اۋىزەكى سوزدە دابىراسى كوپ, سولاي بولعان ەكەن, ءبۇي دەپتى, ءسۇي دەپتى دەگەن ىبىر-سىبىرى مول, ۇزاق ۋاقىت ادەبي اۋانعا, ءتىپتى پەندەلىك نيەتكە تۇرتكى سالىپ, مۇحتارشىل, ءسابيتشىل توپتىڭ پايدا بولۋىنا سەبەپشى بولعان ايرىقشا ءماندى قارىم-قاتىناستىڭ سىرىن اشۋعا بەل بايلاپ وتىرمىن. مۇنداي تاقىرىپقا بارۋدىڭ وڭاي ەمەستىگى قازىر كەيبىرەۋلەرگە قيسىنسىز دا بولىپ كورىنەر. الايدا, ءومىر سىباعاسىن ورنىنا قويۋ ماقساتىن كوزدەسەك شىندىقتىڭ ۋداي اششىلىعىنا قاراماي اشىق ايتاتىن زامان كەلدى. ونى جاساماساڭ ادەيى بۇرمالانعان, سانالى تۇردە بەرەكەسى قاشىرىلعان ءومىر شىندىعىن بىلە الماي قاتەلىككە ۇرىنامىز.
مەن بۇل ماسەلەنى اڭگىمەلەگەندە ءوزىمنىڭ دەرەككە, قۇجاتقا سۇيەنەتىن ادەتىمە باقپاقپىن. ۇلىلاردىڭ ەت جاقىنى بولماسام دا ءبىراز ۋاقىت قاستارىندا بولىپ, اقىلدارىن تىڭداعان, ءىس-ارەكەتتەرىن كوزبەن كورگەن كەكسەلىگىمدى دە اڭعارتپاقپىن.
قازاق ادەبيەتى مەن عىلىمى تاريحىندا مۇحتار اۋەزوۆ پەن ءسابيت مۇقانوۆ ەكەۋىنىڭ اراسىنداعىداي شيەلەنىسكەن قارىم-قاتىناس باسقالاردا جوق دەسە دە بولادى. قايسىبىرەۋلەردىكى كەزەڭدىك دىز ەتپە بولىپ, ەرتەڭىنە ۇمىتىلىپ جاتسا, بۇل ۇلىلاردىڭ اڭگىمەسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن سوزىلۋدا. مەنىڭ ايتىپ, جازعانىمنان ءبارى جونگە تۇسەدى دەپ دامەلەنبەيمىن. الايدا, پىش-پىش اڭگىمەلەردىڭ وتىن وشىرۋگە, ادەيى جاسالاتىن قادامداردىڭ تىيىلۋىنا سەبى تيسە ادامي مىندەتىمدى ورىندادىم دەپ مارقايار ەدىم.
مەنىڭ ۇستەلىمنىڭ ۇستىندە “اۋەزوۆ ءۇيى” عىلىمي-مادەني ورتالىعىنىڭ 1997 جىلى شىعارعان “م.و.اۋەزوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق شەجىرەسى” دەگەن 766 بەتتىك قالىڭ كىتاپ جايىلىپ جاتىر. ودان باسقا دا مۇحاڭا ارنالعان ەڭبەكتەر كىتاپ سورەسىندە ءتىزىلىپ تۇر جانە ءبارى دە وقىلعان, قاجەتتى كەزىندە پايدالانىلىپ وتىرىلادى. سونىمەن قاتار, 60 جىل ارحيۆتەن جيناعان ەڭبەكتەرىم دە قاسىمدا. مۇنى ماقتان ءۇشىن ەمەس, شىندىقتى ايتاتىن ادەتىمنىڭ دالەلى جانە كەيبىر ەڭبەكتەردە سانالى, كەيدە بىلمەستىكتەن ەسكەرىلمەي قالعان شىندىقتاردى بۇرمالاماي پايدالانايىن دەپ وتىرمىن.
ءسابيت مۇقانوۆ جەتىمدىكتىڭ بار تاقسىرەتىن تارتىپ ەس جيعان, ەتەك جاپقاندا قاتارعا تۇرىپ, قازان توڭكەرىسى كەدەي-كەپشىككە, جەتىم-جەسىرلەرگە, حالىقتىڭ 90 پايىزىنا جاقسىلىق اكەلە جاتىر, باي-ماناپ, بيشىكەشتەردىڭ سىلىكپەسىن شىعارماقشى دەگەن ۇگىت-ناسيحاتقا سەنىپ, بولشەۆيكتەردىڭ ايتقانىنان شىقپاعان, ۇرانداتقان, داۋىلداتقان, وسى ءىسىم قاتە ەمەس پە دەپ كۇدىكتەنبەگەن, ءبارىن دە حالقىم ءۇشىن ىستەيمىن دەپ ايىلىن جيناماعان ادام بولعانى امبەگە ايان. ارتىق ايتقانىن, كەم سوققانىن ۇققان تۇستا ەلدەن بۇرىن ءوزى مويىنداپ وتىرعان پەندە دە ءسابيت مۇقانوۆ. تۋرا ءجۇرىپ كەلەمىن, قاتەلىككە ۇرىنىپ جاتقان جوقپىن با دەپ ءبىر ءسات كۇدىكتەنبەگەن ادامدار بولسا, سونىڭ ءبىرىنشىسى ءسابيت مۇقانوۆ بولعانىن دالەلدەپ جاتۋدىڭ تاعى قاجەتى جوق.
ال مۇحتار اۋەزوۆكە كەلگەندە ۋاقىتپەن ۇندەس بولعان ساتتەرىن ءجيى كورەمىز دە, ارقيلى قيسىنداردى ايتقىزعان تۇستارعا كەزىگەمىز. 1932 جىلعا دەيىنگى مۇحاڭ ءومىربايانىنا كوز سالساق سەمەيدەگى مۇعالىمدەر سەمينارياسىن بىتىرمەي جاتىپ, 1918 جىلى كوكتەمدە ومبى قالاسىندا وتكەن جاس الاششىلداردىڭ جيىنىنا قاتىسىپ, ءسوز سويلەۋى, “جاس ازامات” گازەتىن شىعارىسۋعا قاتىسۋى, “اباي” جۋرنالى مەن “سارىارقا” گازەتىنە ۇلتجاندىلىق سيپاتى باسىم ماقالالار جازۋى, 1919 جىلدىڭ قاراشا ايىنان 1923 جىلدىڭ ناۋرىزىنا دەيىن ۆكپ (ب), ياعني كوممۋنيستىك پارتيانىڭ مۇشەسى بولۋى, 1919 جىلى 20 جەلتوقساندا سەمەي رەۆكومىنىڭ ينورودچەسكي پودوتدەلىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالۋى, ودان 3 كۇن بۇرىن “كاك چلەنى ورگانيزاتسيا “الاشوردى”: ەرمەكوۆ, اۋەزوۆ ي ديۋسەباەۆ” ۇشەۋىنىڭ رەۆكوم وتىرىسىنا قاتىسۋى, گۋبرەۆكوم مەن گۋببيۋرونىڭ 1920 جىلعى 20 شىلدەدەگى وتىرىسىندا قازاقستان سوۆەتتەرىنىڭ سەزى جاقىنداپ قالۋىنا بايلانىستى بۇراتانالار بولىمشەسىن بۇراتانا بولىمىنە اينالدىرىپ, “توۆ. اۋەزوۆا نازناچيت زاۆينوتدەلوم ي چلەنوم گۋبرەۆكوما سوۆەششاتەلنىم گولوسوم” دەپ شەشتى (ورىسشا جازىلعانداردى سول كۇيىندە بەرەمىز جانە بۇل كەزەڭگە نازار از اۋدارىلىپ كەلەدى). سودان كەيىن 1921 جىلى ورىنبورداعى سوۆەتتەردىڭ بۇكىلقازاقستاندىق ءىى سەزىنە قاتىسىپ, 1922 جىلدان باستاپ ۇكىمەتتىڭ سالقىن قاباعىن سەزىندى. مۇنى بىلگەن سوڭ جەلتوقسان ايىندا تاشكەنتكە كەلۋگە ارەكەت جاسادى. پارتيالىق ەسەپتەن شىقپاي, پارتبيلەتىن پوشتا ارقىلى ورىنبورعا جىبەرىپتى دەگەن دەرەك تە بار. جاسىراتىنى جوق, كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا, 20-جىلداردا تاشكەنت قالاسىندا قازاق زيالىلارى, اسىرەسە, الاشورداشىلار ساياسي يمميگرانتتار بولدى دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان-دى.
1922-25 جىلدارى تاشكەنت قالاسىندا باتىس الاشورداسىنىڭ, ياعني ويىل ءۋالاياتى وكىمەتىنىڭ كوسەمى ح.دوسمۇحامەدوۆ قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ماعجان جۇماباەۆ سىندى قايراتكەرلەرگە كوممۋنيستىك پارتيانىڭ سەگىز ءمۇشەسىنە مىنەزدەمە بەرگەندە, قازاقتىڭ ۇلى ازاماتى تۇرار رىسقۇلوۆ ي.ۆ.ستالينگە 1924 جىلى 29 ساۋىردە جازعان حاتىندا “پوليتيچەسكوە ي دۋحوۆنوە ۆليانيە ناد كيرگيزسكيم ناسەلەنيەم ۆو تۋركەستانە سەيچاس ناحوديتسيا ۆ رۋكاح الاشوردينسكيح دەياتەلەي. وني يمەيۋت تەسنۋيۋ سۆياز س زاگرانيتسەي.” (ماسكەۋدەگى رگاسپي ءارحيۆى, 17 قور, 85 تىزبە, 77 ءىس, 244 بەت.) دەگەن دەرەكتى ايى-كۇنى تۇگىل, ساعاتىنا دەيىن بايانداپ وتىرۋىمنىڭ سىرى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ وسى كەزەڭىنە تياناقتى كوڭىل بولۋشىلەر از جانە كەيبىر ساتتەر شەجىرەگە تۇسپەي كولەڭكەلەنىپ قالعاندارى دا جوق ەمەس.
مۇحاڭنىڭ اۋەلى تاشكەنتكە, سوڭىنان لەنينگرادقا, كەيىننەن تاشكەنتكە قايتىپ ورالعانىن مانسۇقتاي ايتقانداردىڭ ءبىرى ءسابيت مۇقانوۆ بولعانى بەلگىلى. ونداعى نەگىزگى تەزيس – بايشىل, ۇلتشىل, الاشورداشىل بولدى. ول بەتىنەن قايتقان جوق دەپ قازاق ادەبيەتىنە قوسىپ جاتقان ءىرى ۇلەستەرىنە, ايتۋلى شىعارمالارىنا ءمان بەرىلمەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, الاشتىڭ 44 قايراتكەرى 1930 جىلدىڭ كوكتەمىندە ماسكەۋ تۇرمەسىندە تەكسەرىلىپ, 13 ادام اتۋ جازاسىنا, قالعاندارى ارقيلى جىلدارعا سوتتالعاننان كەيىن قازاق زيالىلارىنا ەكىنشى تولقىن سوقتى. سولاردىڭ العاشقىسى بولىپ, 1930 جىلى 17 قىركۇيەكتە تاشكەنت قالاسىندا مۇحاڭ تۇتقىندالىپ, الماتى تۇرمەسىندە 1932 جىلدىڭ كوكتەمىنە دەيىن جاتىپ, 3 جىلعا شارتتى سوتتالدى. ساكەن مەن ءسابيت بۇل سوتتاردىڭ بىردە-بىرىنە قاتىسقان جوق. جازدىم, جاڭىلدىم دەپ ءبىرىككەن مەملەكەتتىك ساياسي باسقارماسىنىڭ (وگپۋ) قازاقستانداعى وكىلەتتى وكىلدىگىنە مۇحتار اۋەزوۆ: “يا ۆسە جە پو سۋششەستۆۋ وكازالسيا نە ۆ لاگەرە رەۆوليۋتسيوننىح پيساتەلەي كازاحستانا, ا ستال ودنيم يز ناتسيوناليستيچەسكي ناستروەننىح پيساتەلەي. ا ەتوت پۋت وبەكتيۆنو ۆەل ك كونتررەۆوليۋتسي... يا ۆ داننىي مومەنت وتنوشۋس نە تولكو ك سۆوەي پرەجنەي ليتەراتۋرنوي پوزيتسي كاك ليتەراتۋرا, نو داجە وسۋجدايۋ سۆوي پوزيتسي ي ۆ وبلاستي يسسلەدوۆاتەلسكوي دەياتەلنوستي كاك يستوريكا كازاحسكوي ليتەراتۋرى” (128-بەت), دەگەنى 10 ماۋسىم كۇنى “سوتسيالدى قازاقستان” مەن “كازاحستانسكايا پراۆدا” گازەتتەرىندە داۋرىقتىرا جاريالاندى.
ءسابيت مۇقانوۆ پەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ورىنبور باسىندا جاناسقان ساتتەرى تەك جينالىستاردا بولماسا, داستارقان باسىندا نەمەسە كوشەدە سەرۋەندەگەن كەزدەرى بايقالمايدى. ءتىپتى وسەك-اياڭنىڭ ءوزى دە ەش حابار جەتكىزبەيدى. 20-جىلداردىڭ اياعىندا ساكەن سەيفۋللين ءوزى باسقارىپ وتىرعان تاشكەنتتەگى قازاق وقىتۋشىلار ينستيتۋتىنا (كازپەدۆۋز) مۇحاڭدى مۇعالىمدىككە قابىلداعان بولاتىن. ال مۇحاڭ وقۋىن ءبىتىرىپ كەتكەننەن كەيىن 1928 جىلدىڭ كۇزىندە س.مۇقانوۆ لەنينگرادقا بارىپ, ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىر سەمەستر وقىپ, جەرگىلىكتى جەردە قىزمەتكەر از دەگەن شەشىممەن ءبىر قىس “كەڭەس اۋىلى” گازەتىندە رەداكتور بولىپ, 1930 جىلى ماسكەۋگە كەتىپ, 1936 جىلى ورالدى. “حح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتى”. ءى-ءبولىم (ۇلتشىلدىق, بايشىلدىق ءداۋىر) دەگەن كىتابىن 1931 جىلى 28 cاۋىردە جازىپ ءبىتىرىپ, 1932 جىلى باسىپ شىعارادى. بۇل كەزدە مۇحاڭ الماتىنىڭ تۇرمەسىندە ازاپ شەگىپ جاتقان-دى.
قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ تاريحىندا الاششىل اقىن-جازۋشىلار تۋرالى كۇنى كەشەگە دەيىن, ياعني تاۋەلسىزدىك كەلگەنگە دەيىن تەك قارعاۋ-سىلەۋمەن كەلگەن بايتۇرسىن ۇلى احمەت, دۋلات ۇلى مىرجاقىپ, قاراش ۇلى ومار, جۇماباي ۇلى ماعجان, تورايعىر ۇلى سۇلتانماحمۇت, دونەنتاي ۇلى ءسابيت, كۇلەي ۇلى بەرنياز, اۋەز ۇلى مۇحتار, ايماۋىت ۇلى جۇسىپبەكتىڭ تۆورچەستۆولىق پورترەتتەرىن العاش وقۋلىققا, عىلىمي زەرتتەۋگە اينالدىرعان عالىم ءسابيت مۇقانوۆ ەكەندىگىنە ەشكىم داۋ ايتا المايدى. راس, پرولەتارلىق ديكتاتۋرانىڭ ايبارى مەن امىرىنە سۇيەنىپ, وڭدى-سولدى سىلتەگەنى, كەيدە بۇرمالاپ, تىرناق استىنان ۇلتشىلدىق-بايشىلدىق قانا ەمەس, كەڭەس وكىمەتىنە قاستاندىق ىزدەپ جازعانى دا بەلگىلى. ويتپەسە ول كىتاپتىڭ شىعۋى ەكىتالاي ەدى, ويتكەنى سەن كەڭەس جاۋلارىنا وبەكتيۆتى تۇردە ناسيحات جاساپ وتىرسىڭ دەۋ قيىن ەمەس-ءتىن. ونداي ايىپتى 1937 جىلى ەستىدى دە, گازەت-جۋرنالدا سىنالىپ, پارتيادان قۋىلدى, قىزمەتىنەن بوسادى.
ال ەندى مۇحاڭنىڭ شەجىرەسىنە قايتادان ورالايىق. تۇرمەدەن شىعىپ, زووۆەتينستيتۋتتا قىزمەت ىستەپ جۇرگەندە 1933 جىلدىڭ 21 اقپانىندا مۇحاڭ ءسابيت مۇقانوۆتان حات الىپتى. م.اۋەزوۆ مۋزەيىندەگى قولجازبا قورىنداعى جانە تۇرسىن جۇرتباەۆتىڭ “بەسىگىڭدى ايالا” دەگەن تاريحي-عىلىمي ەسسەسىنىڭ 627-بەتىندە: “مۇحتار دا, ءسابيت تە “ەت قىزۋىمەن” ايتىلعان پىكىرلەرىنەن قايتىپ, قاتەلىكتەرىن مويىندادى. ءسابيت ابايدى قارالاۋشىسىنان ناسيحاتتاۋشىسىنا, زەرتتەۋشىسىنە اينالدى. ماعجاندى دا, مۇحتاردى دا مويىندادى. وعان 1933 جىلى 21 اقپاندا مۇحتارعا, 1934 جىلى قاراشانىڭ 2-ءى كۇنى ماعجانعا جازعان حاتتارى دالەل. ەكى حاتتا دا ءسابيت پىكىر تالاستىرا وتىرىپ ويىن اشىق ايتادى” (136-بەت), دەپ سەندىرۋى شىندىق. قۇجاتتار دالەلدەيدى.
ال وسىعان دەيىن, ياعني ەكەۋى ەكى لاگەردە جۇرگەن كەزدە جازىلعان “ حح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتى” مونوگرافياسىنداعى مۇحاڭ پورترەتىندە نە جازىلعان ەكەن, سوعان كوز سالايىق.
