جانسەرىك

بۇل ەستەلىك ماقالا وسىدان 4-5 جىل بۇرىن جازىلعان ەدى. ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى اكادەميك رىمعالي نۇرعاليدىڭ 65 جىلدىعىنا ارناپ ماقالالار جينا­عىن شىعارماق بولسا كەرەك. كىتاپتى قۇراستىرۋشىلار: “رەكەڭ سىزگە ءوتىنىش جاسادى”, – دەگەن سوڭ بۇل دوس تىلەگىنىڭ وتەۋى بولاتىن. ەستەلىكتە كۇندە كورىپ, كۇندە ارالاسىپ ءجۇر­­­گەن جولداسىمنىڭ كەيبىر پەندەلىك مىنەزدەرىن دە قاتقىلداۋ جازىپ جىبەرسەم كەرەك. سوعان وكپەلەپ قالا ما دەگەن ويمەن: ء“وزىڭ وقىپ شىعىپ, ۇناتپاعان جەرىڭدى سىزىپ تاستارسىڭ”, – دەدىم. ول بىرنەشە كۇننەن كەيىن ماقالانى قايتارىپ بەردى. بىرەر ءسوزدى عانا تۇزەتىپتى. – ورازالينوۆسكي (ازىلدەپ وسىلاي اتايتىن), جازعانىڭ قاتىپ تۇر. راحمەت! ارينە, ماعان سەن عانا ايتاتىن سىن بار. ال ەكەۋمىز بىلەتىن تالاي قيماس ساتتەر قامتىلماي قالعان ەكەن. ولاردى ۇمىتپا! – دەدى. – ە-ە, بۇگىن-ەرتەڭ ولەيىك دەپ تۇرعانىمىز جوق قوي. ءالى جازىلار.... سول قايران دوس قازىر كوزدەن بۇلبۇل ۇشتى. شىنىمدى ايتسام, بۇل قازانىڭ توسىن بول­عانى سونشا, ءالى ەسىمدى جيناي الماي ءجۇرمىن. ول ادەتىنشە تەلەفون سوعىپ, ءوزىنىڭ ءبىر جاس ۇلكەندىگىن بۇلداپ: ء“اي, “اعا”, قاشان ءىنى بولىپ مەنى ىزدەيسىڭ؟” – دەيتىن سياقتى. ودان ءارى ءازىلى مەن كوڭىلىنە شەمەن بولىپ قاتقان كەرمەك ويلارىن ايتا جونەلەتىندەي. ءدۇ­نيەدەن وتە­رىنەن ءبىر اپتا بۇرىن كورىس­كەنىمىزدە سولاي بولعان. وندا ءبىز الداعى 70 جىلدىق تويىن ءسوز ەتكەنبىز. كىم ويلاعان, بۇل توي ارعىماق شابىستى اسىلدىڭ ءوزىنسىز وتەدى دەپ ... قايران رەكەم! ءومىر كوشىندە ۇزاق جىلدار يىق تىرەسىپ, قاتار جۇرگەن ادام تۋرالى جازۋدىڭ قيىندىعى سول – انتالاعان كوپ ويلار مەن كوزبەن كورگەن سان وقيعا­لار­دىڭ, باستان كەشكەن ىستىق-سۋىق كۇندەردىڭ, ءوتىپ كەتكەن ساعىنىشتى ساتتەردىڭ قايسى­سى­نىڭ جالىنان ۇستارىڭدى ءبىل­مەي اڭتارىلىپ قالادى ەكەنسىڭ. تالاي اداممەن ساپارلاس, قىزمەتتەس, ارالاس-قۇرالاس ءومىر كەشىپ كەلەمىز. بىرىنەن ۇزىن جولدىڭ ۇستىندە كوز جازىپ قالساڭ, ەندى ءبىرى جولايىرىقتا, بەل-بەلەستىڭ اراسىندا ساعىم­داي بۇلدىراپ قالىپ قويادى. ال جاستىق, بوزبالا شاعىڭنان بۇگىنگى پايعامبار جاسىنان اسقانعا دەيىن اراڭ سۋىماي, دوستىعىڭ توزباي, وي-پىكىر, ءىس-ارەكەتىڭ ۇيلەسىپ, جاقسىلىعىنا قۋانىپ, ول قينالسا قا­بىر­عاڭا باتاتىن ادامدارىڭ ارينە