋنچيك» بالەت-سپەكتاكلىن اپارعالى جاتىر. 10 شىلدەدە وپەرا جۇلدىزدارى دينا حامزينا, سالتانات احمەتوۆا, مەدەت شوتاباەۆ يتاليانىڭ «كارلو فەليچە» ساحناسىندا ونەر كورسەتىپ, ل.ۆ. بەتحوۆەننىڭ توعىزىنشى سيمفونياسىن ورىنداماق. بيىلعى جەلتوقساندا «استانا وپەرانىڭ» جەتەكشى سوليستەرى «كارلو فەليچە» تەاترىنداعى «بوگەما» وپەراسىنىڭ قويىلىمىنا قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە.
جانىبەك يمانقۇلوۆ بۇعان دەيىن ب.ەيفماننىڭ «رودەن» بالەتىندە باس پارتيانى سومداعاندىقتان, بۇل ونىڭ «استانا وپەرا» ساحناسىنداعى العاشقى ءىرى ءرولى ەمەس, ال ماريا پارتياسىن ورىندايتىن نازەركە ايمۇحامەتوۆا ءۇشىن كەرىسىنشە, بۇل ءسات وتە جاۋاپتى كۇن بولىپ تابىلادى.
– بۇل – مۇلتىكسىز ورىندالۋى ءتيىس ايتارلىقتاي كۇردەلى پارتيا. مۇنىڭىز از دەسەڭىز, مەنىڭ كەيىپكەرىم كوز جۇمادى, دەمەك, سپەكتاكلدە ماعان كوپ جۇك ارتىلاتىنى ءسوزسىز, ول ءۇشىن بار قايعىنى سەزىنەتىندەي كەرەمەت اكتەرلىك شەبەرلىك, زور ەموتسيا قاجەت, – دەيدى ءارتىس ءوز سۇحباتىندا.
قازاقستاندىق حورەوگرافتاردىڭ قويىلىمىنا ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ا. ۆاگانوۆا اتىنداعى ورىس بالەتى اكادەمياسىنىڭ دوتسەنتى ولگا روزانوۆا ءوزىنىڭ «تاماشا اڭىز... تاماشا بالەت...» اتتى ماقالاسىندا بىلايشا اعىنان جارىلادى: «1934 جىلى ۆ.حوداسەۆيچ وتە جاقسى كوركەمدەگەن جانە سول ستسەنوگرافيامەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن ماريا تەاترىندا قويىلىپ كەلە جاتقان سپەكتاكلمەن سالىستىرعاندا, قازاقتىڭ «بۇرقاعى» اناعۇرلىم وزگەشە ءارى جاقسى».
– بۇل جەردە ءبيدى اسقان شەبەرلىكپەن ورىنداۋ, مۇلتىكسىز مەڭگەرۋ جەتكىلىكسىز, كەيىپكەردىڭ ءومىرىن ءوز باسىڭنان كەشۋىڭە تۋرا كەلەدى, ونىڭ جان قايعىسىن كورسەتە الۋ كوپ ەڭبەكتى قاجەت ەتەدى, مەلودرامالىق اسىرەلەۋدەن بويدى مەيلىنشە اۋلاق ۇستاپ, ماحاببات پەن ۇمىتكە دەگەن ىنتىقتان باستاپ, قاجۋ مەن قاسارىسۋعا دەيىنگى سەزىم-كۇيدى جەتكىزۋ ءۇشىن كىسىگە قاجىر-قايرات قانشالىق قىمبات ەكەنىن ۇعىناسىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بالەرينا ناعىز اكتريسا بولماي, الداعى مەجەگە جەتۋ قيىن. بۇل تالانتتى پريمالار – ايگەرىم بەكەتاەۆانىڭ جانە گاۋھار ۋسينانىڭ قولىنان كەلدى, – دەدى ونەرتانۋشى.