قانداي ءمىن تاۋىپ, كوممۋنيستىك جالا جاپسا دا ءسابيت اقىندىق, جازۋشىلىق كۇشىن العاندا مۇحتار كۇشتى جازۋشى دەيدى. ء“تىل سۇلۋلىعىنىڭ ۇستىنە, مۇحتار كەيىپكەر جاساۋعا شەبەر. مۇحتاردىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ سىرتقى كورىنىسى مەن ىشكى سەزىمى ايقىن كورىنىپ وتىرادى. بايشىل جازۋشىلاردىڭ ىشىندە بايلار توبىنىڭ تاپتىق كەسكىنىن ونىڭ كەيىپكەرى ارقىلى كورسەتۋ رەتىندە مۇحتاردان اسقانى جوق. جازۋعا شەبەرلىك جاعىنان پرولەتاريات جازۋشىلارىنا مۇحتاردان ۇيرەنەتىن نارسە كوپ” (س.مۇقانوۆ. حح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتى. ەكىنشى باسىلىم. 2008. 352-353 بەتتەر.) دەگەن قورىتىندىنىڭ ايتارى مول, سەزدىرەرى كوپ ەكەنى ايدان انىق.
1933 جىلدىڭ 21 اقپانىنداعى حاتتىڭ جالعاسى كوكتەم كەزىندە لەنينگرادتان وتباسىن الماتىعا الىپ قايتقان مۇحاڭنىڭ ءسابيتتىڭ ماسكەۋدەگى جەرتولە جاتاقحاناسىندا ءتۇنى بويىنا سوزىلىپ, كوز شىرىمىن الماعان اڭگىمەلەرى تاۋسىلماعانىن ءماريام قوجاحمەتقىزى جىر قىلىپ ايتىپ ەدى. ال سونىڭ ناتيجەسى قالاي بولدى؟
1934 جىلى 6 ماۋسىمدا قازاقستان مادەنيەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ سەزىندە سويلەگەن سوزىندە ءسابيت مۇقانوۆ: “تارتىس”, “وكتيابر ءۇشىن”, “تۇنگى سارىن” پەسالارىن, تاعى باسقا بىرنەشە كەڭەس تاقىرىبىنا جازعان اڭگىمەلەرىنەن كەيىن مۇحتارعا كۇدىكتەنۋگە بولمايدى” (سوتسيالدى قازاقستان 6.6.1934), دەپ كەپىلدەمە بەرەدى. 1922 جىلدان 1937 جىلعا شەيىن ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ايتقانىنا, جازعانىنا ەل-جۇرت قانا ەمەس, بيلەۋشى پارتيا دا, وكىمەت تە قۇلاق قويعانىن ەستەن شىعارمايىق.
ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ جانىنداعى قىزىل پروفەسسۋرا ينستيتۋتىنان 1935 جىلعى جازعى كانيكۋلعا كەلگەن ءسابيت مۇقانوۆ ەكى جارىم جىلدان بەرى مۇحاڭنىڭ قولىندا جۇرگەن اڭگىمەلەر جيناعىنا رەداكتور بولاتىن ادام شىقپاي جاتقاندا, سول “ەسكىلىك كولەڭكەسىندە” جيناعىنا قىسقاشا العىسوز جازىپ, جاۋاپكەرشىلىگىن كوتەرگەنى ءۇشىن 1937 جىلدىڭ قىزىلكوزدەرى قازاقستان جازۋشىلارىنىڭ پارتيا جينالىسىندا “ س.مۇقانوۆ اۋەزوۆتىڭ كەڭەسكە قارسى اڭگىمەلەرىنىڭ (“قيلى زامان”, “قاراش-قاراش”) جيناعىن ءوزىنىڭ رەداكتورلىعىمەن جارىققا شىعارعاندىعى” ءۇشىن ايىپتالدى.
بۇل از بولسا, مۇحاڭ مەن سابەڭ 1935 جىلى 20 قاراشادا وقۋ حالىق كوميسسارى ت.جۇرگەنوۆكە ورىستىڭ اتاقتى كومپوزيتورى ب. ۆ. اسافەۆكە قازاق وپەراسىن جازدىرۋعا كەلىسىم-شارت جاساۋدى ءوتىنىپتى. 1936 جىلدىڭ قاڭتار, اقپان ايلارىندا قازاقتىڭ ءىرى عالىمدارىنىڭ ءبىرى ت.ءنۇرتازيننىڭ ەستەلىگى بويىنشا, مۇحاڭ مەن سابەڭ “لەنينگرادتا “ەۆروپەيسكايا” قوناق ۇيىندە جاتتى. قازاقستان كوركەمونەر باسقارماسى لەنينگرادتاعى اتاقتى كومپوزيتور ب.ۆ.اسافەۆپەن كەلىسىم جاساسىپتى. كومپوزيتور “اقان مەن زايرا” دەگەن وپەرا جازباق. مۇحاڭ مەن سابەڭ اسافەۆپەن جۇزبە-ءجۇز اڭگىمەلەسە وتىرىپ وپەرانىڭ ليبرەتتوسىن جاساپ تامامداۋعا بارىپتى” (مۇحتار اۋەزوۆ تاعىلىمى. 1987. 57-بەت.) دەگەنى پەندەلىك تىرلىكتىڭ تۆورچەستۆولىق بىرلىككە, قاجەت دەسەڭىز دوستىق كوڭىلگە اۋىسقانىنا دالەل بولسا كەرەك. ال شىعارمانىڭ سىرىنا كەلسەك, “قازاق ادەبيەتى” گازەتىندە 1936 جىلى 17 مامىردا ءسابيت مۇقانوۆ اقىندار مەن ءانشىلەر ومىرىنەن “اقان مەن زايرا” اتتى التى سۋرەتتى ليبرەتتو جازىلعانىن حابارلايدى. ال ول م.اۋەزوۆتىڭ 20 تومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ 11-تومىندا جاريالانىپتى.
مۇحاڭنىڭ قازاق دراما تەاترىنىڭ ادەبي ءبولىمىن باسقارۋى رەپەرتۋاردى ءوز شىعارمالارىمەن, سونداي-اق اۋدارمالارمەن بايىتۋدىڭ ۇلكەن كەزەڭى بولدى. 1937 جىلعى اقىن-جازۋشىلار جيىنىنا قاتىستى. 1937 جىلى 7 قىركۇيەكتە الماتىداعى اقىن-جازۋشىلاردىڭ “ۇلتشىل فاشيستەردىڭ ادەبيەتتەگى زيانكەستىك ىستەرىمەن كۇرەسۋ جانە جاس كادرلاردى ءوسىرۋ تۋرالى” جينالىسىندا پرەزيديۋمدە وتىرىپ: “ت.ءجۇرگەنوۆ حالىق ادەبيەتىن الاشوردا جولىمەن ۇعىندىرماق بولدى جانە ورىس حالقىنىڭ ۇلكەن ەڭبەگىن پايدالاندىرمادى”, دەگەنى دە حاتقا ءتۇسىپتى. ول زاماندا كىم نە ايتپادى دەگەندى بىلاي قويعاندا, ءسابيت مۇقانوۆ مۇحتار اۋەزوۆ ۇلتشىل-بايشىلداردىڭ ىشىندە دەپ ساناعانىمەن, ماقالالارىندا ءتۇسىن تۇستەپ, اتىن اتاعان ءساتى وتە از. وسى كوڭىل 1932 جىلى مۇحاڭ تۇرمەدەن اشىق حات جازىپ شىققاننان كەيىن جولداستىق قارىم-قاتىناس دەڭگەيىنە جەتكەن.
وسىنداي كۇيدە جۇرگەن ۇلى دارىنداردىڭ ءبىر-بىرىمەن ۇستاسقان, قاعىسىپ قالعان, سىنعا العان ساتتەرى 1938 جىلدان كەيىن باستالعان سياقتى.
1937 جىلى 20 ماۋسىمدا قازاق سسر حالىق كوميسسارياتى جانىنداعى كوركەمونەر باسقارماسى دراماتۋرگتەردىڭ جينالىسىندا مۇحتار اۋەزوۆ: “سەيچاس يا زانيات ناد ليبرەتتو وپەرى “ايمان – شولپان”. بولشايا وتۆەتستۆەننوست نا منە – ەتو وكونچانيە پەسى ك وكتيابريۋ” (166-بەت) دەگەنى قازىرگى اباي, بۇرىنعى ل.ي.ميرزويان اتىنداعى وپەرا تەاترىنىڭ 1937-1938 جىلدارداعى رەپەرتۋارىنا ەنىپ, مۋزىكاسىن ە.برۋسيلوۆسكي جازعانى بەلگىلى. وعان دەيىن جازىلعان “ايمان – شولپان” كومەدياسى اقتوبە, ورال وبلىستارىنىڭ دراما تەاترىندا قايتادان قويىلاتىن بولىپتى.
كوركەمونەر باسقارماسىنىڭ باستىعى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ بۇيرىعىمەن “ايمان – شولپان” وپەراسىن تاپسىرۋ 1938 جىلدىڭ 28-29 ساۋىرىندە, پرەمەراسى 2 مامىردا جۇزەگە اسۋعا ءتيىس بولعان. ءومىر ءوز جولىمەن ءجۇرىپ جاتقان ۋاقىتتا ءسابيت مۇقانوۆ 1939 جىلى 27 اقپاندا “حالىق قازىناسىن دۇرىس پايدالانايىق (پىكىر الىسۋ رەتىندە)” دەگەن ماقالاسىندا قازاق ەپوستارىن دۇرىس پايدالانۋ, اسىرەسە, تەاتر ساحناسىنا لايىقتاعاندا ءوڭىن اينالدىرماي, وبرازدىڭ دامۋ, كورىنۋ دەڭگەيىن ساقتاۋ جايىنا توقتالىپ, “ايمان – شولپان” پەساسى مەن ليبرەتتوسىندا كوتىباردىڭ بەينەسى سايقىمازاق بولىپ شىققانىنا قارسىلىق بىلدىرەدى. وسىعان بايلانىستى 1939 جىلى 2 ناۋرىزدا جازۋشىلار مەن مادەنيەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ قالالىق جينالىسى بولعان. جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى د.ءابىلوۆ “پوستانوۆلەنيە سوۆناركوما ي تسك كپ(ب)ك و دالنەيشەم رازۆيتي يسكۋسستۆا ي ليتەراتۋرى” دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاساعان. پرەزيديۋمدا ورمانوۆ, بەكقوجين, كۋزنەتسوۆ, مۇسىرەپوۆ, تاجىباەۆ, امانگەلدين وتىرعاندا ءسابيت پەن مۇحتار زالدان جارىسسوزگە ارالاسىپتى. ول سوزدەر ستەنوگرامماعا ءتۇسىپتى.
جازعان ماقالاسىندا دا, وسىندا سويلەگەن سوزىندە دە ءسابيت مۇقانوۆ: “يا سوۆەرشەننو وتريتسال پۋت, پو كوتورومۋ يدەت اۆتور ي كومپوزيتور ۆ سوزداني وپەرى “ايمان – شولپان”. پو موەمۋ, ەتو وشيبوچنو, نەپراۆيلنو ناپيساننايا, پروتيۆورەچيۆايا نارودنومۋ فولكلورۋ, نارودنومۋ پرويزۆەدەنيۋ, رابوتا. توۆ. اۋەزوۆ ۆ سۆوەي وتۆەتنوي ستاتە ۆچەرا توۆاريششەسكۋيۋ كريتيكۋ پرينيال وچەن بولەزنەننو ي رازبراسىۆالسيا ۆسياكيمي نۋجنىمي ي نەنۋجنىمي ەپيتەتامي, سراۆنەنيامي. يا توجە پيساتەل, س تاكيم جە ۋسپەحوم يا موگ ۆەرنۋت توۆاريششۋ اۋەزوۆۋ ستولكو جە ەپيتەتوۆ, نو وني ني ك چەمۋ. ەست رۋسسكايا پوسلوۆيتسا “كتو رۋگاەت, توت نە پراۆ” (س مەستا – “يا ۆ سۆوەي ستاتە نە رۋگايۋس”). تام ەست تاكيە سلوۆا, كوتورىە پروستو زناچيت سوباكا. (س مەستا – يا تاكيح سلوۆ نە ۋپوترەبليال ي نە بۋدۋ ۋپوترەبليات). ني يا, نيكتو درۋگوي نە گوۆوريت, چتو ۆى پلوحوي پيساتەل. يا ۆاس تسەنيۋ كاك حۋدوجنيكا, كاك دراماتۋرگا. بىلو ۆرەميا, كوگدا يا ك اۋەزوۆۋ وتنوسيلسيا وچەن پريستراستنو, ەتو توگدا, كوگدا اۋەزوۆ بىل نە ناش. كوگدا ون پريشەل ك نام ۆ سوۆەتسكۋيۋ ليتەراتۋرۋ, مەنيا ەتو وچەن وبرادوۆالو. ناحودياس ۆ موسكۆە, نە ۆيديا اۋەزوۆا ۆ ليتسو, يا ناپيسال ەمۋ پيسمو. “ۆى بىلي حوروشيم حۋدوجنيكوم, يا تسەنيل ۆاس توگدا, كوگدا ۆى بىلي نە ناشيم پيساتەلەم. يا راد ۆيدەت ۆاس ۆ ريادۋ سوۆەتسكيح پيساتەلەي. ودنو ۆرەميا يا ليبەرالنو وتنوسيلسيا ك وشيبكوم اۋەزوۆا. پود موەي رەداكتسيەي ۆىشەل سبورنيك راسسكازوۆ اۋەزوۆا پود نازۆانيەم “ۆ تەني ستاروگو ۆرەمەني.” ەتوت سبورنيك راسسكازوۆ اۋەزوۆ ناپيسال توگدا, كوگدا بىل نە سوۆەتسكيم پيساتەلەم. زا ەتوت سبورنيك يا پولۋچيل بولشوە ناكازانيە, ي كوگدا مەنيا ۆ پروشلوم گودۋ يسكليۋچالي يز پارتي, نو ودنيم يز پۋنكتوۆ وبۆينەنيا بىل پوستاۆلەن منە ەتوت سبورنيك. نە موگۋ جە يا ۆسە ۆرەميا وتنوسيتسيا ك نەدوستاتكوم اۋەزوۆا ليبەرالنو” (قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتى. 1778-قور, 1-تىزبە, 68-ءىس, 43-46-بەتتەر).
سونداعىسىن نە دەيسىزدەر عوي. كوتىباردى مازاق ەتىپ كورسەتۋگە بولمايدى, حالىق ەپوسىن بۇرمالاماۋ كەرەك دەگەن نەگىزگى وي عانا. وسىدان تۇتانعان جالىن بارا-بارا قالىڭ ورتكە اينالدى. وعان قىزىققاندار ارام سەزىمدەرىن قاناعاتتاندىردى, ال پايدا تاپقىسى كەلگەندەر ويىنا كەلگەنىن ىستەدى. تۇتانعان ءورتتى سوندىرۋگە اسىقپاي قىزىعىنا باتا تۇسكىسى كەلدى. ء“ۇريت-سوق” دەگەندەر دە از بولمادى.
1937 جىلدىڭ باسىندا تروتسكيشىلەردى لاعنەتتەۋدەن باستالعان كوزقاراس كوكتەمگە قاراي تەرىس اينالا باستادى. انا جەردەن, مىنا جەردەن تروتسكيشىلەر تابىلىپ, ونىڭ ءبىر شەتى قازاقستاننان دا كورىنىپ جاتقان تۇستا سابەڭ وزىنە ءتان بەلسەندىلىكپەن ءبىراز جينالىسقا قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى رەتىندە رەسمي قاتىسىپ, ءسوز سويلەپ ءجۇردى. وسىنىڭ ءبارىن جىپكە تىزگەندەي “كازاحستانسكايا پراۆدا”, “سوتسياليستىك قازاقستان” گازەتتەرىنەن قالمايمىز دەپ “لەنينشىل جاس” پەن “لەنينسكايا سمەنا” گازەتتەرى “وتىرىكتى شىنداي, شىندى قۇداي ۇرعانداي” ەتىپ وڭدى-سولدى جازدى. وعان “قازاق ادەبيەتى” دە ۇلەس قوسپاققا تالپىندى. جاز ورتاسىنا قاراي “اشكەرەلەيىك, ماسقارا ەتەيىك” دەگەن سوزدەر ەندى “كوزىن قۇرتايىق, جەر بەتىنەن الاستايىق” دەگەنگە كوشە باستاعاندا سابەڭ 1937 جىلدىڭ 7 ماۋسىمىندا اياق استىنان “شابىت قىسىپ” دەمالىس الدى دا, ماسكەۋ تۇبىندەگى جازۋشىلاردىڭ ساياجايى پەرەدەلكينوعا بارىپ, “جۇمباق جالاۋ” رومانىنىڭ سوڭعى تاراۋىن جازىپ, ۇستىنەن قاراپ شىعۋعا كىرىستى. الماتىدان الىستا بولۋدى قالادى.
شىلدە ايى تۋا اۋەلى عابباس توعجانوۆ, ونان كەيىن ءىلياس جانسۇگىروۆ, ءابدىراحمان ايسارين ۇستالىپ, تۇرمەگە جابىلدى. قۇرىق ۇكىمەت ادامدارىنا دا تۇسە باستاعان كەزدە ساكەن, سابيتتەردىڭ ساياسي سوقىرلىقتارى, قاپەرسىز-قامسىزدىقتارى گازەتتەرگە جازىلىپ, اياعى جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى مۇحامەدجان قاراتاەۆتىڭ 1937 جىلعى 29 تامىزدا “سوتسياليستىك قازاقستان” گازەتىنىڭ ەكى بەتىنىڭ ەتەگىن تۇگەلدەي يەمدەنگەن “قازاق ادەبيەتىندەگى اۆەرباحوۆشىلدىقتىڭ قالدىعىن تولىق جويۋ كەرەك” دەگەن ايگىلى ماقالاسى شىقتى.