كوپ ەمەس. مەن ءۇشىن سونداي ازدىڭ ءبىرى – رىمعالي نۇرعالي بالاسى. بۇگىندە ۇلان-عايىر ءىس تىندىرعان, حالقىنا زور ەڭبەك سىڭىرگەن, اتاق-داڭقى, عىلىمي مانسابى, جازعان شىعارمالارىنىڭ كولەمى اتان تۇيەگە جۇك بولاتىن رىمعاليدىڭ بارشا ءومىرى, كۇرەسى مەن جەڭىسى, قۋانىشى مەن رەنىشى, ءتىپتى, جاستىق-ماستىق شاقتاعى قىز-قىرقىنعا قىرىنداعان ءتاتتى كۇندەرىنە دەيىن كوز الدىمدا وتكەنى راس. ويتكەنى ءبىز ءبىر-بىرىمىزدەن الشاق ءجۇرىپ سىر جاسىرىسقان ەمەسپىز. كەي اداممەن قاشان, قايدا جولىققانىڭ, نە ايتىسقانىڭ ويلانساڭ دا ەسىڭە تۇسپەيدى. ال ساناڭدا تايعا تاڭبا باسقانداي ءىز قالدىرىپ, قاي ۋاقىتتا دا سۋرەتتەرى ايقىن, سوزدەرى ناقتى ساقتالاتىن كەزەڭدەر بولادى. ون سەگىز جاسار رىمعاليدى العاش كورگەن ءساتىم دە كۇنى كەشەگىدەي كوز الدىما كەلەدى. بۇل 1958 جىلدىڭ شىلدە ايىنىڭ سوڭى بولاتىن. مەكتەپتى جاڭا ءبىتىرىپ, قازمۋ-دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە تۇسۋگە ەمتيحان تاپسىرىپ جاتقانبىز. الماتىداعى چايكوۆسكي مەن پاستەر كوشەلەرىنىڭ بۇرىشىندا تۇتاس ءبىر ورامدى الىپ جاتقان جالعىز قاباتتى جالپاق ءۇي – قازمۋ-دىڭ سپورت زالى اتانادى. سونىڭ ىشىندە قاز-قاتار قويىلعان جۇزگە جۋىق تەمىر توسەكتەردىڭ ءبىرى مەنىڭ ەنشىمە تيگەن. جاتقانداردىڭ ءبارى ءارتۇرلى فاكۋلتەتتەرگە تۇسۋگە نيەت ەتكەن تالاپكەرلەر. شەتىنەن “سەن تۇر, مەن ايتايىن” دەيتىن مىقتىلار. سوزدەرىنە, ەكپىندەرىنە قاراپ, وقۋعا تۇسەر-تۇسپەسىڭە كۇدىكتەنىپ, جانىڭ شوشيدى. مەنىڭ قاسىمداعى توسەكتە باكەنە بويلى, قاعىلەز, سۇلۋ ءجۇزدى جىگىت كوپ سوزگە ارالاسپاي, وقۋلىقتان قاجىعان ساتىندە ۇنەمى تىعىپ ۇستايتىن قالىڭ داپتەرىنە ارنەنى جازىپ جاتادى. كۇن بويى كىتاپحاناعا كەتىپ, تەك كەشكە قاراي ورالعانداعى تىرلىگى وسى. بىردە سويلەسىپ قالدىق. ول ءبىر جىل اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا وقىپتى. قازىر ونى تاستاپ مەن تاپسىرعان فاكۋلتەتكە تۇسپەك ەكەن. جەرلەس بولىپ شىقتىق. سەمەيدىڭ شۇبارتاۋ اۋدانىنان كەلىپتى. اتى-ءجونى – تولەك تىلەۋحانوۆ. ءيا, بۇگىندە قازاقتىڭ قابىرعالى جازۋشىسى بولعان توكەڭ وسى جىگىت ەدى. بىراق ول كەزدە اقىن بولامىن دەپ تالماي ولەڭ جازادى. ەكەۋمىز قاتار جاتقان­دىقتان كوپ سويلەسەمىز. ول ولەڭدەرىن وقيدى. مەنىڭ دە ءبىراز شيمايلارىم بولاتىن. بىراق تولەكتىڭ ولەڭدەرىنىڭ قولىنا سۋ قۇيۋعا جاراماي