سيۋجەتكە ا.پۋشكيننىڭ, «كوز جاسىنىڭ بۇرقاعى» دەپ تە اتالاتىن, باقشاساراي بۇرقاعى جايلى كونە اڭىزدىڭ نەگىزىندە جازىلعان اتتاس پوەماسى نەگىز بولعان. «تاتاردىڭ قاتىگەز قولباسشىسى گەرەي حان پولشادا سويقان سالادى. كەزەكتى شاپقىنشىلىق كەزىندە ول اسكەرىمەن كەلىپ, كنياز قىزى ماريانىڭ تۋعان كۇنىنە وراي ءوتىپ جاتقان سالتاناتتى كەشتە پولشالىق قامالدى باسىپ الادى. جەرگىلىكتى حالىقتى قىرىپ سالعان گەرەي حان, ماريانى كورگەندە ەسسىز عاشىق بولادى. سۇلۋلىعى كۇن نۇرىمەن تالاسقان نازىك تۇتقىندى باقشاسارايعا الىپ كەلەدى, سول جەردە ماريا, ءوزى كەلگەلى ءبىرىنشى ايەل دارەجەسىنەن ايىرىلعان, گەرەيدىڭ سۇيىكتى جۇبايى – زارەماعا كەزىگەدى. گەرەي حان بولسا, ماريادان ءوزىن ۇناتۋدى جالىنۋمەن بولادى, جاس قىز سالقىنقاندىلىق تانىتادى. ۇلكەن باسى كىشىرەيگەن گەرەي حان كەتكەن كەزدە, جاتاتىن بولمەگە زارەما كەلەدى. ول حاننان باس تارتۋدى تالاپ ەتسە, ماريا گەرەيدى ەشقاشان سۇيە المايتىنىن تۇسىندىرۋگە تىرىسادى. الايدا, ماريانىڭ بولمەسىنەن حاننىڭ ۇمىتىپ كەتكەن تاقياسىن كورگەن زارەمانىڭ قىزعانىشى باسىنا شاۋىپ, جاس قىزدى ءولتىرىپ قويادى».
...ساناۋلى كۇندەردەن كەيىن ەكىنشى تەاتر ماۋسىمى ءوز مارەسىنە جەتۋگە تاياۋ. بۇل كۇن وپەرا ترۋپپاسى مەن مۋزىكالىق اسپاپتا ورىنداۋشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن تاماشا گالا-كونتسەرتپەن تۇيىندەلمەك. جاۋھار تۋىندىلار ىشىندە اندەر, اريالار, قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ, اتاپ ايتساق, ا.جۇبانوۆ, ل.حاميدي, ە.راحماديەۆ شىعارمالارى, ۆەردي, روسسيني, وففەنباح, بورودين جانە بەرنستاين وپەرالارىنان ۇزىندىلەر بار.
جەر بەتىندەگى ەڭ كونە سان-كارلو تەاترى قازاقستانعا العاش رەت گاسترولدىك ساپارمەن اتباسىن تىرەمەك. تەك ەكى كۇن. قالا كۇنى مەرەكەسىنە عالامات تارتۋ ازىرلەپتى. وسى كۇندەردە «استانا وپەرا» ساحناسىندا ادولف اداننىڭ «جيزەل» بالەتى الەمدىك دەڭگەيدەگى جۇلدىزدار – نورۆەگيانىڭ ۇلتتىق بالەتىنىڭ پريما بالەريناسى يولاندا كوررەانىڭ جانە بالەت جۇلدىزى يوەل كاررەنونىڭ قاتىسۋىمەن وتەدى دەپ كۇتىلۋدە.
جيزەل پارتياسىن ورىندايتىن پريما بالەرينا يولاندا كوررەا تۋرالى ايتاتىن بولساق, الەم جۇلدىزى تاماشا تەحنيكاسىمەن ايگىلى, ونىڭ بيلەۋ مانەرىندە ءمىن جوق, وعان كەرەمەت ۇيلەسىمدىلىك – ساحنادا جارقىراپ, جەڭىل, اسەم ءارى ءوزىن سەرگەك سەزىنە قيمىلداۋ, مۋزىكاعا دەگەن جوعارى قابىلەت ءتان, دەسەدى تەاترتانۋشى ماماندار. ونىڭ سەرىگى يوەل كاررەنو بولسا, حانزادا البەرتتىڭ ءرولىن قاپىسىز سومدايدى. كۋبالىق ءبيشى قايتالانباس ارتىستىك قابىلەتىمەن جانە ساحناعا ساي تاماشا دەنە بىتىمىمەن ەرەكشەلەنسە, ال كۇردەلى ديناميكاسى مەن قوزعالىس-قيمىلدارى اسقان شەبەرلىكپەن, تازا ورىندالۋىمەن, بي قيمىلىن مانەرلى ادىسكە سالا بىلۋىمەن دارا باعالانىپ ءجۇر.