بۇدان كەيىن جيىن ۇستىنە جيىن ءوتىپ, جازۋشىلار وداعى ازان-قازان بولدى. 1937 جىلدىڭ 7 قىركۇيەگىندە “ۇلتشىل فاشيستەردىڭ ادەبيەتتەگى زيانكەستىك ىستەرىمەن كۇرەسۋ جانە جاس كادرلاردى ءوسىرۋ تۋرالى” دەگەن تاقىرىپتا جازۋشىلاردىڭ سەزد, پلەنۋمگە بەرگىسىز جينالىسى ءوتتى. ونىڭ تورىندە مۇحتار اۋەزوۆ, ءابدىلدا تاجىباەۆ, مۇحامەدجان قاراتاەۆ, حامزا جۇسىپبەكوۆ وتىرىپ قانا قويماي, ءسوز سويلەپ, ادەبيەتتى جايلاپ بارا جاتقان قاستاندىقتاردى ءتۇپ-تامىرىمەن قۇرتايىق دەپ شەشتى. جينالىسقا قاتىسپاعان ساكەن, بەيىمبەت, ءسابيت, عابيتتىڭ سىرتىنان تالاي عايباتتار ايتىلىپ, جينالىس شەشىمىمەن ءسابيت مۇقانوۆ دەمالىستان تەز قايتىپ كەلىپ, ەسەپ بەرەتىن بولسىن دەلىندى.
سابەڭ 30 قىركۇيەكتە الماتىعا جەتىپ, 1 قازان كۇنى قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسشىلىعىنان قۋىلدى. 2 قازاندا ونىڭ ماسەلەسىن قارايتىن پارتيا جينالىسى باستالدى. پارتكوم حاتشىسى قالماقان ابدىقادىروۆ سابەڭنىڭ ساياسي قاتەلىكتەرىن ءتىزىپ ايتقانىمەن, ىزعار شاشپادى. سول اۋەنمەن باسقالار سويلەپ, شەشىمگە كەلەردە يۋ-قيۋ بولدى.
– ءسابيتتى نە دەپ پارتيادان شىعارامىز؟ كەدەي دەسەڭ ناعىز باتىراق, تاپشىل دەسەڭ پارتيا جولىنان قيا باسىپ كورمەگەن جان, قاي ءىستى بولسا دا ۇلكەن جىگەرمەن ورىندايدى. پارتيا مۇشەلەرىنىڭ ءبارى وسىنداي بولسا ءسوتسياليزمدى جارقىراتىپ-اق جىبەرەر ەدىك قوي. ازىرگە سوگىس, ءتىپتى قاتاڭ سوگىس بەرەيىك, – دەپ ءپاتۋالاستى.
ەرتەڭىندە جازۋشىلار وداعىنىڭ توڭىرەگى ابىر-سابىر بولدى. ءسابيتتىڭ پارتيالىلىعى قايتا قارالاتىن بولىپتى دەپ قورقىپ جۇرگەندەر دە, رەنجىپ جۇرگەندەر دە بار. كەشكى ءتورتتى تاعاتسىزدانا كۇتكەندەر كوپ, ءتىپتى پارتيادا جوقتاردىڭ ءوزى وداق جانىندا ەرەۋىلدەپ ءجۇردى.
الدەن ۋاقىتتا ماشينادان ءىلياس قابىلوۆ, ارەڭ قوزعالىپ عابيت مۇسىرەپوۆ ءتۇستى. جينالىس باستالدى. قىزدى. ءبىرىن-ءبىرى تىڭداپ جاتقاندارى شامالى, كوپتىڭ اۋزىندا كەشەگى ءسوز. الدەن ۋاقىتتا ءىلياس قابىلوۆ سوزگە ارالاستى.
– ءسابيت مۇقانوۆ جولداستىڭ مىناداي ساياسي قاتەلىكتەرى بار. كەڭەس ەلىنىڭ جاۋى ماعجان جۇماباەۆقا بارىپ سالەم بەرىپ, جازۋشىلار قاتارىنا الامىز دەپ سوناۋ قىزىلجاردان الماتىعا الىپ كەلىپ وتىر. بۇل نە؟ دۇشپانعا قول ۇشىن بەرگەندىك ەمەس پە؟ ءيا بولماسا, ءسابيت جولداس وقۋىن ءبىتىرىپ كەلىسىمەن ء“وز قاتەلىگىن اشىق حاتىمەن مويىنداعان, “ماركسيزم-لەنينيزمدى تۇسىنگىم كەلمەي كەڭەسكە قارسى بولدىم” دەپ جازعان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ “ەسكىلىك كولەڭكەسىندە” دەگەن جيىرماسىنشى جىلدارداعى تەرىس باعىتتا جازعان شىعارمالارىن باستىردى. ونى العاشقى اڭگىمەسىنەن-اق, ەۋروپا مادەنيەتى دەڭگەيىندە جازعان قالامگەر دەپ سوناۋ يمپەرياليستەر جايلاعان ەۋروپانىڭ سايقىمازاعىن اسىرا ماداقتاپ, كەڭەس وقۋشىلارىن اداستىرىپ وتىرعانىن قالاي كەشىرمەكسىڭدەر؟! گازەتتەر جازعانداي, جازۋشىلار وداعىنىڭ ساياسي قىراعىلىقتان ايىرىلعان ۇيىم ەكەنىن بۇگىنگى سوزدەردەن انىق كورىپ وتىرمىن, — دەپ ءپالساپاشى ءىلياس قابىلوۆ ءار ماسەلەنىڭ قيسىنىن تاۋىپ, استارىن اقتارا سويلەگەندە ايتقانىنا كونە سالعاندار بولدى. جاقتاپ سويلەگەندەر دوڭايباتتان شوشىپ, ورىندارىنا تەز وتىرا قالدى. نە كەرەك, ەكىندىدە, ياعني ساعات تورتتە باستالعان جينالىس تۇنگى ەكىدە ءسابيتتى پارتيادان شىعارۋمەن اياقتالدى. اپىل-عۇپىل ەسىكتەن شىعا بەرگەن سابيتكە عابيت:
– ءاي ءسابيت, پارتبيلەتتى تاستاپ كەت! – دەگەندە:
– ونى سەنەن العان جوقپىن, ساعان تاپسىرا دا المايمىن, – دەپ بۇرىلماپتى دا. الماتىنىڭ قاراڭعى تۇنىنە ءسىڭىپ بارا جاتقاندا بەيىمبەت پەن قالماقان ەكەۋى ءسابيتتى قۋىپ جەتىپ, ۇيىنە دەيىن شىعارىپ سالماققا نيەتتەنەدى. مانادان بەرى باستىقتاردى توسىپ تۇرعان ماشينا جارىعىن جارقىلداتىپ سابيتتەرگە جاقىنداي بەرگەندە:
– ءاي, بەيىمبەت, كەل ماشيناعا, – دەپ بياعاڭدى شاقىرىپ الىپتى.
پارتيادان قۋىلۋ كۇنكورىستەن ايىرىلۋ عانا ەمەس, تۇڭعيىقتىڭ تۇبىنە باتۋدىڭ الدى عوي ول كەزدە. “كەزەك ەندى ماعان دا كەلگەن شىعار”, دەپ ءسابيت تۇرمەگە الا كەتەر دۇنيەلەرىن جيناتىپ, تاس ءتۇيىن بولىپ ءجۇرىپتى. كۇن وتەدى, جۇما وتەدى, جارتى اي بولادى, ءبىر اي وتەدى. ساقتانا سىرتقا شىقسا, ءسابيتتى انادايدان كورگەندەردىڭ ءوزى تەرىس اينالىپ, ءجۇرىسىن تەزدەتەدى. سالەمدەسۋ, سويلەسۋ دەگەندەر مۇلدەم ۇمىتىلعان سياقتى.
ومالىپ ۇيدە وتىرا بەرەيىن دەسە قارنى اشا باستاعان بالا-شاعاسى قىڭقىلداي بەرەدى. ءماريام ولاردى ەبىن تاۋىپ تىنىشتاندىرعانمەن, ءسابيتتى نە دەپ جۇباتارعا ايلا تابا الماي الەك... ءبىر كۇنى اشتىق ازابى سۇمدىق شەشىمدى ايتقىزدى.
– ءاي, ءسابيت, اشتان ولەمىز بە؟! مىنا بالالارعا يە بول, مەن جۇمىس ىزدەيىن, – دەگەننىڭ اۋزىنان قالاي شىعىپ كەتكەنىن ءوزى اڭعارماي قالىپتى.
ءسابيت تالاي رەت جازۋشىلاردى باستاپ كەلىپ, ولەڭ وقىعان, اڭگىمە شەرتكەن كازپي-ءدىڭ ەسىگىن قورقا اشتى. ديرەكتورى شارافي ءالجانوۆتىڭ ەسىگىن تىقىلداتتى. ء“يا”, دەگەن داۋىستى ەستىگەن سوڭ ەپپەن ىشكە كىردى. شارافي تاڭدانا قارادى. ءسابيت مۇقانوۆ كابىلداۋىنا كەلىپ تۇر. ز ۇلىم ۋاقىتتىڭ ىزعارىنا قاراماي, ورنىنان كوتەرىلىپ, قولىن سوزدى, ورىندىق نۇسقادى. ايتەۋىر, بولمەدە ەكەۋىنەن باسقا ەشكىمنىڭ بولماعانى قانداي عانيبەت ەدى.
– ءبارىن بىلەمىن, ەستىدىم, وقىدىم. مەنىڭ ساعان بەرەر كومەگىم – اسسيستەنتتىك قىزمەت. ودان جوعارعىسىن بەرە المايمىن. دوتسەنت, پروفەسسورلىقتى دا اتقارا الاتىنىڭدى جالعىز مەن ەمەس, بۇكىل قازاق بىلەدى. بىراق ساعان ءدال قازىر اسسيستەنتتىكتەن باسقانى ۇسىنا المايمىن. جاتا-جاستانا كورە جاتارمىز, – دەپ ءبىر-اق قايىردى شارافي ءالجانوۆ.
بۇل ۇسىنىستىڭ ءوزى ءسابيتتى تاۋ باسىنا شىعارىپ جىبەرگەندەي ۇيىنە شيراق قايتتى.
لەكتورلاردىڭ قاي كۋرستى وقىعانىن سۇراپ, قاي كەزەڭنەن باستاۋ كەرەك دەگەن سياقتى كۇندەلىكتى كۇيبەڭ باستالىپ, شيەتتەي بالالارىنىڭ ىرزىعى تابىلىپ جاتسا دا, سابەڭنىڭ كوڭىلى الماتىدان كەتكەندى قالاۋدا. ءشارافيدىڭ جاردەمىمەن بە, الدە باسقالاردىڭ ۇيعارۋىمەن بە, ايتەۋىر جاڭا وقۋ جىلىندا ءسابيت 1936 جىلى ساكەن اتى بەرىلگەن سەمەيدىڭ وقىتۋشىلار ينستيتۋتىنا جولداما الدى. وعان اتتانعانشا “جۇمباق جالاۋ” رومانىن باسپاعا دايىنداپ, ساكەن جيناستىرعان “باتىرلار” جيناعىنا ءماندى العىسوز جازىپ, باسپاعا تاپسىردى. نە كەرەك, بۇرىن ەركىن ادىمداپ, جان-جاعىن قىزىق اڭگىمەگە باتىرىپ جۇرەتىن ءسابيت بايقاپ سويلەۋ, اڭداپ باسۋدى ۇيرەنە باستاعان كەزدە قالالىق پارتيا كوميتەتىنە: “مۇشەلىگىمدى قايتىپ بەرىڭدەر”, دەپ ارىز جازدى. ولاي توستى, بىلاي توستى, وتىنىشىنەن كۇدەر ۇزە باستاعاندا, 1938 جىلدىڭ 2 ناۋرىزىندا قالالىق كوميتەتتىڭ بيۋروسىنا شاقىرىلدى-اۋ. كەڭەس وكىمەتىن جانىنداي جاقسى كورەتىن تاقىر كەدەيدىڭ بالاسى ەمەس پە ەدىم دەگەن ۇمىتپەن كەلدى. ۇلكەن بولمەنىڭ ءىشىن كەرنەپ وتىرعانداردىڭ جۇزىنەن جىلىلىق اڭعارىلمايدى. ويلاماعان سۇراقتاردى جاۋدىرىپ ەسىن شىعارا جازدادى. ءتىلى جەتكەنشە اعىنان جارىلىپ كەڭەس زامانىندا اتقارعاندارىن تاپتىشتەي باستاسا, قايسىبىرەۋلەرى: “جاساعان قاستىقتارىڭدى, ىستەگەن قاتەلىكتەرىڭدى ايت. قاي جەردە شالىس باستىڭ, حالىق جاۋلارىنا قالاي كومەكتەستىڭ؟” دەگەن سودىرلى سۇراقتاردى قويىپ جاتىر. وڭدەرىندە كان-ءسول, اتارعا وعى جوق جاندار تەسىلە قاراۋىن, كۇدىكتەنە سويلەۋلەرىن تىيمادى. سوندا الىنعان قاۋلىدا:
“مۋكانوۆ وبۆينياەتسيا ۆ توم, چتو ۆ سۆويح ليتەراتۋرنىح پرويزۆەدەنياح, كاك-تو “سىن بايا”, “ميرزابەك”, “تەميرتاس”, “ليتەراتۋرا XX ۆەكا”, پروتاسكيۆال كونتررەۆوليۋتسيوننىە ناتسيوناليستيچەسكيە ۆزگليادى. مۋكانوۆ بىل تەسنو سۆيازان س سەيفۋللينىم, دوسمۋحامەدوۆىم, اسىلبەكوۆىم, ايسارينىم, ۆالياحمەتوۆىم ي دجۋماباەۆىم, نىنە رازوبلاچەننىمي ۆراگامي نارودا. رەشەنيەم بيۋرو فرۋنزەنسكوگو گرك كپ/ب/ك مۋكانوۆ “كاك اكتيۆنىي چلەن كونتررەۆوليۋتسيوننوي ناتسيوناليستيچەسكوي گرۋپپيروۆكي, كاك پوسوبنيك ۆراگوۆ نارودا ي كاك نەرازورۋجيۆشيسيا بۋرجۋازنىي ناتسيوناليست” يز ريادوۆ پارتي يسكليۋچەن. مۋكانوۆ ۆ سۆويح زاياۆلەنياح نە وتريتساەت پرەدياۆلەننىە ەمۋ وبۆينەنيا ۆ دوپۋششەننىح وشيبكاح ۆ سۆوەي ليتەراتۋرنوي رابوتە. ۆۆيدۋ نەياسنوستي وتدەلنىح ۆوپروسوۆ, دەلو و مۋكانوۆە وتلوجيت ي پورۋچيت حولودوۆۋ دوراسسلەدوۆات”, دەگەننىڭ ىزعارى ارقاڭدى قارىعانداي. وسىنداي كۇي كەشكەن ءسابيت مۇقانوۆتىڭ الماتىداعى قىزىلكوزدەردەن اۋلاق جۇرۋگە تىرىسۋىن تۇسىنۋگە بولادى.
ىڭعايىن تاۋىپ سەمەيگە اتتانىپ كەتۋىنىڭ سىرى دا وسى بولسا كەرەك. وندا ۇزاق بولدى ما, جوق, تەز ورالدى ما, ايتەۋىر اباي مۇراجايىن ۇيىمداستىرۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن قايىم مۇحامەتحانوۆتاي ءىنى-جولداس تاۋىپ العانى راس.
قازىرگىشىلەپ ايتساق, شىعارماشىلىق جولىن بىلاي قويعاندا, كەرەي-ۋاق بولىپ كەزدەستى. جازۋشىلار وداعىنان العان تاپسىرماسى بار ما, الدە قايىمعا جاردەمدەسۋ نيەتى جەڭدى مە, نە قىزىققىش كوڭىلى اۋدى ما, ايتەۋىر ءسابيت ابايدىڭ “كوزىن كورگەن” اقساقال-كاراساقالدارمەن كەزدەسۋگە, توبىقتى ەلىمەن تانىسۋعا اسىقتى. داڭعايىر داڭقى بار ءسابيتتى ەل-جۇرت قۋانا قابىلدادى. الماتىدا ۇيتقىپ سوققان ىزعاردىڭ بەتى قايتا باستاعاندا ءومىرى كورىسپەگەن اعايىنداردىڭ اراسىنا كىرىپ, مارە-سارە بولدى. داستارقان باسىندا توبىقتىنىڭ ءسوزۋار شالدارى ءار نارسەنى اڭگىمەلەپ وتىرعاندا: “مۇحتار ابايدىڭ بالاسى عوي”, دەگەن وعاش ءسوزدى ەستيدى. ونىڭ انىق-قانىعىن بىلۋگە, قايىمنان سۇراۋعا ءمان بەرمەپتى.
امان-ەسەن الماتىعا ورالعاندا ءسابيتتى ۇلكەن قۋانىش توسىپ تۇر ەدى. “جۇمباق جالاۋ” رومانى شىعىپ, ەل-جۇرتتىڭ قولىنا تيە باستادى. جەر-جەردەن سابەڭە حاتتار جاۋىپ كەتتى. ءومىردىڭ قياستىعى, پارتيانىڭ ءزابىرى حات توپانىنىڭ استىندا قالىپ, سابەڭ قايتادان داڭق تاۋىنا كوتەرىلە باستادى. وسى جولى شىققان شىڭى بۇرىنعىدان دا بيىك, كورىكتى جانە مىعىم بولدى. ويتكەنى, قازاق ادەبيەتىندە كوركەمدىگى كەرەمەت, الىمى الىستى قامتيتىن, وزىق ەلدىڭ شىعارماسىمەن قاتار قويۋعا ۇيالمايتىن تولىققاندى رومان دۇنيەگە كەلدى. ءسابيت تۇلەگەن ءبۇركىتتەي سىلكىنىپ, قاتارعا قايتا كىرە باستادى. ارينە, بۇعان قۋانعاندار كوپ, قىزعانعاندار دا از ەمەس.