قالدى. العاشقىدا بوسىڭكىرەپ, “اقىندىعىمدى” ايتىپ قالعانىممەن, كەيىن ول تاقىرىپقا جولامايتىن بولدىم. بىردە تولەك ماعان ءوزىنىڭ كلاستاس ەكى دوسىن تانىستىرماق بولدى. ايتۋىنشا, ەكەۋى دە بولاشاق كلاسسيكتەر, قازاق ادەبيەتىنىڭ كوگىنە جۇلدىز بوپ جانۋ ءۇشىن استاناعا وقۋعا كەلىپتى. مۇحتار ماعاۋين دەگەنى فيلفاكتىڭ ءبىر كۋرسىن ءبىتىرىپ تە تاستاعان, اۋىز ادەبيەتىن قازىردىڭ وزىندە يگەرگەن, بولاشاقتا اسقان عالىم بولماقشى. ال رىمعالي نۇرعاليەۆ – تولەكپەن بىرگە اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋىنا تۇسكەن ەكەن, جاقسى وقىپ جۇرسە دە جۇرەگى قالاماي, ەندى قازمۋ-دىڭ فيلفاگىنا تاپسىرىپ جاتىر. باسقا جاتاقحانادا تۇرادى. ەكەۋى كەشقۇرىم قالانى ارالاتپاقشى بولىپ بىزگە كەلدى. شاشىن تىقىرلاپ العىزعان, قالقايعان ەكى قۇلاعى توبەسىنە شوشايتا كيگەن سارى ءتۇستى شي قالپاعىنىڭ ەتەگىنە تىرەلگەن, جىلت-جىلت ەتكەن جانارى ويناقى, ازىلكەشتىگى بىردەن سەزىلەتىن قۋاقى جىگىت رىمعاليمىن دەپ تانىستى. ەكىنشىسى – تورسىق شەكە, كوزى باداناداي, قوڭىر شاشىن ارت جاعىنا قايىرا تاراعان, شالقاق ءتوستىسى مۇحتار بولدى. ولار كەلگەن بەتتە قول الىسىپ: – ال سەن ءورازالينسىڭ عوي, – دەدى توتەسىنەن. – ءيا. – مەداليسپىسىڭ؟ – ءيا! – مىنا تۇرعان ۇشەۋمىز دە مەدالمەن بىتىرگەنبىز, – دەدى قارسى الدىمدا تالتايىپ تۇرعان مۇحتار “وندا تۇرعان ەشتەڭە جوق” دەگەندەي يەگىن جوعارى كوتەرىپ. – بارشاتاستا بىرگە وقىدىق. – ەستىدىم. تولەك ايتتى. – تولەك سەن تۋرالى بىزگە دە ايتتى. اعاڭنىڭ ۇيىندە قاسىم امانجولوۆتىڭ جىلاعانىن كورگەنىڭ راس پا؟ – دەدى رىمعالي الدە ءبىر سەزىكتى كۇيدە كوزىن سىعىرايتىپ. – راس. ابايدىڭ زيراتىنا بارىپ كەلگەن سوڭ ولەڭ جازىپ وتىرعاندا كوزىنىڭ جاسى تامشىلاپ تۇرعانىن كوردىم. ول كەزدە مەن باستاۋىش كلاستا وقيتىنمىن. قاتتى تاڭىرقادىم. – ۇيلەرىڭە ءسابيت پەن عابيت كەلگەندە قول­دارىنا سۋ قۇيىپسىڭ عوي, – دەدى ول ەندى قىزىعا, ك ۇلىمدەي قاراپ. – قۇيدىم. – ءابۋ سارسەنباەۆ, حاميت ەرعاليەۆ, عابدول سلانوۆتى تانيدى ەكەنسىڭ. قانداي ەكەن؟ اڭگىمەلەرى قىزىقتى ما؟ – اعامنىڭ ۇيىندە تالاي رەت كوردىم. كوپ اڭگىمەلەر ايتادى. ولار مەنى دە تانيدى. – كەشە قاينەكەي جارماعانبەتوۆتىڭ ۇيىنەن ءشاي ءىشىپ كەلگەنىڭ راس پا؟ – دەدى سوزگە مۇحتار ارالاسىپ. – كىتاپحاناسى باي دەيدى عوي. وندا نەشە ءتۇرلى ارحيۆ تە بار شىعار؟ – راس. ول كامەن اعامنىڭ جاقىن دوسى. ءبىر بولمەسى كىتاپقا لىق تولىپ تۇر. بىراق كوپ ەشكىمگە بەرمەيدى ەكەن. مەن كەرەگىمدى وقىپ ءجۇرمىن. – ەكەۋى مەنىڭ ادەبي ءبىلىمىمدى دە ءبىراز تەكسەرىپ, كوڭىلدەرى تىنعان سوڭ ەندى دوس بولاتىنىمىزدى ايتىستى. – كوزدەرىڭ جەتتى مە؟ – دەدى ءۇنسىز تۇرعان تولەك توقمەيىل, ريزا كوڭىلمەن. – ايتتىم عوي, ەشقاي­سى­مىزدان كەم ەمەس. ەندى ۇشەۋى دە كوپتى كورگەن كونەكوزدەردەي ءسابي جۇزدەرى ەسەيىپ, سالقىن, سابىرلى كەيىپتە ماعان ءجون ايتۋعا كىرىستى. – سۇلتان, – دەدى رىمعالي. – سەنىڭ كورگەن­دەرىڭ ءپاريجدىڭ ادەبي سالوندارىنان بىردە كەم ەمەس ەكەن. ءبىز ونى كورمەدىك. بۇل – ارتىقشىلىق. ايتارىم, وسىنىڭ ءبارىن جادىڭنان شىعارماي, كوكىرەگىڭە ساقتا. كەيىن جازعانىڭا كەرەك بولادى. – ارتىقشىلىق دەيسىڭ بە؟ تەك ازىرشە عانا! – دەدى مۇحتار. – ازىرشە! بۇدان كەيىن ۇشەۋى قالادا ءجۇرىپ-تۇرۋدى, ستۋدەنت بولا قالسام قانداي كيىم ساتىپ الۋىمدى ءسوز ەتتى. اسىرەسە, رىمعالي ءىشى-باۋىرىما كىرىپ, جاناشىرلىق تا­­­نىتادى. ول اياعىمداعى اۋىلدان كيىپ كەلگەن جۇ­لىعى اقجەم بولعان كونەتوز تۋفليىمە قاراپ قويىپ: – ەسىڭدە بولسىن, – دەدى, – تۋفلي ساتىپ الساڭ, تابانى جالپاق, جيەگى سىرتقا شىققانىن الما, قىسقا قاراي گالوشقا سىيماي اۋرە ەتەدى. الماتىدا قىسقى-جازعى كيىمىڭ بىرەۋ-اق, ەكى تۇرلىسىنە شاماڭ كەلمەس. گالوش الاتىن كەزدە ايت, ءوزىم تاڭداپ اپەرەمىن. ايتپەسە, بىلتىرعىداي بىزگە ۇقساپ, الدانىپ قالاسىڭ... ساعىمداي سىرعىپ ستۋدەنتتىك جىلدار دا وتە شىق­­تى. ماحابباتقا, قىزىققا, الدەبىر ساۋلەتتى, نۇرلى دۇنيەگە ۇمتىلعان كۇندەر … بىراق رىمعالي جەڭىل تىرشىلىك ىزدەگەن جوق. كۇن سايىن, اپتالار بويى, ايدى-ايعا ۇلاستىرىپ كىتاپحانالاردىڭ ەسىگىن توزدىردى. ارحيۆتە جۇمىس ىستەۋدى, سيرەك قورداعى سارعايعان قولجازبالار سىرىن اقتارۋدى سۇيەتىن. ول قارشاداي كەزىندە-اق الاش ارىستارىنىڭ قاسيەتىن وقىپ, ۇعىپ, جان-جۇرەگىنەن وتكىزە ءبىلدى. كەيىن ولار اقتالعان كەزدە عالىمداردىڭ العاشقى لەگىندە اسىل اعالارى تۋرالى تاماشا زەرتتەۋلەرىن جاريالادى. رىمعاليدىڭ شىعارماشىلىق ساپارى “لەنينشىل جاس” (قازىرگى “جاس الاش”) گازەتىنەن باستالدى. الدەبىر قۋاڭ دالادان شولىركەپ كەپ ءمولدىر باستاۋدىڭ سالقىن سۋىنا باس قويعان جولاۋشىداي ول جازۋعا اشقاراقتانا كىرىستى. ونىڭ تىڭ ولكەسىنەن جىبەرگەن رەپورتاجدارىندا, سۋرەتتەمەلەرى