60 ادامنان تۇراتىن نەاپوليتاندىق تەاتردىڭ بالەت ترۋپپاسى «جيزەل» بالەتىن كسرو حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ليۋدميلا سەمەنياكانىڭ رەداكتسياسىندا ۇسىنباق. ەسكە سالا كەتەيىك, ۇلكەن تەاتردىڭ پريماسى جيزەل پارتياسىن دۇنيەجۇزىندە ەڭ ۇزدىك ورىندايتىنداردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.
سيۋجەتكە نەگىزىنەن اڭىزعا اينالعان قىزدار-ۆيلليسالار, تويعا دەيىن كوز جۇمعان, الدانعان قالىڭدىقتار نەگىز بولعان. ولار ءومىر باقي ورمان كەزىپ, تۇنگى جولاۋشىلاردى ەلىكتىرىپ, السىرەپ ولگەنشە بيگە شىر اينالدىرۋعا ءماجبۇر. «گۇلمەن ارلەنگەن نەكەقيار كويلەكتەرىن كيىپ... ايدىڭ جارىعىندا توقتاۋسىز بيلەيتىن ۆيلليسالار بيلەۋگە بەرىلگەن ۋاقىت اياقتالۋعا جاقىن قالعانىن سەزگەن سايىن قۇمارلانا ءارى جىلدامىراق بيلەي تۇسەدى, سوسىن ولار مۇزداي سۋىق مۇردەلەرىنە قايتا ورالادى...» (گ. گەينە). وقيعا جەلىسى بويىنشا, جيزەل ەسىمدى اۋىل قىزى البەرتكە – شارۋا بولىپ كيىنگەن اقسۇيەككە عاشىق بولادى. جيزەل جىگىتتىڭ ءوزىن سۇيەتىنىنە بەرىك سەنىمدى. البەرتتىڭ قالىڭدىعى بار ەكەنىنەن ول ءالى حابارسىز. كوپ ۇزاماي شىندىق اشىلادى. جيزەل قۇسادان كوز جۇمادى. و دۇنيەلىك بولسا دا, ول ءوزىن ساتىپ كەتكەن كۇيەۋ جىگىتتى ءسۇيىپ وتەدى. ار-ۇياتى قيناعان البەرت ءتۇن ىشىندە ونىڭ قابىرىنە كەلگەندە, قىز ونى ۆيلليسالاردان قۇتقارادى.
اتالعان گاسترول ءبىر جىل بۇرىن قول قويىلعان قوس تەاتر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق جونىندەگى مەموراندۋم شەڭبەرىندە جۇزەگە اسقان العاشقى جوبا بولىپ تابىلادى.
دجۋزەپپە ۆەرديدىڭ كەرەمەت مۋزىكاسى قويىلىمنىڭ نەگىزگى ءتۇيىنى بولىپ سانالادى. قاتىگەز جاندار بەينەسى ارقىلى دج.ۆەردي ءدىني قىزمەتكەرلەردىڭ زۇلماتىن قانشالىقتى جەك كورەتىنىن ماسقارالايدى, ءوز كەزەگىندە وسى زۇلماتقا ايدا مەن رادامەستىڭ جان سۇلۋلىعى ءھام ونەگەلى قاجىرلىعى قارسى تۇرادى, ولاردىڭ ماحابباتى بارلىق سىنعا توتەپ بەرىپ, ءولىم الدىندا دا تىزە بۇكپەيدى. وپەرا قۇدىرەتى ادام بالاسىنىڭ كوكىرەگىنە جىلى سەزىم سەبەلەپ تۇرادى.
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