سەمەيدەن الماتىعا ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن قايىم كەلىپ, مۇحاڭنىڭ ۇيىنە تۇسەدى. ونى ەستىگەن سابەڭ, قايىمعا: “بىلە بىلسەڭ, سەنىڭ تۇسەر ءۇيىڭ بىزدىكى ەمەس پە؟! كەرەي-ۋاقتىڭ ەنشىسى ءبولىنبەگەنىن بىلەسىڭ بە ءوزىڭ؟” دەگەن قالجىڭىنىڭ اياعىن ۇيىنە قوناققا شاقىرۋمەن اياقتايدى. سەمەيدە تالاي گولايتتاعان “سەرىلەر” اتتىڭ باسىن ەركىن جىبەرەدى. ايتىلماعان اڭگىمە قالمايدى. سونداي ءبىر جەلپىنىس ۇستىندە سابەڭ: “مۇحتار ابايدىڭ بالاسى دەگەن توبىقتى شالدارىنىڭ ءسوزىنىڭ شىندىعىن بىلەسىڭ بە؟” دەپ سۇراپ, قايىمدى تاڭعالدىرادى. وسى ءبىر توسىن ساۋال ەكى الىپتىڭ اراسىنىڭ اشىلا تۇسۋىنە سەبەپشى بولدى. جانە داڭق تۇعىرىنا شابۋىلداۋدىڭ ءبىر تۇسى وسى. ءسابيت شىعارماشىلىعىنىڭ كوركەمدىگىنە كۇدىكتەنە قاراۋ سول كەزدەن باستالىپ, بارعان سايىن ورشەلەنە ءتۇستى.
قايىم جاتقان ۇيىنە ءتۇن ورتاسىندا ورالىپ, تاڭەرتەڭ مۇحاڭ ەكەۋى شايعا وتىرعاندا كوڭىل كوتەرىڭكىلىگى ءالى باسىلا قويماعان ەدى. مۇحاڭنان ءسۇيىنشى سۇراعانداي: ء“سىزدى ابايدىڭ بالاسى دەيدى عوي, سول راس پا؟” دەپ ەزۋىن جيماي سۇرايدى. سول كەزدە مۇحاڭ تارس جارىلىپ: “مۇنى ساعان ءسابيت ايتتى ما, تاعى نە ەستىدىڭ؟” دەپ قاتتى اشۋلانادى. ايتپاعان ءسوزى قالماعان سوڭ, قايىم ءىشىپ وتىرعان شايىن تاستاپ, ۇيدەن شىعىپ كەتەدى. ونشاقتى كۇن اسكەري تۋماسىنىڭ ءۇيىن پانالايدى. ويدا جوقتا كوشەدە كەزدەسىپ قالعاندا مۇحاڭ: ء“اي, قايىم قايدا ءجۇرسىڭ؟ وسىلاي دا وكپەلەۋگە بولا ما؟” – دەپ ەداۋىر ۋاقىت اشۋىن باسۋعا الەك بولىپ, اياعىندا ۇيىنە الىپ كەلىپ, شارۋاسىنا كومەكتەسەدى.
مۇحاڭ مەن سابەڭنىڭ پەندەلىك تۇرعىدان كەتىسكەن ءساتى وسى. وعان دەيىن دە اناۋ-مىناۋلار بولعان شىعار, بىراق جوعارىداعى قيسىنسىز ءسوز ەكى الىپتىڭ ەڭ شەشۋشى ايقاسىنا سەبەپ بولدى.
1941 جىلى 29 مامىردا ءسابيت مۇقانوۆ ماسكەۋ قالاسىنان مۇحتار اۋەزوۆكە ورىس تىلىندە ۇزاق حات جازىپتى. قازاقتىڭ ەكى سوزگەرى نەگە ورىسشالاپ كەتكەن دەگەنگە جاۋاپ: مۇحاڭ بولسا ءاۋ باستان قوڭىراۋلى ادام, ال سابەڭ 1937 جىلدان بەرى اڭدۋ مەن ارباۋدىڭ استىندا. ولاردىڭ ءاربىر ادىمى اڭدۋدا ەكەنىن, ونىڭ ۇستىنە ماسكەۋدەن جازىلعان حاتتىڭ مىندەتتى تۇردە وقىلاتىندىعىن, قازاقشا جازسا ءار ساققا جۇگىرتەتىڭدىگىن ەسكەرىپ, سابەڭنىڭ ورىسشاسى شىعانداپ تۇرماسا دا ورىسشا حات جازادى. مۇحاڭ دا ورىسشا جاۋاپ جازىپتى. ەندى ەكى ءسوز شەبەرىن قازاقشالاپ ءبىز اۋرە بولماي-اق قويايىق. بىرىنشىدەن, بار بوياۋىمەن جەتكىزە الماسپىز, ەكىنشىدەن, “دەيدى ەكەنگە” ءۇيرەنىپ قالعان قازاقتارعا مۇراعات دۇنيەسىن سول كۇيىندە جەتكىزسەك, كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالىنى باسىلماي, قولامتاداعى شوعى بىقسىپ جاتقان وسەك سوزدەردىڭ ءۇنى وشەر.
“ەكەۋمىزدىڭ شىنداپ تانىسقانىمىزعا جانە ءبىر-بىرىمىزگە “سەن” دەپ سويلەسكەنىمىزگە سوڭعى ءتورت-بەس جىلدىڭ ءىشى. سودان بەرى اشىعىراق سويلەسەيىن دەپ تالاي وقتالدىم, سەنىڭ شامشىلدىعىڭنان (ودنيم يز تۆويح نەدوستاتكوۆ ياۆلياەتسيا تو, چتو تى وچەن وبيدچيۆ, ينوگدا وبيجاەشسيا ني زا چتو) ايتا المادىم. حات جازۋدى ورىنسىز كوردىم, ءالى دە جۇرە بەرۋگە بار ەدىم, “ەسلي بى ۆ موسكۆە منە نە گوۆوريلي و تۆويح پوۆەدەنياح ۆ وتنوشەني مەنيا. منە گوۆوريلي, چتو تى ۆ گوسليتيزداتە رازياسنيل, چتو “جۇمباق جالاۋ” مۋكانوۆا مى زناەم: ون پلوحوي, ەگو حوروشيم دەلال دروزدوۆ...” تاكجە منە تام سكازالي, چتو تى, پروچيتاۆ سۆويۋ ستاتيۋ, پومەششەننۋيۋ ۆ “سبورنيكە سوۆرەمەننوي كازاحسكوي ليتەراتۋرى” ۋجاسنۋلسيا, چتو كتو-تو ۆستاۆيل تۋدا سلوۆا “ودنيم يز ۆەدۋششيح ۆ كازاحسكوي ليتەراتۋرە ياۆلياەتسيا مۇقانوۆ”, ي كوگدا تەبە پوكازالي تۆويۋ رۋكوپيس, گدە تى سام پيسال تاكيە سلوۆا, تى پوكراسنەل ي سكازال كوروتكو – “يا ۆىچەركنۋ” دەگەندى ەستىگەندە توبە شاشىم تىك تۇردى. قۇنانباي زامانىنداعى توبىقتىلىعىڭ قالماعان ەكەن عوي دەپ ءتۇيدىم. “يا بىل و تەبە وچەن ۆىسوكوگو منەنيا داجە توگدا, كوگدا مى ناحوديليس ۆ رازنىح پروتيۆوپولوجنىح لاگەرياح. يا تەبيا سچيتال (ي سچيتايۋ) ودنيم يز بولشيح تالانتوۆ ناشەگو ۆرەمەني ي ودنيم يز كۋلتۋرنەيشيح ليۋدەي, نە تولكو سرەدي كازاحسكيح پيساتالەي, نو ي سرەدي پيساتەلەي ناشەگو منوگوناتسيونالنوگو سويۋزا, ۆكليۋچايا ي رۋسسكيح. تۆوە زنانيە يا سوپوستاۆليايۋ سو زنانيەم سامىح پەرەدوۆىح پيساتەلەي ناشەگو ۆرەمەني, ۆكليۋچايا ي ەۆروپەيسكيح. ەتو – نە كومپليمەنت, ا موە ۋبەجدەنيە”, دەگەندى اشۋلى حاتتىڭ وزىندە جازۋعا ءسابيتتىڭ اقىلى دا, ازاماتتىعى دا جەتكەن كورىنەدى.
“يا – راستۋيۋششي پيساتەل” دەپ ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق جولىنداعى جەتىستىگى مەن قاتە-كەمشىلىگىن وزگەدەن بۇرىن ءوزى بادىرايتا ايتادى دا, ەكەۋىنىڭ ءدۇرداراز بولۋ جايىنا مىقتاپ توقتالادى.
قوس الىپتىڭ جازعان حاتتارىنىڭ كوشىرمەسى قولىمدا. ماشينكاعا ينتەرۆالسىز باسقاندا سەگىز, ال ەكى ينتەرۆالمەن باسسا 16 بەت. ءبىر-بىرىنە ايتپاعاندارى قالماعان. ارينە, قازىر ولاردىڭ جازعاندارىنا ءوز الىمىزشە قورىتىندى شىعارساق, پالەنىڭ ءبارى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلىلىققا تالاس, دانىشپاندىق پەن كەمەڭگەرلىكتى بولىسە الماۋ. مەنىڭ بۇل ويىم اششىلاۋ, رابايسىزداۋ شىعار حاتتى وقىماعاندار ءۇشىن, ال وقىعانداردىڭ كەلىسە قويماۋلارى دا مۇمكىن. سوندىقتان ۇلى جازۋشىلاردىڭ “ىشەك-قارنىن” وزدەرىنىڭ وي-پىكىرلەرىمەن اشۋعا ءماجبۇرمىن. قانشاما ءسابيتشىل بولسام دا, بۇرا تارتپاي, عالامدىق دانقى بار دەپ مۇحاڭا جەڭىلدىك جاساماي, ءوزىمنىڭ ورەم جەتكەنشە اششى شىندىقتاردى الدارىڭىزعا جايىپ سالماقپىن. ولار كەيىنگى ۇرپاعىنان مۇنى كۇتپەدى دەپ ايتا المايمىن, ويتكەنى, 1941 جىلعى جازىلعان حاتقا 1960 جىلى 28 ناۋرىزدا ءسابيت مۇقانوۆتىڭ “تسەل ناپيسانيا داننوگو كوممەنتاريا ك پيسمۋ اۋەزوۆا زاكليۋچاەتسيا ۆ ۆوسستانوۆلەني يستوريچەسكوي يستينى... ي ۆسە” دەۋىندە ءبىرتالاي قىجىل جاتقانىن اڭعارماسقا بولمايدى. ونىڭ ەڭ ۇلكەنى 1959 جىلعى بەرىلگەن لەنيندىك سىيلىقتا جاتىر.
“ا” دەپ اۋىزدى اشقان سوڭ “ب”-سىنان سەسكەنبەيىك.
“تەپەر يا حوچۋ وبياسنيتسيا س توبوي ۆ توم, پوچەمۋ ناشي وتنوشەنيا زا پوسلەدنيە 2-3 گودا ناتيانۋليس؟ پريچينۋ يا ۆيجۋ ۆ سلەدۋيۋششەم: تى ۆ پوسلەدنەە ۆرەميا (موجەت بىت ي رانشە) پوچەمۋ-تو ۋبەجدەن ۆ توم, چتو نا سۆەتە جيۆەت زلودەي پو يمەني سابيت مۋكانوۆ, كوتورىي زاۆيدۋەت ۆسەم, وسوبەننو مۋحتارۋ اۋەزوۆۋ ي نە حوچەت دات دوروگۋ نيكومۋ, كرومە سەبيا. تاك تى گوۆوريل نا سوۆەششاني ۆ رەداكتسي “سوتسياليستىك قازاقستان” ۆ ەتوم گودۋ.
يا پروسيل بى تەبيا وبياسنيت, كوگدا تى گوۆوريش, چتو “مۋكانوۆ زاۆيدۋەت نام”, كتو ەتو “نام؟” تى ۆزگلياني نا ۆسە كادرى كازاحسكوي سوۆەتسكوي ليتەراتۋرى ي سكاجي, رازۆە سرەدي نيح ەست حوت ودين, كوتورومۋ يا نە پوموگ ۆ روستە. داجە گابيت, س كوتورىم ناتيانۋتى موي وتنوشەنيا زا پوسلەدنيە 3-4 گودا, نە موجەت سكازات, چتو يا ەمۋ نە پوموگ ۆ ەگو تۆورچەسكوم روستە. ۆسە ەتي پيساتەلي وب ەتوم پيسالي نەودنوكراتنو. بەز مويح پرينۋجدەني. رازۆە ەتو زاۆيست؟ ناكونەتس, زاچەم منە زاۆيدوۆات تەبە؟ يا زنايۋ, چتو تى ۆ كازاحسكوي كۋلتۋرە ۆووبششە, ۆ ليتەراتۋرە ۆ چاستنوستي, زانيماەش وچەن بولشوە مەستو. ي ۋ مەنيا ەست سۆوي ۋچاستوك, ۆپولنە دوستاتوچنىي دليا رازۆەدەنيا موەگو حوزيايستۆا; تاك چتو تەبە نە زا چەم بوياتسيا, چتو كولونيزيرۋيۋ تۆوي كراي”.
سالا قۇلاش حاتتىڭ ەڭ ءتۇيىندى, وت شاشىپ تۇرعان ماسەلەسى وسى: تاعى دا قايتالايىن, ۇلىلىققا تالاسۋ, دانىشپاندىق پەن كەمەڭگەرلىكتى ەشكىمنىڭ قانجىعاسىنا بايلاتپاۋ, اتاق-داڭقتى بولىسپەۋ نيەتى ەكەنىن جازباي تانيمىز.
مۇحاڭ دا تارتىنباپتى. “ۆ تەبە ەست حۆاستليۆوست, نەسكرومنايا سامورەكلاما. ەتو ۆيدەل نا منوگيح سوبرانياح, ۆ گازەتنىح ۆىستۋپلەنياح, – ي ەست تاكجە وچەن پوۆەرحنوستنوە سامومنەنيە, چتو كازاحسكايا ليتەراتۋرا – ەتو تى. تى نا سوۆەششاني ۆ “سوتسياليستىك قازاقستان” دال نەۆەرنۋيۋ سپراۆكۋ و توم, چتو بۋدتو تى ناچال كريتيكوۆات, ي يا وبيدەلسيا. نە ۋپروششاي ي نە يسكاجاي پراۆدى. ۆسپومني زاسەدانيە پارتكوما ۆ 1938 گ., گدە ناس سلۋشالي توۆاريششي. يا تام گوۆوريل, چتو كاجدوە پرويزۆەدەنيە سابيتا, پوياۆيۆشەەسيا دو سيح پور نەدونوشەنو, چتو يا نەدوۆولەن, نەۋدوۆلەتۆورەن س تاكيم ستاجەم, كاك ۋ تەبيا. يا توگدا جە ي پوسلە بىل گلۋبوكو رازوچاروۆان ۆ تەبە, زامەتيۆ تۆوە ۆوسپرياتيە ەتوگو كريتيچەسكوگو سۋجدەنيا و تۆوەم پيساتەلسكوم ترۋدە نا مانەر, سكاجۋ پريامو, سەيفۋللينا. ۆەد ۋ نەگو بىلا وتۆراتيتەلنايا سيستەما; كريتيكۋ ەگو پرويزۆەدەني نازىۆات ۆراجدەبنىم اكتوم پروتيۆ سوۆەتسكوي ۆلاستي. ون بىل يمەننو ناستولكو ناحالەن ي بەززاستەنچيۆ. يا ۆپراۆە وبياسنيت ەتو ەششە نە يزجيتىم ۆ تەبە ۆليانيەم كورىستنىح وتنوشەني توي ليتەراتۋرنوي گرۋپپى, ك كوتوروي تى پرينادلەجال, ي كوتورۋيۋ ۆوزگلاۆيل سەيفۋللين. ا ەتو گرۋپپا س ەە گريازنىمي, فەودالنو-رودوۆىمي پراۆامي, وچەن منوگو ناۆرەديلا سوۆەتسكوي ليتەراتۋرە ۆ كازاحستانە. ونا منوگو ناۆرەديلا ي تەبە ۆ ناچالنىي پەريود تۆوەگو فورميروۆانيا”, دەگەن ويلارىن كەلتىرۋ ءماسەلەنىڭ بايىبىنا بارۋ ءۇشىن وتە قاجەت.
مۇنداي اشىق پىكىرلەرگە تۇسىندىرمە بەرىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. بۇلار پەندەلىك تۇرعىدان بولسا, ەندى شىعارماشىلىق جاعىنان قاراستىرساق, وندا ۇلىلىققا تالاسۋدىڭ قانداي ارنامەن جۇرگەندىگىن بىرقىدىرۋ انىق شامالايمىز.
ءسابيتتىڭ مۇحتارعا قويعان ەڭ ۇلكەن كىناسى – كەڭەس تاقىرىبىنا جازعان شىعارمالارىڭ ءوز دارىنىڭنىڭ دەڭگەيىنەن الدەقايدا تومەن. “موي كريتيچەسكيە زامەچانيا ۆ وتنوشەني تۆويح وتدەلنىح پرويزۆەدەني سوۆەرشەننو نە يسحوديات يز موەي زاۆيستي ك تەبە, وني يسحوديات يز موەگو ۋبەجدەنيا. گوۆوريا وتكروۆەننو, يا نەدوۆولەن تۆويمي شاگامي ۆ ليتەراتۋرە پوسلەدنيح لەت. وني ۋ تەبيا نەرەشيتەلنى, روبكي. يا سوپوستاۆليايۋ تۆوي پرويزۆەدەنيا دو سوۆەتسكوگو ي سوۆەتسكوگو پەريودا. تى نە سمەلىي ۆ سۆويح شاگاح, منوگو وگليادىۆاەشسيا ۆ ستورونۋ, بوياس كاك بى چەگو نە سلۋچيلوس. وتسيۋدا ستراداەت ۆسيا تۆويا سوۆەتسكايا تەماتيكا. سۆويۋ سوۆەتسكۋيۋ دۋشۋ نا نوۆوي تەماتيكە تى, كاك حۋدوجنيك, سووتۆەتستۆەننو تۆوەمۋ تالانتۋ ي زنانيۋ – تى ەششە نە پوكازال”, دەگەنى ءار قيلى وي ايتۋعا بولعانىمەن, ادەبيەتتىڭ بۇگىنگى شىندىعى توڭىرەگىندە شىر اينالۋ كەرەك دەگەن سوتسياليستىك رەاليزم تالابىن انىق اڭعارامىز. ونى اتتاپ وتۋگە سابەڭ بارماعان, قايتا كەيبىر ناۋقان تۇسىندا ارتىق سىلتەپ جىبەرەتىنىن دە جاسىرماعان ابزال. جانە ونى ءوز تاجىريبەسىندە تالاي سىناپ كورگەن.
ونىڭ ناقتى دالەلى 1938 جىلى شىققان “جۇمباق جالاۋ” رومانى. ونى وسى جاۋابىندا مۇحاڭ: “ەتو پەرۆىي ناستوياششي رومان نا ناشەم يازىكە” دەگەنى شىندىق بولعاندىقتان ەل قۋانىشىنا اينالىپ, حالىق جاپپاي وقىپ, وزدەرىنىڭ وي-پىكىرلەرىن, قۋانىش-شاتتىقتارىن 1937 جىلى جازىقسىز جازالانعان ءسابيتت
مەن بۇل ماسەلەنى اڭگىمەلەگەندە ءوزىمنىڭ دەرەككە, قۇجاتقا سۇيەنەتىن ادەتىمە باقپاقپىن. ۇلىلاردىڭ ەت جاقىنى بولماسام دا ءبىراز ۋاقىت قاستارىندا بولىپ, اقىلدارىن تىڭداعان, ءىس-ارەكەتتەرىن كوزبەن كورگەن كەكسەلىگىمدى دە اڭعارتپاقپىن.
قازاق ادەبيەتى مەن عىلىمى تاريحىندا مۇحتار اۋەزوۆ پەن ءسابيت مۇقانوۆ ەكەۋىنىڭ اراسىنداعىداي شيەلەنىسكەن قارىم-قاتىناس باسقالاردا جوق دەسە دە بولادى. قايسىبىرەۋلەردىكى كەزەڭدىك دىز ەتپە بولىپ, ەرتەڭىنە ۇمىتىلىپ جاتسا, بۇل ۇلىلاردىڭ اڭگىمەسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن سوزىلۋدا. مەنىڭ ايتىپ, جازعانىمنان ءبارى جونگە تۇسەدى دەپ دامەلەنبەيمىن. الايدا, پىش-پىش اڭگىمەلەردىڭ وتىن وشىرۋگە, ادەيى جاسالاتىن قادامداردىڭ تىيىلۋىنا سەبى تيسە ادامي مىندەتىمدى ورىندادىم دەپ مارقايار ەدىم.
مەنىڭ ۇستەلىمنىڭ ۇستىندە “اۋەزوۆ ءۇيى” عىلىمي-مادەني ورتالىعىنىڭ 1997 جىلى شىعارعان “م.و.اۋەزوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق شەجىرەسى” دەگەن 766 بەتتىك قالىڭ كىتاپ جايىلىپ جاتىر. ودان باسقا دا مۇحاڭا ارنالعان ەڭبەكتەر كىتاپ سورەسىندە ءتىزىلىپ تۇر جانە ءبارى دە وقىلعان, قاجەتتى كەزىندە پايدالانىلىپ وتىرىلادى. سونىمەن قاتار, 60 جىل ارحيۆتەن جيناعان ەڭبەكتەرىم دە قاسىمدا. مۇنى ماقتان ءۇشىن ەمەس, شىندىقتى ايتاتىن ادەتىمنىڭ دالەلى جانە كەيبىر ەڭبەكتەردە سانالى, كەيدە بىلمەستىكتەن ەسكەرىلمەي قالعان شىندىقتاردى بۇرمالاماي پايدالانايىن دەپ وتىرمىن.
ءسابيت مۇقانوۆ جەتىمدىكتىڭ بار تاقسىرەتىن تارتىپ ەس جيعان, ەتەك جاپقاندا قاتارعا تۇرىپ, قازان توڭكەرىسى كەدەي-كەپشىككە, جەتىم-جەسىرلەرگە, حالىقتىڭ 90 پايىزىنا جاقسىلىق اكەلە جاتىر, باي-ماناپ, بيشىكەشتەردىڭ سىلىكپەسىن شىعارماقشى دەگەن ۇگىت-ناسيحاتقا سەنىپ, بولشەۆيكتەردىڭ ايتقانىنان شىقپاعان, ۇرانداتقان, داۋىلداتقان, وسى ءىسىم قاتە ەمەس پە دەپ كۇدىكتەنبەگەن, ءبارىن دە حالقىم ءۇشىن ىستەيمىن دەپ ايىلىن جيناماعان ادام بولعانى امبەگە ايان. ارتىق ايتقانىن, كەم سوققانىن ۇققان تۇستا ەلدەن بۇرىن ءوزى مويىنداپ وتىرعان پەندە دە ءسابيت مۇقانوۆ. تۋرا ءجۇرىپ كەلەمىن, قاتەلىككە ۇرىنىپ جاتقان جوقپىن با دەپ ءبىر ءسات كۇدىكتەنبەگەن ادامدار بولسا, سونىڭ ءبىرىنشىسى ءسابيت مۇقانوۆ بولعانىن دالەلدەپ جاتۋدىڭ تاعى قاجەتى جوق.
ال مۇحتار اۋەزوۆكە كەلگەندە ۋاقىتپەن ۇندەس بولعان ساتتەرىن ءجيى كورەمىز دە, ارقيلى قيسىنداردى ايتقىزعان تۇستارعا كەزىگەمىز. 1932 جىلعا دەيىنگى مۇحاڭ ءومىربايانىنا كوز سالساق سەمەيدەگى مۇعالىمدەر سەمينارياسىن بىتىرمەي جاتىپ, 1918 جىلى كوكتەمدە ومبى قالاسىندا وتكەن جاس الاششىلداردىڭ جيىنىنا قاتىسىپ, ءسوز سويلەۋى, “جاس ازامات” گازەتىن شىعارىسۋعا قاتىسۋى, “اباي” جۋرنالى مەن “سارىارقا” گازەتىنە ۇلتجاندىلىق سيپاتى باسىم ماقالالار جازۋى, 1919 جىلدىڭ قاراشا ايىنان 1923 جىلدىڭ ناۋرىزىنا دەيىن ۆكپ (ب), ياعني كوممۋنيستىك پارتيانىڭ مۇشەسى بولۋى, 1919 جىلى 20 جەلتوقساندا سەمەي رەۆكومىنىڭ ينورودچەسكي پودوتدەلىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالۋى, ودان 3 كۇن بۇرىن “كاك چلەنى ورگانيزاتسيا “الاشوردى”: ەرمەكوۆ, اۋەزوۆ ي ديۋسەباەۆ” ۇشەۋىنىڭ رەۆكوم وتىرىسىنا قاتىسۋى, گۋبرەۆكوم مەن گۋببيۋرونىڭ 1920 جىلعى 20 شىلدەدەگى وتىرىسىندا قازاقستان سوۆەتتەرىنىڭ سەزى جاقىنداپ قالۋىنا بايلانىستى بۇراتانالار بولىمشەسىن بۇراتانا بولىمىنە اينالدىرىپ, “توۆ. اۋەزوۆا نازناچيت زاۆينوتدەلوم ي چلەنوم گۋبرەۆكوما سوۆەششاتەلنىم گولوسوم” دەپ شەشتى (ورىسشا جازىلعانداردى سول كۇيىندە بەرەمىز جانە بۇل كەزەڭگە نازار از اۋدارىلىپ كەلەدى). سودان كەيىن 1921 جىلى ورىنبورداعى سوۆەتتەردىڭ بۇكىلقازاقستاندىق ءىى سەزىنە قاتىسىپ, 1922 جىلدان باستاپ ۇكىمەتتىڭ سالقىن قاباعىن سەزىندى. مۇنى بىلگەن سوڭ جەلتوقسان ايىندا تاشكەنتكە كەلۋگە ارەكەت جاسادى. پارتيالىق ەسەپتەن شىقپاي, پارتبيلەتىن پوشتا ارقىلى ورىنبورعا جىبەرىپتى دەگەن دەرەك تە بار. جاسىراتىنى جوق, كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا, 20-جىلداردا تاشكەنت قالاسىندا قازاق زيالىلارى, اسىرەسە, الاشورداشىلار ساياسي يمميگرانتتار بولدى دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان-دى.
1922-25 جىلدارى تاشكەنت قالاسىندا باتىس الاشورداسىنىڭ, ياعني ويىل ءۋالاياتى وكىمەتىنىڭ كوسەمى ح.دوسمۇحامەدوۆ قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ماعجان جۇماباەۆ سىندى قايراتكەرلەرگە كوممۋنيستىك پارتيانىڭ سەگىز ءمۇشەسىنە مىنەزدەمە بەرگەندە, قازاقتىڭ ۇلى ازاماتى تۇرار رىسقۇلوۆ ي.ۆ.ستالينگە 1924 جىلى 29 ساۋىردە جازعان حاتىندا “پوليتيچەسكوە ي دۋحوۆنوە ۆليانيە ناد كيرگيزسكيم ناسەلەنيەم ۆو تۋركەستانە سەيچاس ناحوديتسيا ۆ رۋكاح الاشوردينسكيح دەياتەلەي. وني يمەيۋت تەسنۋيۋ سۆياز س زاگرانيتسەي.” (ماسكەۋدەگى رگاسپي ءارحيۆى, 17 قور, 85 تىزبە, 77 ءىس, 244 بەت.) دەگەن دەرەكتى ايى-كۇنى تۇگىل, ساعاتىنا دەيىن بايانداپ وتىرۋىمنىڭ سىرى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ وسى كەزەڭىنە تياناقتى كوڭىل بولۋشىلەر از جانە كەيبىر ساتتەر شەجىرەگە تۇسپەي كولەڭكەلەنىپ قالعاندارى دا جوق ەمەس.
مۇحاڭنىڭ اۋەلى تاشكەنتكە, سوڭىنان لەنينگرادقا, كەيىننەن تاشكەنتكە قايتىپ ورالعانىن مانسۇقتاي ايتقانداردىڭ ءبىرى ءسابيت مۇقانوۆ بولعانى بەلگىلى. ونداعى نەگىزگى تەزيس – بايشىل, ۇلتشىل, الاشورداشىل بولدى. ول بەتىنەن قايتقان جوق دەپ قازاق ادەبيەتىنە قوسىپ جاتقان ءىرى ۇلەستەرىنە, ايتۋلى شىعارمالارىنا ءمان بەرىلمەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, الاشتىڭ 44 قايراتكەرى 1930 جىلدىڭ كوكتەمىندە ماسكەۋ تۇرمەسىندە تەكسەرىلىپ, 13 ادام اتۋ جازاسىنا, قالعاندارى ارقيلى جىلدارعا سوتتالعاننان كەيىن قازاق زيالىلارىنا ەكىنشى تولقىن سوقتى. سولاردىڭ العاشقىسى بولىپ, 1930 جىلى 17 قىركۇيەكتە تاشكەنت قالاسىندا مۇحاڭ تۇتقىندالىپ, الماتى تۇرمەسىندە 1932 جىلدىڭ كوكتەمىنە دەيىن جاتىپ, 3 جىلعا شارتتى سوتتالدى. ساكەن مەن ءسابيت بۇل سوتتاردىڭ بىردە-بىرىنە قاتىسقان جوق. جازدىم, جاڭىلدىم دەپ ءبىرىككەن مەملەكەتتىك ساياسي باسقارماسىنىڭ (وگپۋ) قازاقستانداعى وكىلەتتى وكىلدىگىنە مۇحتار اۋەزوۆ: “يا ۆسە جە پو سۋششەستۆۋ وكازالسيا نە ۆ لاگەرە رەۆوليۋتسيوننىح پيساتەلەي كازاحستانا, ا ستال ودنيم يز ناتسيوناليستيچەسكي ناستروەننىح پيساتەلەي. ا ەتوت پۋت وبەكتيۆنو ۆەل ك كونتررەۆوليۋتسي... يا ۆ داننىي مومەنت وتنوشۋس نە تولكو ك سۆوەي پرەجنەي ليتەراتۋرنوي پوزيتسي كاك ليتەراتۋرا, نو داجە وسۋجدايۋ سۆوي پوزيتسي ي ۆ وبلاستي يسسلەدوۆاتەلسكوي دەياتەلنوستي كاك يستوريكا كازاحسكوي ليتەراتۋرى” (128-بەت), دەگەنى 10 ماۋسىم كۇنى “سوتسيالدى قازاقستان” مەن “كازاحستانسكايا پراۆدا” گازەتتەرىندە داۋرىقتىرا جاريالاندى.
ءسابيت مۇقانوۆ پەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ورىنبور باسىندا جاناسقان ساتتەرى تەك جينالىستاردا بولماسا, داستارقان باسىندا نەمەسە كوشەدە سەرۋەندەگەن كەزدەرى بايقالمايدى. ءتىپتى وسەك-اياڭنىڭ ءوزى دە ەش حابار جەتكىزبەيدى. 20-جىلداردىڭ اياعىندا ساكەن سەيفۋللين ءوزى باسقارىپ وتىرعان تاشكەنتتەگى قازاق وقىتۋشىلار ينستيتۋتىنا (كازپەدۆۋز) مۇحاڭدى مۇعالىمدىككە قابىلداعان بولاتىن. ال مۇحاڭ وقۋىن ءبىتىرىپ كەتكەننەن كەيىن 1928 جىلدىڭ كۇزىندە س.مۇقانوۆ لەنينگرادقا بارىپ, ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىر سەمەستر وقىپ, جەرگىلىكتى جەردە قىزمەتكەر از دەگەن شەشىممەن ءبىر قىس “كەڭەس اۋىلى” گازەتىندە رەداكتور بولىپ, 1930 جىلى ماسكەۋگە كەتىپ, 1936 جىلى ورالدى. “حح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتى”. ءى-ءبولىم (ۇلتشىلدىق, بايشىلدىق ءداۋىر) دەگەن كىتابىن 1931 جىلى 28 cاۋىردە جازىپ ءبىتىرىپ, 1932 جىلى باسىپ شىعارادى. بۇل كەزدە مۇحاڭ الماتىنىڭ تۇرمەسىندە ازاپ شەگىپ جاتقان-دى.
قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ تاريحىندا الاششىل اقىن-جازۋشىلار تۋرالى كۇنى كەشەگە دەيىن, ياعني تاۋەلسىزدىك كەلگەنگە دەيىن تەك قارعاۋ-سىلەۋمەن كەلگەن بايتۇرسىن ۇلى احمەت, دۋلات ۇلى مىرجاقىپ, قاراش ۇلى ومار, جۇماباي ۇلى ماعجان, تورايعىر ۇلى سۇلتانماحمۇت, دونەنتاي ۇلى ءسابيت, كۇلەي ۇلى بەرنياز, اۋەز ۇلى مۇحتار, ايماۋىت ۇلى جۇسىپبەكتىڭ تۆورچەستۆولىق پورترەتتەرىن العاش وقۋلىققا, عىلىمي زەرتتەۋگە اينالدىرعان عالىم ءسابيت مۇقانوۆ ەكەندىگىنە ەشكىم داۋ ايتا المايدى. راس, پرولەتارلىق ديكتاتۋرانىڭ ايبارى مەن امىرىنە سۇيەنىپ, وڭدى-سولدى سىلتەگەنى, كەيدە بۇرمالاپ, تىرناق استىنان ۇلتشىلدىق-بايشىلدىق قانا ەمەس, كەڭەس وكىمەتىنە قاستاندىق ىزدەپ جازعانى دا بەلگىلى. ويتپەسە ول كىتاپتىڭ شىعۋى ەكىتالاي ەدى, ويتكەنى سەن كەڭەس جاۋلارىنا وبەكتيۆتى تۇردە ناسيحات جاساپ وتىرسىڭ دەۋ قيىن ەمەس-ءتىن. ونداي ايىپتى 1937 جىلى ەستىدى دە, گازەت-جۋرنالدا سىنالىپ, پارتيادان قۋىلدى, قىزمەتىنەن بوسادى.
ال ەندى مۇحاڭنىڭ شەجىرەسىنە قايتادان ورالايىق. تۇرمەدەن شىعىپ, زووۆەتينستيتۋتتا قىزمەت ىستەپ جۇرگەندە 1933 جىلدىڭ 21 اقپانىندا مۇحاڭ ءسابيت مۇقانوۆتان حات الىپتى. م.اۋەزوۆ مۋزەيىندەگى قولجازبا قورىنداعى جانە تۇرسىن جۇرتباەۆتىڭ “بەسىگىڭدى ايالا” دەگەن تاريحي-عىلىمي ەسسەسىنىڭ 627-بەتىندە: “مۇحتار دا, ءسابيت تە “ەت قىزۋىمەن” ايتىلعان پىكىرلەرىنەن قايتىپ, قاتەلىكتەرىن مويىندادى. ءسابيت ابايدى قارالاۋشىسىنان ناسيحاتتاۋشىسىنا, زەرتتەۋشىسىنە اينالدى. ماعجاندى دا, مۇحتاردى دا مويىندادى. وعان 1933 جىلى 21 اقپاندا مۇحتارعا, 1934 جىلى قاراشانىڭ 2-ءى كۇنى ماعجانعا جازعان حاتتارى دالەل. ەكى حاتتا دا ءسابيت پىكىر تالاستىرا وتىرىپ ويىن اشىق ايتادى” (136-بەت), دەپ سەندىرۋى شىندىق. قۇجاتتار دالەلدەيدى.
ال وسىعان دەيىن, ياعني ەكەۋى ەكى لاگەردە جۇرگەن كەزدە جازىلعان “ حح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتى” مونوگرافياسىنداعى مۇحاڭ پورترەتىندە نە جازىلعان ەكەن, سوعان كوز سالايىق.
قانداي ءمىن تاۋىپ, كوممۋنيستىك جالا جاپسا دا ءسابيت اقىندىق, جازۋشىلىق كۇشىن العاندا مۇحتار كۇشتى جازۋشى دەيدى. ء“تىل سۇلۋلىعىنىڭ ۇستىنە, مۇحتار كەيىپكەر جاساۋعا شەبەر. مۇحتاردىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ سىرتقى كورىنىسى مەن ىشكى سەزىمى ايقىن كورىنىپ وتىرادى. بايشىل جازۋشىلاردىڭ ىشىندە بايلار توبىنىڭ تاپتىق كەسكىنىن ونىڭ كەيىپكەرى ارقىلى كورسەتۋ رەتىندە مۇحتاردان اسقانى جوق. جازۋعا شەبەرلىك جاعىنان پرولەتاريات جازۋشىلارىنا مۇحتاردان ۇيرەنەتىن نارسە كوپ” (س.مۇقانوۆ. حح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتى. ەكىنشى باسىلىم. 2008. 352-353 بەتتەر.) دەگەن قورىتىندىنىڭ ايتارى مول, سەزدىرەرى كوپ ەكەنى ايدان انىق.
1933 جىلدىڭ 21 اقپانىنداعى حاتتىڭ جالعاسى كوكتەم كەزىندە لەنينگرادتان وتباسىن الماتىعا الىپ قايتقان مۇحاڭنىڭ ءسابيتتىڭ ماسكەۋدەگى جەرتولە جاتاقحاناسىندا ءتۇنى بويىنا سوزىلىپ, كوز شىرىمىن الماعان اڭگىمەلەرى تاۋسىلماعانىن ءماريام قوجاحمەتقىزى جىر قىلىپ ايتىپ ەدى. ال سونىڭ ناتيجەسى قالاي بولدى؟
1934 جىلى 6 ماۋسىمدا قازاقستان مادەنيەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ سەزىندە سويلەگەن سوزىندە ءسابيت مۇقانوۆ: “تارتىس”, “وكتيابر ءۇشىن”, “تۇنگى سارىن” پەسالارىن, تاعى باسقا بىرنەشە كەڭەس تاقىرىبىنا جازعان اڭگىمەلەرىنەن كەيىن مۇحتارعا كۇدىكتەنۋگە بولمايدى” (سوتسيالدى قازاقستان 6.6.1934), دەپ كەپىلدەمە بەرەدى. 1922 جىلدان 1937 جىلعا شەيىن ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ايتقانىنا, جازعانىنا ەل-جۇرت قانا ەمەس, بيلەۋشى پارتيا دا, وكىمەت تە قۇلاق قويعانىن ەستەن شىعارمايىق.
ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ جانىنداعى قىزىل پروفەسسۋرا ينستيتۋتىنان 1935 جىلعى جازعى كانيكۋلعا كەلگەن ءسابيت مۇقانوۆ ەكى جارىم جىلدان بەرى مۇحاڭنىڭ قولىندا جۇرگەن اڭگىمەلەر جيناعىنا رەداكتور بولاتىن ادام شىقپاي جاتقاندا, سول “ەسكىلىك كولەڭكەسىندە” جيناعىنا قىسقاشا العىسوز جازىپ, جاۋاپكەرشىلىگىن كوتەرگەنى ءۇشىن 1937 جىلدىڭ قىزىلكوزدەرى قازاقستان جازۋشىلارىنىڭ پارتيا جينالىسىندا “ س.مۇقانوۆ اۋەزوۆتىڭ كەڭەسكە قارسى اڭگىمەلەرىنىڭ (“قيلى زامان”, “قاراش-قاراش”) جيناعىن ءوزىنىڭ رەداكتورلىعىمەن جارىققا شىعارعاندىعى” ءۇشىن ايىپتالدى.
بۇل از بولسا, مۇحاڭ مەن سابەڭ 1935 جىلى 20 قاراشادا وقۋ حالىق كوميسسارى ت.جۇرگەنوۆكە ورىستىڭ اتاقتى كومپوزيتورى ب. ۆ. اسافەۆكە قازاق وپەراسىن جازدىرۋعا كەلىسىم-شارت جاساۋدى ءوتىنىپتى. 1936 جىلدىڭ قاڭتار, اقپان ايلارىندا قازاقتىڭ ءىرى عالىمدارىنىڭ ءبىرى ت.ءنۇرتازيننىڭ ەستەلىگى بويىنشا, مۇحاڭ مەن سابەڭ “لەنينگرادتا “ەۆروپەيسكايا” قوناق ۇيىندە جاتتى. قازاقستان كوركەمونەر باسقارماسى لەنينگرادتاعى اتاقتى كومپوزيتور ب.ۆ.اسافەۆپەن كەلىسىم جاساسىپتى. كومپوزيتور “اقان مەن زايرا” دەگەن وپەرا جازباق. مۇحاڭ مەن سابەڭ اسافەۆپەن جۇزبە-ءجۇز اڭگىمەلەسە وتىرىپ وپەرانىڭ ليبرەتتوسىن جاساپ تامامداۋعا بارىپتى” (مۇحتار اۋەزوۆ تاعىلىمى. 1987. 57-بەت.) دەگەنى پەندەلىك تىرلىكتىڭ تۆورچەستۆولىق بىرلىككە, قاجەت دەسەڭىز دوستىق كوڭىلگە اۋىسقانىنا دالەل بولسا كەرەك. ال شىعارمانىڭ سىرىنا كەلسەك, “قازاق ادەبيەتى” گازەتىندە 1936 جىلى 17 مامىردا ءسابيت مۇقانوۆ اقىندار مەن ءانشىلەر ومىرىنەن “اقان مەن زايرا” اتتى التى سۋرەتتى ليبرەتتو جازىلعانىن حابارلايدى. ال ول م.اۋەزوۆتىڭ 20 تومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ 11-تومىندا جاريالانىپتى.
مۇحاڭنىڭ قازاق دراما تەاترىنىڭ ادەبي ءبولىمىن باسقارۋى رەپەرتۋاردى ءوز شىعارمالارىمەن, سونداي-اق اۋدارمالارمەن بايىتۋدىڭ ۇلكەن كەزەڭى بولدى. 1937 جىلعى اقىن-جازۋشىلار جيىنىنا قاتىستى. 1937 جىلى 7 قىركۇيەكتە الماتىداعى اقىن-جازۋشىلاردىڭ “ۇلتشىل فاشيستەردىڭ ادەبيەتتەگى زيانكەستىك ىستەرىمەن كۇرەسۋ جانە جاس كادرلاردى ءوسىرۋ تۋرالى” جينالىسىندا پرەزيديۋمدە وتىرىپ: “ت.ءجۇرگەنوۆ حالىق ادەبيەتىن الاشوردا جولىمەن ۇعىندىرماق بولدى جانە ورىس حالقىنىڭ ۇلكەن ەڭبەگىن پايدالاندىرمادى”, دەگەنى دە حاتقا ءتۇسىپتى. ول زاماندا كىم نە ايتپادى دەگەندى بىلاي قويعاندا, ءسابيت مۇقانوۆ مۇحتار اۋەزوۆ ۇلتشىل-بايشىلداردىڭ ىشىندە دەپ ساناعانىمەن, ماقالالارىندا ءتۇسىن تۇستەپ, اتىن اتاعان ءساتى وتە از. وسى كوڭىل 1932 جىلى مۇحاڭ تۇرمەدەن اشىق حات جازىپ شىققاننان كەيىن جولداستىق قارىم-قاتىناس دەڭگەيىنە جەتكەن.
وسىنداي كۇيدە جۇرگەن ۇلى دارىنداردىڭ ءبىر-بىرىمەن ۇستاسقان, قاعىسىپ قالعان, سىنعا العان ساتتەرى 1938 جىلدان كەيىن باستالعان سياقتى.
1937 جىلى 20 ماۋسىمدا قازاق سسر حالىق كوميسسارياتى جانىنداعى كوركەمونەر باسقارماسى دراماتۋرگتەردىڭ جينالىسىندا مۇحتار اۋەزوۆ: “سەيچاس يا زانيات ناد ليبرەتتو وپەرى “ايمان – شولپان”. بولشايا وتۆەتستۆەننوست نا منە – ەتو وكونچانيە پەسى ك وكتيابريۋ” (166-بەت) دەگەنى قازىرگى اباي, بۇرىنعى ل.ي.ميرزويان اتىنداعى وپەرا تەاترىنىڭ 1937-1938 جىلدارداعى رەپەرتۋارىنا ەنىپ, مۋزىكاسىن ە.برۋسيلوۆسكي جازعانى بەلگىلى. وعان دەيىن جازىلعان “ايمان – شولپان” كومەدياسى اقتوبە, ورال وبلىستارىنىڭ دراما تەاترىندا قايتادان قويىلاتىن بولىپتى.
كوركەمونەر باسقارماسىنىڭ باستىعى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ بۇيرىعىمەن “ايمان – شولپان” وپەراسىن تاپسىرۋ 1938 جىلدىڭ 28-29 ساۋىرىندە, پرەمەراسى 2 مامىردا جۇزەگە اسۋعا ءتيىس بولعان. ءومىر ءوز جولىمەن ءجۇرىپ جاتقان ۋاقىتتا ءسابيت مۇقانوۆ 1939 جىلى 27 اقپاندا “حالىق قازىناسىن دۇرىس پايدالانايىق (پىكىر الىسۋ رەتىندە)” دەگەن ماقالاسىندا قازاق ەپوستارىن دۇرىس پايدالانۋ, اسىرەسە, تەاتر ساحناسىنا لايىقتاعاندا ءوڭىن اينالدىرماي, وبرازدىڭ دامۋ, كورىنۋ دەڭگەيىن ساقتاۋ جايىنا توقتالىپ, “ايمان – شولپان” پەساسى مەن ليبرەتتوسىندا كوتىباردىڭ بەينەسى سايقىمازاق بولىپ شىققانىنا قارسىلىق بىلدىرەدى. وسىعان بايلانىستى 1939 جىلى 2 ناۋرىزدا جازۋشىلار مەن مادەنيەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ قالالىق جينالىسى بولعان. جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى د.ءابىلوۆ “پوستانوۆلەنيە سوۆناركوما ي تسك كپ(ب)ك و دالنەيشەم رازۆيتي يسكۋسستۆا ي ليتەراتۋرى” دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاساعان. پرەزيديۋمدا ورمانوۆ, بەكقوجين, كۋزنەتسوۆ, مۇسىرەپوۆ, تاجىباەۆ, امانگەلدين وتىرعاندا ءسابيت پەن مۇحتار زالدان جارىسسوزگە ارالاسىپتى. ول سوزدەر ستەنوگرامماعا ءتۇسىپتى.
جازعان ماقالاسىندا دا, وسىندا سويلەگەن سوزىندە دە ءسابيت مۇقانوۆ: “يا سوۆەرشەننو وتريتسال پۋت, پو كوتورومۋ يدەت اۆتور ي كومپوزيتور ۆ سوزداني وپەرى “ايمان – شولپان”. پو موەمۋ, ەتو وشيبوچنو, نەپراۆيلنو ناپيساننايا, پروتيۆورەچيۆايا نارودنومۋ فولكلورۋ, نارودنومۋ پرويزۆەدەنيۋ, رابوتا. توۆ. اۋەزوۆ ۆ سۆوەي وتۆەتنوي ستاتە ۆچەرا توۆاريششەسكۋيۋ كريتيكۋ پرينيال وچەن بولەزنەننو ي رازبراسىۆالسيا ۆسياكيمي نۋجنىمي ي نەنۋجنىمي ەپيتەتامي, سراۆنەنيامي. يا توجە پيساتەل, س تاكيم جە ۋسپەحوم يا موگ ۆەرنۋت توۆاريششۋ اۋەزوۆۋ ستولكو جە ەپيتەتوۆ, نو وني ني ك چەمۋ. ەست رۋسسكايا پوسلوۆيتسا “كتو رۋگاەت, توت نە پراۆ” (س مەستا – “يا ۆ سۆوەي ستاتە نە رۋگايۋس”). تام ەست تاكيە سلوۆا, كوتورىە پروستو زناچيت سوباكا. (س مەستا – يا تاكيح سلوۆ نە ۋپوترەبليال ي نە بۋدۋ ۋپوترەبليات). ني يا, نيكتو درۋگوي نە گوۆوريت, چتو ۆى پلوحوي پيساتەل. يا ۆاس تسەنيۋ كاك حۋدوجنيكا, كاك دراماتۋرگا. بىلو ۆرەميا, كوگدا يا ك اۋەزوۆۋ وتنوسيلسيا وچەن پريستراستنو, ەتو توگدا, كوگدا اۋەزوۆ بىل نە ناش. كوگدا ون پريشەل ك نام ۆ سوۆەتسكۋيۋ ليتەراتۋرۋ, مەنيا ەتو وچەن وبرادوۆالو. ناحودياس ۆ موسكۆە, نە ۆيديا اۋەزوۆا ۆ ليتسو, يا ناپيسال ەمۋ پيسمو. “ۆى بىلي حوروشيم حۋدوجنيكوم, يا تسەنيل ۆاس توگدا, كوگدا ۆى بىلي نە ناشيم پيساتەلەم. يا راد ۆيدەت ۆاس ۆ ريادۋ سوۆەتسكيح پيساتەلەي. ودنو ۆرەميا يا ليبەرالنو وتنوسيلسيا ك وشيبكوم اۋەزوۆا. پود موەي رەداكتسيەي ۆىشەل سبورنيك راسسكازوۆ اۋەزوۆا پود نازۆانيەم “ۆ تەني ستاروگو ۆرەمەني.” ەتوت سبورنيك راسسكازوۆ اۋەزوۆ ناپيسال توگدا, كوگدا بىل نە سوۆەتسكيم پيساتەلەم. زا ەتوت سبورنيك يا پولۋچيل بولشوە ناكازانيە, ي كوگدا مەنيا ۆ پروشلوم گودۋ يسكليۋچالي يز پارتي, نو ودنيم يز پۋنكتوۆ وبۆينەنيا بىل پوستاۆلەن منە ەتوت سبورنيك. نە موگۋ جە يا ۆسە ۆرەميا وتنوسيتسيا ك نەدوستاتكوم اۋەزوۆا ليبەرالنو” (قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتى. 1778-قور, 1-تىزبە, 68-ءىس, 43-46-بەتتەر).
سونداعىسىن نە دەيسىزدەر عوي. كوتىباردى مازاق ەتىپ كورسەتۋگە بولمايدى, حالىق ەپوسىن بۇرمالاماۋ كەرەك دەگەن نەگىزگى وي عانا. وسىدان تۇتانعان جالىن بارا-بارا قالىڭ ورتكە اينالدى. وعان قىزىققاندار ارام سەزىمدەرىن قاناعاتتاندىردى, ال پايدا تاپقىسى كەلگەندەر ويىنا كەلگەنىن ىستەدى. تۇتانعان ءورتتى سوندىرۋگە اسىقپاي قىزىعىنا باتا تۇسكىسى كەلدى. ء“ۇريت-سوق” دەگەندەر دە از بولمادى.
1937 جىلدىڭ باسىندا تروتسكيشىلەردى لاعنەتتەۋدەن باستالعان كوزقاراس كوكتەمگە قاراي تەرىس اينالا باستادى. انا جەردەن, مىنا جەردەن تروتسكيشىلەر تابىلىپ, ونىڭ ءبىر شەتى قازاقستاننان دا كورىنىپ جاتقان تۇستا سابەڭ وزىنە ءتان بەلسەندىلىكپەن ءبىراز جينالىسقا قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى رەتىندە رەسمي قاتىسىپ, ءسوز سويلەپ ءجۇردى. وسىنىڭ ءبارىن جىپكە تىزگەندەي “كازاحستانسكايا پراۆدا”, “سوتسياليستىك قازاقستان” گازەتتەرىنەن قالمايمىز دەپ “لەنينشىل جاس” پەن “لەنينسكايا سمەنا” گازەتتەرى “وتىرىكتى شىنداي, شىندى قۇداي ۇرعانداي” ەتىپ وڭدى-سولدى جازدى. وعان “قازاق ادەبيەتى” دە ۇلەس قوسپاققا تالپىندى. جاز ورتاسىنا قاراي “اشكەرەلەيىك, ماسقارا ەتەيىك” دەگەن سوزدەر ەندى “كوزىن قۇرتايىق, جەر بەتىنەن الاستايىق” دەگەنگە كوشە باستاعاندا سابەڭ 1937 جىلدىڭ 7 ماۋسىمىندا اياق استىنان “شابىت قىسىپ” دەمالىس الدى دا, ماسكەۋ تۇبىندەگى جازۋشىلاردىڭ ساياجايى پەرەدەلكينوعا بارىپ, “جۇمباق جالاۋ” رومانىنىڭ سوڭعى تاراۋىن جازىپ, ۇستىنەن قاراپ شىعۋعا كىرىستى. الماتىدان الىستا بولۋدى قالادى.
شىلدە ايى تۋا اۋەلى عابباس توعجانوۆ, ونان كەيىن ءىلياس جانسۇگىروۆ, ءابدىراحمان ايسارين ۇستالىپ, تۇرمەگە جابىلدى. قۇرىق ۇكىمەت ادامدارىنا دا تۇسە باستاعان كەزدە ساكەن, سابيتتەردىڭ ساياسي سوقىرلىقتارى, قاپەرسىز-قامسىزدىقتارى گازەتتەرگە جازىلىپ, اياعى جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى مۇحامەدجان قاراتاەۆتىڭ 1937 جىلعى 29 تامىزدا “سوتسياليستىك قازاقستان” گازەتىنىڭ ەكى بەتىنىڭ ەتەگىن تۇگەلدەي يەمدەنگەن “قازاق ادەبيەتىندەگى اۆەرباحوۆشىلدىقتىڭ قالدىعىن تولىق جويۋ كەرەك” دەگەن ايگىلى ماقالاسى شىقتى.
بۇدان كەيىن جيىن ۇستىنە جيىن ءوتىپ, جازۋشىلار وداعى ازان-قازان بولدى. 1937 جىلدىڭ 7 قىركۇيەگىندە “ۇلتشىل فاشيستەردىڭ ادەبيەتتەگى زيانكەستىك ىستەرىمەن كۇرەسۋ جانە جاس كادرلاردى ءوسىرۋ تۋرالى” دەگەن تاقىرىپتا جازۋشىلاردىڭ سەزد, پلەنۋمگە بەرگىسىز جينالىسى ءوتتى. ونىڭ تورىندە مۇحتار اۋەزوۆ, ءابدىلدا تاجىباەۆ, مۇحامەدجان قاراتاەۆ, حامزا جۇسىپبەكوۆ وتىرىپ قانا قويماي, ءسوز سويلەپ, ادەبيەتتى جايلاپ بارا جاتقان قاستاندىقتاردى ءتۇپ-تامىرىمەن قۇرتايىق دەپ شەشتى. جينالىسقا قاتىسپاعان ساكەن, بەيىمبەت, ءسابيت, عابيتتىڭ سىرتىنان تالاي عايباتتار ايتىلىپ, جينالىس شەشىمىمەن ءسابيت مۇقانوۆ دەمالىستان تەز قايتىپ كەلىپ, ەسەپ بەرەتىن بولسىن دەلىندى.
سابەڭ 30 قىركۇيەكتە الماتىعا جەتىپ, 1 قازان كۇنى قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسشىلىعىنان قۋىلدى. 2 قازاندا ونىڭ ماسەلەسىن قارايتىن پارتيا جينالىسى باستالدى. پارتكوم حاتشىسى قالماقان ابدىقادىروۆ سابەڭنىڭ ساياسي قاتەلىكتەرىن ءتىزىپ ايتقانىمەن, ىزعار شاشپادى. سول اۋەنمەن باسقالار سويلەپ, شەشىمگە كەلەردە يۋ-قيۋ بولدى.
– ءسابيتتى نە دەپ پارتيادان شىعارامىز؟ كەدەي دەسەڭ ناعىز باتىراق, تاپشىل دەسەڭ پارتيا جولىنان قيا باسىپ كورمەگەن جان, قاي ءىستى بولسا دا ۇلكەن جىگەرمەن ورىندايدى. پارتيا مۇشەلەرىنىڭ ءبارى وسىنداي بولسا ءسوتسياليزمدى جارقىراتىپ-اق جىبەرەر ەدىك قوي. ازىرگە سوگىس, ءتىپتى قاتاڭ سوگىس بەرەيىك, – دەپ ءپاتۋالاستى.
ەرتەڭىندە جازۋشىلار وداعىنىڭ توڭىرەگى ابىر-سابىر بولدى. ءسابيتتىڭ پارتيالىلىعى قايتا قارالاتىن بولىپتى دەپ قورقىپ جۇرگەندەر دە, رەنجىپ جۇرگەندەر دە بار. كەشكى ءتورتتى تاعاتسىزدانا كۇتكەندەر كوپ, ءتىپتى پارتيادا جوقتاردىڭ ءوزى وداق جانىندا ەرەۋىلدەپ ءجۇردى.
الدەن ۋاقىتتا ماشينادان ءىلياس قابىلوۆ, ارەڭ قوزعالىپ عابيت مۇسىرەپوۆ ءتۇستى. جينالىس باستالدى. قىزدى. ءبىرىن-ءبىرى تىڭداپ جاتقاندارى شامالى, كوپتىڭ اۋزىندا كەشەگى ءسوز. الدەن ۋاقىتتا ءىلياس قابىلوۆ سوزگە ارالاستى.
– ءسابيت مۇقانوۆ جولداستىڭ مىناداي ساياسي قاتەلىكتەرى بار. كەڭەس ەلىنىڭ جاۋى ماعجان جۇماباەۆقا بارىپ سالەم بەرىپ, جازۋشىلار قاتارىنا الامىز دەپ سوناۋ قىزىلجاردان الماتىعا الىپ كەلىپ وتىر. بۇل نە؟ دۇشپانعا قول ۇشىن بەرگەندىك ەمەس پە؟ ءيا بولماسا, ءسابيت جولداس وقۋىن ءبىتىرىپ كەلىسىمەن ء“وز قاتەلىگىن اشىق حاتىمەن مويىنداعان, “ماركسيزم-لەنينيزمدى تۇسىنگىم كەلمەي كەڭەسكە قارسى بولدىم” دەپ جازعان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ “ەسكىلىك كولەڭكەسىندە” دەگەن جيىرماسىنشى جىلدارداعى تەرىس باعىتتا جازعان شىعارمالارىن باستىردى. ونى العاشقى اڭگىمەسىنەن-اق, ەۋروپا مادەنيەتى دەڭگەيىندە جازعان قالامگەر دەپ سوناۋ يمپەرياليستەر جايلاعان ەۋروپانىڭ سايقىمازاعىن اسىرا ماداقتاپ, كەڭەس وقۋشىلارىن اداستىرىپ وتىرعانىن قالاي كەشىرمەكسىڭدەر؟! گازەتتەر جازعانداي, جازۋشىلار وداعىنىڭ ساياسي قىراعىلىقتان ايىرىلعان ۇيىم ەكەنىن بۇگىنگى سوزدەردەن انىق كورىپ وتىرمىن, — دەپ ءپالساپاشى ءىلياس قابىلوۆ ءار ماسەلەنىڭ قيسىنىن تاۋىپ, استارىن اقتارا سويلەگەندە ايتقانىنا كونە سالعاندار بولدى. جاقتاپ سويلەگەندەر دوڭايباتتان شوشىپ, ورىندارىنا تەز وتىرا قالدى. نە كەرەك, ەكىندىدە, ياعني ساعات تورتتە باستالعان جينالىس تۇنگى ەكىدە ءسابيتتى پارتيادان شىعارۋمەن اياقتالدى. اپىل-عۇپىل ەسىكتەن شىعا بەرگەن سابيتكە عابيت:
– ءاي ءسابيت, پارتبيلەتتى تاستاپ كەت! – دەگەندە:
– ونى سەنەن العان جوقپىن, ساعان تاپسىرا دا المايمىن, – دەپ بۇرىلماپتى دا. الماتىنىڭ قاراڭعى تۇنىنە ءسىڭىپ بارا جاتقاندا بەيىمبەت پەن قالماقان ەكەۋى ءسابيتتى قۋىپ جەتىپ, ۇيىنە دەيىن شىعارىپ سالماققا نيەتتەنەدى. مانادان بەرى باستىقتاردى توسىپ تۇرعان ماشينا جارىعىن جارقىلداتىپ سابيتتەرگە جاقىنداي بەرگەندە:
– ءاي, بەيىمبەت, كەل ماشيناعا, – دەپ بياعاڭدى شاقىرىپ الىپتى.
پارتيادان قۋىلۋ كۇنكورىستەن ايىرىلۋ عانا ەمەس, تۇڭعيىقتىڭ تۇبىنە باتۋدىڭ الدى عوي ول كەزدە. “كەزەك ەندى ماعان دا كەلگەن شىعار”, دەپ ءسابيت تۇرمەگە الا كەتەر دۇنيەلەرىن جيناتىپ, تاس ءتۇيىن بولىپ ءجۇرىپتى. كۇن وتەدى, جۇما وتەدى, جارتى اي بولادى, ءبىر اي وتەدى. ساقتانا سىرتقا شىقسا, ءسابيتتى انادايدان كورگەندەردىڭ ءوزى تەرىس اينالىپ, ءجۇرىسىن تەزدەتەدى. سالەمدەسۋ, سويلەسۋ دەگەندەر مۇلدەم ۇمىتىلعان سياقتى.
ومالىپ ۇيدە وتىرا بەرەيىن دەسە قارنى اشا باستاعان بالا-شاعاسى قىڭقىلداي بەرەدى. ءماريام ولاردى ەبىن تاۋىپ تىنىشتاندىرعانمەن, ءسابيتتى نە دەپ جۇباتارعا ايلا تابا الماي الەك... ءبىر كۇنى اشتىق ازابى سۇمدىق شەشىمدى ايتقىزدى.
– ءاي, ءسابيت, اشتان ولەمىز بە؟! مىنا بالالارعا يە بول, مەن جۇمىس ىزدەيىن, – دەگەننىڭ اۋزىنان قالاي شىعىپ كەتكەنىن ءوزى اڭعارماي قالىپتى.
ءسابيت تالاي رەت جازۋشىلاردى باستاپ كەلىپ, ولەڭ وقىعان, اڭگىمە شەرتكەن كازپي-ءدىڭ ەسىگىن قورقا اشتى. ديرەكتورى شارافي ءالجانوۆتىڭ ەسىگىن تىقىلداتتى. ء“يا”, دەگەن داۋىستى ەستىگەن سوڭ ەپپەن ىشكە كىردى. شارافي تاڭدانا قارادى. ءسابيت مۇقانوۆ كابىلداۋىنا كەلىپ تۇر. ز ۇلىم ۋاقىتتىڭ ىزعارىنا قاراماي, ورنىنان كوتەرىلىپ, قولىن سوزدى, ورىندىق نۇسقادى. ايتەۋىر, بولمەدە ەكەۋىنەن باسقا ەشكىمنىڭ بولماعانى قانداي عانيبەت ەدى.
– ءبارىن بىلەمىن, ەستىدىم, وقىدىم. مەنىڭ ساعان بەرەر كومەگىم – اسسيستەنتتىك قىزمەت. ودان جوعارعىسىن بەرە المايمىن. دوتسەنت, پروفەسسورلىقتى دا اتقارا الاتىنىڭدى جالعىز مەن ەمەس, بۇكىل قازاق بىلەدى. بىراق ساعان ءدال قازىر اسسيستەنتتىكتەن باسقانى ۇسىنا المايمىن. جاتا-جاستانا كورە جاتارمىز, – دەپ ءبىر-اق قايىردى شارافي ءالجانوۆ.
بۇل ۇسىنىستىڭ ءوزى ءسابيتتى تاۋ باسىنا شىعارىپ جىبەرگەندەي ۇيىنە شيراق قايتتى.
لەكتورلاردىڭ قاي كۋرستى وقىعانىن سۇراپ, قاي كەزەڭنەن باستاۋ كەرەك دەگەن سياقتى كۇندەلىكتى كۇيبەڭ باستالىپ, شيەتتەي بالالارىنىڭ ىرزىعى تابىلىپ جاتسا دا, سابەڭنىڭ كوڭىلى الماتىدان كەتكەندى قالاۋدا. ءشارافيدىڭ جاردەمىمەن بە, الدە باسقالاردىڭ ۇيعارۋىمەن بە, ايتەۋىر جاڭا وقۋ جىلىندا ءسابيت 1936 جىلى ساكەن اتى بەرىلگەن سەمەيدىڭ وقىتۋشىلار ينستيتۋتىنا جولداما الدى. وعان اتتانعانشا “جۇمباق جالاۋ” رومانىن باسپاعا دايىنداپ, ساكەن جيناستىرعان “باتىرلار” جيناعىنا ءماندى العىسوز جازىپ, باسپاعا تاپسىردى. نە كەرەك, بۇرىن ەركىن ادىمداپ, جان-جاعىن قىزىق اڭگىمەگە باتىرىپ جۇرەتىن ءسابيت بايقاپ سويلەۋ, اڭداپ باسۋدى ۇيرەنە باستاعان كەزدە قالالىق پارتيا كوميتەتىنە: “مۇشەلىگىمدى قايتىپ بەرىڭدەر”, دەپ ارىز جازدى. ولاي توستى, بىلاي توستى, وتىنىشىنەن كۇدەر ۇزە باستاعاندا, 1938 جىلدىڭ 2 ناۋرىزىندا قالالىق كوميتەتتىڭ بيۋروسىنا شاقىرىلدى-اۋ. كەڭەس وكىمەتىن جانىنداي جاقسى كورەتىن تاقىر كەدەيدىڭ بالاسى ەمەس پە ەدىم دەگەن ۇمىتپەن كەلدى. ۇلكەن بولمەنىڭ ءىشىن كەرنەپ وتىرعانداردىڭ جۇزىنەن جىلىلىق اڭعارىلمايدى. ويلاماعان سۇراقتاردى جاۋدىرىپ ەسىن شىعارا جازدادى. ءتىلى جەتكەنشە اعىنان جارىلىپ كەڭەس زامانىندا اتقارعاندارىن تاپتىشتەي باستاسا, قايسىبىرەۋلەرى: “جاساعان قاستىقتارىڭدى, ىستەگەن قاتەلىكتەرىڭدى ايت. قاي جەردە شالىس باستىڭ, حالىق جاۋلارىنا قالاي كومەكتەستىڭ؟” دەگەن سودىرلى سۇراقتاردى قويىپ جاتىر. وڭدەرىندە كان-ءسول, اتارعا وعى جوق جاندار تەسىلە قاراۋىن, كۇدىكتەنە سويلەۋلەرىن تىيمادى. سوندا الىنعان قاۋلىدا:
“مۋكانوۆ وبۆينياەتسيا ۆ توم, چتو ۆ سۆويح ليتەراتۋرنىح پرويزۆەدەنياح, كاك-تو “سىن بايا”, “ميرزابەك”, “تەميرتاس”, “ليتەراتۋرا XX ۆەكا”, پروتاسكيۆال كونتررەۆوليۋتسيوننىە ناتسيوناليستيچەسكيە ۆزگليادى. مۋكانوۆ بىل تەسنو سۆيازان س سەيفۋللينىم, دوسمۋحامەدوۆىم, اسىلبەكوۆىم, ايسارينىم, ۆالياحمەتوۆىم ي دجۋماباەۆىم, نىنە رازوبلاچەننىمي ۆراگامي نارودا. رەشەنيەم بيۋرو فرۋنزەنسكوگو گرك كپ/ب/ك مۋكانوۆ “كاك اكتيۆنىي چلەن كونتررەۆوليۋتسيوننوي ناتسيوناليستيچەسكوي گرۋپپيروۆكي, كاك پوسوبنيك ۆراگوۆ نارودا ي كاك نەرازورۋجيۆشيسيا بۋرجۋازنىي ناتسيوناليست” يز ريادوۆ پارتي يسكليۋچەن. مۋكانوۆ ۆ سۆويح زاياۆلەنياح نە وتريتساەت پرەدياۆلەننىە ەمۋ وبۆينەنيا ۆ دوپۋششەننىح وشيبكاح ۆ سۆوەي ليتەراتۋرنوي رابوتە. ۆۆيدۋ نەياسنوستي وتدەلنىح ۆوپروسوۆ, دەلو و مۋكانوۆە وتلوجيت ي پورۋچيت حولودوۆۋ دوراسسلەدوۆات”, دەگەننىڭ ىزعارى ارقاڭدى قارىعانداي. وسىنداي كۇي كەشكەن ءسابيت مۇقانوۆتىڭ الماتىداعى قىزىلكوزدەردەن اۋلاق جۇرۋگە تىرىسۋىن تۇسىنۋگە بولادى.
ىڭعايىن تاۋىپ سەمەيگە اتتانىپ كەتۋىنىڭ سىرى دا وسى بولسا كەرەك. وندا ۇزاق بولدى ما, جوق, تەز ورالدى ما, ايتەۋىر اباي مۇراجايىن ۇيىمداستىرۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن قايىم مۇحامەتحانوۆتاي ءىنى-جولداس تاۋىپ العانى راس.
قازىرگىشىلەپ ايتساق, شىعارماشىلىق جولىن بىلاي قويعاندا, كەرەي-ۋاق بولىپ كەزدەستى. جازۋشىلار وداعىنان العان تاپسىرماسى بار ما, الدە قايىمعا جاردەمدەسۋ نيەتى جەڭدى مە, نە قىزىققىش كوڭىلى اۋدى ما, ايتەۋىر ءسابيت ابايدىڭ “كوزىن كورگەن” اقساقال-كاراساقالدارمەن كەزدەسۋگە, توبىقتى ەلىمەن تانىسۋعا اسىقتى. داڭعايىر داڭقى بار ءسابيتتى ەل-جۇرت قۋانا قابىلدادى. الماتىدا ۇيتقىپ سوققان ىزعاردىڭ بەتى قايتا باستاعاندا ءومىرى كورىسپەگەن اعايىنداردىڭ اراسىنا كىرىپ, مارە-سارە بولدى. داستارقان باسىندا توبىقتىنىڭ ءسوزۋار شالدارى ءار نارسەنى اڭگىمەلەپ وتىرعاندا: “مۇحتار ابايدىڭ بالاسى عوي”, دەگەن وعاش ءسوزدى ەستيدى. ونىڭ انىق-قانىعىن بىلۋگە, قايىمنان سۇراۋعا ءمان بەرمەپتى.
امان-ەسەن الماتىعا ورالعاندا ءسابيتتى ۇلكەن قۋانىش توسىپ تۇر ەدى. “جۇمباق جالاۋ” رومانى شىعىپ, ەل-جۇرتتىڭ قولىنا تيە باستادى. جەر-جەردەن سابەڭە حاتتار جاۋىپ كەتتى. ءومىردىڭ قياستىعى, پارتيانىڭ ءزابىرى حات توپانىنىڭ استىندا قالىپ, سابەڭ قايتادان داڭق تاۋىنا كوتەرىلە باستادى. وسى جولى شىققان شىڭى بۇرىنعىدان دا بيىك, كورىكتى جانە مىعىم بولدى. ويتكەنى, قازاق ادەبيەتىندە كوركەمدىگى كەرەمەت, الىمى الىستى قامتيتىن, وزىق ەلدىڭ شىعارماسىمەن قاتار قويۋعا ۇيالمايتىن تولىققاندى رومان دۇنيەگە كەلدى. ءسابيت تۇلەگەن ءبۇركىتتەي سىلكىنىپ, قاتارعا قايتا كىرە باستادى. ارينە, بۇعان قۋانعاندار كوپ, قىزعانعاندار دا از ەمەس.
سەمەيدەن الماتىعا ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن قايىم كەلىپ, مۇحاڭنىڭ ۇيىنە تۇسەدى. ونى ەستىگەن سابەڭ, قايىمعا: “بىلە بىلسەڭ, سەنىڭ تۇسەر ءۇيىڭ بىزدىكى ەمەس پە؟! كەرەي-ۋاقتىڭ ەنشىسى ءبولىنبەگەنىن بىلەسىڭ بە ءوزىڭ؟” دەگەن قالجىڭىنىڭ اياعىن ۇيىنە قوناققا شاقىرۋمەن اياقتايدى. سەمەيدە تالاي گولايتتاعان “سەرىلەر” اتتىڭ باسىن ەركىن جىبەرەدى. ايتىلماعان اڭگىمە قالمايدى. سونداي ءبىر جەلپىنىس ۇستىندە سابەڭ: “مۇحتار ابايدىڭ بالاسى دەگەن توبىقتى شالدارىنىڭ ءسوزىنىڭ شىندىعىن بىلەسىڭ بە؟” دەپ سۇراپ, قايىمدى تاڭعالدىرادى. وسى ءبىر توسىن ساۋال ەكى الىپتىڭ اراسىنىڭ اشىلا تۇسۋىنە سەبەپشى بولدى. جانە داڭق تۇعىرىنا شابۋىلداۋدىڭ ءبىر تۇسى وسى. ءسابيت شىعارماشىلىعىنىڭ كوركەمدىگىنە كۇدىكتەنە قاراۋ سول كەزدەن باستالىپ, بارعان سايىن ورشەلەنە ءتۇستى.
قايىم جاتقان ۇيىنە ءتۇن ورتاسىندا ورالىپ, تاڭەرتەڭ مۇحاڭ ەكەۋى شايعا وتىرعاندا كوڭىل كوتەرىڭكىلىگى ءالى باسىلا قويماعان ەدى. مۇحاڭنان ءسۇيىنشى سۇراعانداي: ء“سىزدى ابايدىڭ بالاسى دەيدى عوي, سول راس پا؟” دەپ ەزۋىن جيماي سۇرايدى. سول كەزدە مۇحاڭ تارس جارىلىپ: “مۇنى ساعان ءسابيت ايتتى ما, تاعى نە ەستىدىڭ؟” دەپ قاتتى اشۋلانادى. ايتپاعان ءسوزى قالماعان سوڭ, قايىم ءىشىپ وتىرعان شايىن تاستاپ, ۇيدەن شىعىپ كەتەدى. ونشاقتى كۇن اسكەري تۋماسىنىڭ ءۇيىن پانالايدى. ويدا جوقتا كوشەدە كەزدەسىپ قالعاندا مۇحاڭ: ء“اي, قايىم قايدا ءجۇرسىڭ؟ وسىلاي دا وكپەلەۋگە بولا ما؟” – دەپ ەداۋىر ۋاقىت اشۋىن باسۋعا الەك بولىپ, اياعىندا ۇيىنە الىپ كەلىپ, شارۋاسىنا كومەكتەسەدى.
مۇحاڭ مەن سابەڭنىڭ پەندەلىك تۇرعىدان كەتىسكەن ءساتى وسى. وعان دەيىن دە اناۋ-مىناۋلار بولعان شىعار, بىراق جوعارىداعى قيسىنسىز ءسوز ەكى الىپتىڭ ەڭ شەشۋشى ايقاسىنا سەبەپ بولدى.
1941 جىلى 29 مامىردا ءسابيت مۇقانوۆ ماسكەۋ قالاسىنان مۇحتار اۋەزوۆكە ورىس تىلىندە ۇزاق حات جازىپتى. قازاقتىڭ ەكى سوزگەرى نەگە ورىسشالاپ كەتكەن دەگەنگە جاۋاپ: مۇحاڭ بولسا ءاۋ باستان قوڭىراۋلى ادام, ال سابەڭ 1937 جىلدان بەرى اڭدۋ مەن ارباۋدىڭ استىندا. ولاردىڭ ءاربىر ادىمى اڭدۋدا ەكەنىن, ونىڭ ۇستىنە ماسكەۋدەن جازىلعان حاتتىڭ مىندەتتى تۇردە وقىلاتىندىعىن, قازاقشا جازسا ءار ساققا جۇگىرتەتىڭدىگىن ەسكەرىپ, سابەڭنىڭ ورىسشاسى شىعانداپ تۇرماسا دا ورىسشا حات جازادى. مۇحاڭ دا ورىسشا جاۋاپ جازىپتى. ەندى ەكى ءسوز شەبەرىن قازاقشالاپ ءبىز اۋرە بولماي-اق قويايىق. بىرىنشىدەن, بار بوياۋىمەن جەتكىزە الماسپىز, ەكىنشىدەن, “دەيدى ەكەنگە” ءۇيرەنىپ قالعان قازاقتارعا مۇراعات دۇنيەسىن سول كۇيىندە جەتكىزسەك, كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالىنى باسىلماي, قولامتاداعى شوعى بىقسىپ جاتقان وسەك سوزدەردىڭ ءۇنى وشەر.
“ەكەۋمىزدىڭ شىنداپ تانىسقانىمىزعا جانە ءبىر-بىرىمىزگە “سەن” دەپ سويلەسكەنىمىزگە سوڭعى ءتورت-بەس جىلدىڭ ءىشى. سودان بەرى اشىعىراق سويلەسەيىن دەپ تالاي وقتالدىم, سەنىڭ شامشىلدىعىڭنان (ودنيم يز تۆويح نەدوستاتكوۆ ياۆلياەتسيا تو, چتو تى وچەن وبيدچيۆ, ينوگدا وبيجاەشسيا ني زا چتو) ايتا المادىم. حات جازۋدى ورىنسىز كوردىم, ءالى دە جۇرە بەرۋگە بار ەدىم, “ەسلي بى ۆ موسكۆە منە نە گوۆوريلي و تۆويح پوۆەدەنياح ۆ وتنوشەني مەنيا. منە گوۆوريلي, چتو تى ۆ گوسليتيزداتە رازياسنيل, چتو “جۇمباق جالاۋ” مۋكانوۆا مى زناەم: ون پلوحوي, ەگو حوروشيم دەلال دروزدوۆ...” تاكجە منە تام سكازالي, چتو تى, پروچيتاۆ سۆويۋ ستاتيۋ, پومەششەننۋيۋ ۆ “سبورنيكە سوۆرەمەننوي كازاحسكوي ليتەراتۋرى” ۋجاسنۋلسيا, چتو كتو-تو ۆستاۆيل تۋدا سلوۆا “ودنيم يز ۆەدۋششيح ۆ كازاحسكوي ليتەراتۋرە ياۆلياەتسيا مۇقانوۆ”, ي كوگدا تەبە پوكازالي تۆويۋ رۋكوپيس, گدە تى سام پيسال تاكيە سلوۆا, تى پوكراسنەل ي سكازال كوروتكو – “يا ۆىچەركنۋ” دەگەندى ەستىگەندە توبە شاشىم تىك تۇردى. قۇنانباي زامانىنداعى توبىقتىلىعىڭ قالماعان ەكەن عوي دەپ ءتۇيدىم. “يا بىل و تەبە وچەن ۆىسوكوگو منەنيا داجە توگدا, كوگدا مى ناحوديليس ۆ رازنىح پروتيۆوپولوجنىح لاگەرياح. يا تەبيا سچيتال (ي سچيتايۋ) ودنيم يز بولشيح تالانتوۆ ناشەگو ۆرەمەني ي ودنيم يز كۋلتۋرنەيشيح ليۋدەي, نە تولكو سرەدي كازاحسكيح پيساتالەي, نو ي سرەدي پيساتەلەي ناشەگو منوگوناتسيونالنوگو سويۋزا, ۆكليۋچايا ي رۋسسكيح. تۆوە زنانيە يا سوپوستاۆليايۋ سو زنانيەم سامىح پەرەدوۆىح پيساتەلەي ناشەگو ۆرەمەني, ۆكليۋچايا ي ەۆروپەيسكيح. ەتو – نە كومپليمەنت, ا موە ۋبەجدەنيە”, دەگەندى اشۋلى حاتتىڭ وزىندە جازۋعا ءسابيتتىڭ اقىلى دا, ازاماتتىعى دا جەتكەن كورىنەدى.
“يا – راستۋيۋششي پيساتەل” دەپ ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق جولىنداعى جەتىستىگى مەن قاتە-كەمشىلىگىن وزگەدەن بۇرىن ءوزى بادىرايتا ايتادى دا, ەكەۋىنىڭ ءدۇرداراز بولۋ جايىنا مىقتاپ توقتالادى.
قوس الىپتىڭ جازعان حاتتارىنىڭ كوشىرمەسى قولىمدا. ماشينكاعا ينتەرۆالسىز باسقاندا سەگىز, ال ەكى ينتەرۆالمەن باسسا 16 بەت. ءبىر-بىرىنە ايتپاعاندارى قالماعان. ارينە, قازىر ولاردىڭ جازعاندارىنا ءوز الىمىزشە قورىتىندى شىعارساق, پالەنىڭ ءبارى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلىلىققا تالاس, دانىشپاندىق پەن كەمەڭگەرلىكتى بولىسە الماۋ. مەنىڭ بۇل ويىم اششىلاۋ, رابايسىزداۋ شىعار حاتتى وقىماعاندار ءۇشىن, ال وقىعانداردىڭ كەلىسە قويماۋلارى دا مۇمكىن. سوندىقتان ۇلى جازۋشىلاردىڭ “ىشەك-قارنىن” وزدەرىنىڭ وي-پىكىرلەرىمەن اشۋعا ءماجبۇرمىن. قانشاما ءسابيتشىل بولسام دا, بۇرا تارتپاي, عالامدىق دانقى بار دەپ مۇحاڭا جەڭىلدىك جاساماي, ءوزىمنىڭ ورەم جەتكەنشە اششى شىندىقتاردى الدارىڭىزعا جايىپ سالماقپىن. ولار كەيىنگى ۇرپاعىنان مۇنى كۇتپەدى دەپ ايتا المايمىن, ويتكەنى, 1941 جىلعى جازىلعان حاتقا 1960 جىلى 28 ناۋرىزدا ءسابيت مۇقانوۆتىڭ “تسەل ناپيسانيا داننوگو كوممەنتاريا ك پيسمۋ اۋەزوۆا زاكليۋچاەتسيا ۆ ۆوسستانوۆلەني يستوريچەسكوي يستينى... ي ۆسە” دەۋىندە ءبىرتالاي قىجىل جاتقانىن اڭعارماسقا بولمايدى. ونىڭ ەڭ ۇلكەنى 1959 جىلعى بەرىلگەن لەنيندىك سىيلىقتا جاتىر.
“ا” دەپ اۋىزدى اشقان سوڭ “ب”-سىنان سەسكەنبەيىك.
“تەپەر يا حوچۋ وبياسنيتسيا س توبوي ۆ توم, پوچەمۋ ناشي وتنوشەنيا زا پوسلەدنيە 2-3 گودا ناتيانۋليس؟ پريچينۋ يا ۆيجۋ ۆ سلەدۋيۋششەم: تى ۆ پوسلەدنەە ۆرەميا (موجەت بىت ي رانشە) پوچەمۋ-تو ۋبەجدەن ۆ توم, چتو نا سۆەتە جيۆەت زلودەي پو يمەني سابيت مۋكانوۆ, كوتورىي زاۆيدۋەت ۆسەم, وسوبەننو مۋحتارۋ اۋەزوۆۋ ي نە حوچەت دات دوروگۋ نيكومۋ, كرومە سەبيا. تاك تى گوۆوريل نا سوۆەششاني ۆ رەداكتسي “سوتسياليستىك قازاقستان” ۆ ەتوم گودۋ.
يا پروسيل بى تەبيا وبياسنيت, كوگدا تى گوۆوريش, چتو “مۋكانوۆ زاۆيدۋەت نام”, كتو ەتو “نام؟” تى ۆزگلياني نا ۆسە كادرى كازاحسكوي سوۆەتسكوي ليتەراتۋرى ي سكاجي, رازۆە سرەدي نيح ەست حوت ودين, كوتورومۋ يا نە پوموگ ۆ روستە. داجە گابيت, س كوتورىم ناتيانۋتى موي وتنوشەنيا زا پوسلەدنيە 3-4 گودا, نە موجەت سكازات, چتو يا ەمۋ نە پوموگ ۆ ەگو تۆورچەسكوم روستە. ۆسە ەتي پيساتەلي وب ەتوم پيسالي نەودنوكراتنو. بەز مويح پرينۋجدەني. رازۆە ەتو زاۆيست؟ ناكونەتس, زاچەم منە زاۆيدوۆات تەبە؟ يا زنايۋ, چتو تى ۆ كازاحسكوي كۋلتۋرە ۆووبششە, ۆ ليتەراتۋرە ۆ چاستنوستي, زانيماەش وچەن بولشوە مەستو. ي ۋ مەنيا ەست سۆوي ۋچاستوك, ۆپولنە دوستاتوچنىي دليا رازۆەدەنيا موەگو حوزيايستۆا; تاك چتو تەبە نە زا چەم بوياتسيا, چتو كولونيزيرۋيۋ تۆوي كراي”.
سالا قۇلاش حاتتىڭ ەڭ ءتۇيىندى, وت شاشىپ تۇرعان ماسەلەسى وسى: تاعى دا قايتالايىن, ۇلىلىققا تالاسۋ, دانىشپاندىق پەن كەمەڭگەرلىكتى ەشكىمنىڭ قانجىعاسىنا بايلاتپاۋ, اتاق-داڭقتى بولىسپەۋ نيەتى ەكەنىن جازباي تانيمىز.
مۇحاڭ دا تارتىنباپتى. “ۆ تەبە ەست حۆاستليۆوست, نەسكرومنايا سامورەكلاما. ەتو ۆيدەل نا منوگيح سوبرانياح, ۆ گازەتنىح ۆىستۋپلەنياح, – ي ەست تاكجە وچەن پوۆەرحنوستنوە سامومنەنيە, چتو كازاحسكايا ليتەراتۋرا – ەتو تى. تى نا سوۆەششاني ۆ “سوتسياليستىك قازاقستان” دال نەۆەرنۋيۋ سپراۆكۋ و توم, چتو بۋدتو تى ناچال كريتيكوۆات, ي يا وبيدەلسيا. نە ۋپروششاي ي نە يسكاجاي پراۆدى. ۆسپومني زاسەدانيە پارتكوما ۆ 1938 گ., گدە ناس سلۋشالي توۆاريششي. يا تام گوۆوريل, چتو كاجدوە پرويزۆەدەنيە سابيتا, پوياۆيۆشەەسيا دو سيح پور نەدونوشەنو, چتو يا نەدوۆولەن, نەۋدوۆلەتۆورەن س تاكيم ستاجەم, كاك ۋ تەبيا. يا توگدا جە ي پوسلە بىل گلۋبوكو رازوچاروۆان ۆ تەبە, زامەتيۆ تۆوە ۆوسپرياتيە ەتوگو كريتيچەسكوگو سۋجدەنيا و تۆوەم پيساتەلسكوم ترۋدە نا مانەر, سكاجۋ پريامو, سەيفۋللينا. ۆەد ۋ نەگو بىلا وتۆراتيتەلنايا سيستەما; كريتيكۋ ەگو پرويزۆەدەني نازىۆات ۆراجدەبنىم اكتوم پروتيۆ سوۆەتسكوي ۆلاستي. ون بىل يمەننو ناستولكو ناحالەن ي بەززاستەنچيۆ. يا ۆپراۆە وبياسنيت ەتو ەششە نە يزجيتىم ۆ تەبە ۆليانيەم كورىستنىح وتنوشەني توي ليتەراتۋرنوي گرۋپپى, ك كوتوروي تى پرينادلەجال, ي كوتورۋيۋ ۆوزگلاۆيل سەيفۋللين. ا ەتو گرۋپپا س ەە گريازنىمي, فەودالنو-رودوۆىمي پراۆامي, وچەن منوگو ناۆرەديلا سوۆەتسكوي ليتەراتۋرە ۆ كازاحستانە. ونا منوگو ناۆرەديلا ي تەبە ۆ ناچالنىي پەريود تۆوەگو فورميروۆانيا”, دەگەن ويلارىن كەلتىرۋ ءماسەلەنىڭ بايىبىنا بارۋ ءۇشىن وتە قاجەت.
مۇنداي اشىق پىكىرلەرگە تۇسىندىرمە بەرىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. بۇلار پەندەلىك تۇرعىدان بولسا, ەندى شىعارماشىلىق جاعىنان قاراستىرساق, وندا ۇلىلىققا تالاسۋدىڭ قانداي ارنامەن جۇرگەندىگىن بىرقىدىرۋ انىق شامالايمىز.
ءسابيتتىڭ مۇحتارعا قويعان ەڭ ۇلكەن كىناسى – كەڭەس تاقىرىبىنا جازعان شىعارمالارىڭ ءوز دارىنىڭنىڭ دەڭگەيىنەن الدەقايدا تومەن. “موي كريتيچەسكيە زامەچانيا ۆ وتنوشەني تۆويح وتدەلنىح پرويزۆەدەني سوۆەرشەننو نە يسحوديات يز موەي زاۆيستي ك تەبە, وني يسحوديات يز موەگو ۋبەجدەنيا. گوۆوريا وتكروۆەننو, يا نەدوۆولەن تۆويمي شاگامي ۆ ليتەراتۋرە پوسلەدنيح لەت. وني ۋ تەبيا نەرەشيتەلنى, روبكي. يا سوپوستاۆليايۋ تۆوي پرويزۆەدەنيا دو سوۆەتسكوگو ي سوۆەتسكوگو پەريودا. تى نە سمەلىي ۆ سۆويح شاگاح, منوگو وگليادىۆاەشسيا ۆ ستورونۋ, بوياس كاك بى چەگو نە سلۋچيلوس. وتسيۋدا ستراداەت ۆسيا تۆويا سوۆەتسكايا تەماتيكا. سۆويۋ سوۆەتسكۋيۋ دۋشۋ نا نوۆوي تەماتيكە تى, كاك حۋدوجنيك, سووتۆەتستۆەننو تۆوەمۋ تالانتۋ ي زنانيۋ – تى ەششە نە پوكازال”, دەگەنى ءار قيلى وي ايتۋعا بولعانىمەن, ادەبيەتتىڭ بۇگىنگى شىندىعى توڭىرەگىندە شىر اينالۋ كەرەك دەگەن سوتسياليستىك رەاليزم تالابىن انىق اڭعارامىز. ونى اتتاپ وتۋگە سابەڭ بارماعان, قايتا كەيبىر ناۋقان تۇسىندا ارتىق سىلتەپ جىبەرەتىنىن دە جاسىرماعان ابزال. جانە ونى ءوز تاجىريبەسىندە تالاي سىناپ كورگەن.
ونىڭ ناقتى دالەلى 1938 جىلى شىققان “جۇمباق جالاۋ” رومانى. ونى وسى جاۋابىندا مۇحاڭ: “ەتو پەرۆىي ناستوياششي رومان نا ناشەم يازىكە” دەگەنى شىندىق بولعاندىقتان ەل قۋانىشىنا اينالىپ, حالىق جاپپاي وقىپ, وزدەرىنىڭ وي-پىكىرلەرىن, قۋانىش-شاتتىقتارىن 1937 جىلى جازىقسىز جازالانعان ءسابيتت