مەن وچەركتەرىندە ءومىر ۇشقىنى, كوركەم وي, ادامداردىڭ توسىن مىنەزى كورىنەتىن. رىمعالي سول بەتىنەن كوركەم پروزا جازىپ كەتسە, بالكىم, ورەسى بيىك, قابىرعالى تالاي شىعارمالار دۇنيەگە كەلەر ەدى, كىم ءبىلسىن. دەگەنمەن, بىرنەشە دەرەكتى رومان, حيكايات, اڭگىمەلەرى جارىق كوردى. “اي قاناتتى ارعىماق” رومانى – سونىڭ ىشىندەگى شوقتىقتى تۋىندى. ال دەگەلەڭ قاسىرەتىنە ارنالعان دەرەكتى اڭگىمەلەرى شە؟ تەك “ولگەن تاۋ” مەن “قابىر قانشا تۇرادى؟” دەگەن ەكى اڭگىمەسىن وقىڭىز. بۇلار – ويدان قۇراستىرىلعان ونداعان اڭگىمەلەردى قانجىعاسىنا بوكتەرىپ كەتەتىن شىعارما. اڭگىمە كەيىپكەرلەرى ساپارعالي بەگالين مەن ورىنعاليدى مەن دە بىلەمىن. قازاقتىڭ بەلگىلى جازۋشىسى ءوزىنىڭ مۇشەل تويىندا كىندىك قانى تامعان دەگەلەڭ تاۋىنا جەتە الماي, وعان دۇربىمەن قاراپ, بالالىق بازارى وتكەن جەردىڭ اتوم سىناعىنان ويران-بوتقاسى شىق­قانىن كورەدى. ادام ولەدى, تىرشىلىك يەسى ولەدى, بىراق تاۋدىڭ ولگەنىن كىم كورگەن؟ سونى كورىپ, ساقالىنان التى تارام جاس اعىپ وتىرعان قاريانىڭ قاسىرەتىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىڭىز. ال قىرىقتىڭ قىرقاسىنا جاڭا شىققاندا ايىقپاس دەرتكە ۇشىراعان ورىنعاليدىڭ ونكولوگيا ينستيتۋتىنان قاشىپ شىعىپ, ءوزىنىڭ باسىنا قانداي قۇلپىتاس قويىلا­تىنىن, ونى قويۋعا بالا-شاعاسىنىڭ شاماسى كەلە مە, جوق پا, سونى ويلاپ زيرات كەزىپ جۇرگەنىن وقىعاندا جۇرەك قىلدارىڭىز ءۇزىلىپ كەتكەندەي اسەردە بولاسىز. رىمعالي ءوزىنىڭ “دەگەلەڭ دەرتى” اتتى جاڭا كىتابىنا قولتاڭبا جازىپ جىبەرگەن ەكەن: “سۇلتان! – دەپتى. – اتاقونىستان, اعا-باۋىردان ايىرعان, ۇرپاق تامىرىنا بالتا شاپقان دەگەلەڭ دەرتى – مەنىڭ عانا دەرتىم ەمەس, سەنىڭ دە دەرتىڭ, سۇلتان, ەلىڭنىڭ دەرتى. بۇل كىتاپتى سول كوز جاسىنىڭ ءبىر تامشىسى دەپ بىلەرسىڭ. رىمعالي.” ءيا, دەگەلەڭ – مەنىڭ دە دەرتىم. مەن قاراۋىلداعى اباي اتىنداعى ورتا مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە اپتا, اي قۇرعاتپاي دەگەلەڭدە اتوم سىناعى ءوتىپ جاتاتىن. ۇكىمەت حالىقتى العاشقىداي ساي-سايعا تىعىپ, ساقتىق ويلاۋدى دا قويعان. بار-جوعى قاراۋىل سەلوسىنىڭ ورتاسىنا ورناتىلعان راديونىڭ قارا تاباقشاسىن بار كۇشىنە قويىپ, ساڭقىلداعان داۋىستان بومبانىڭ قاشان جارىلاتىنىن ساعات-مينۋتىنا دەيىن حابارلاپ تۇرادى. ادامدار جارىلىستان قۇلايتىن ۇيلەردىڭ استىندا قالماس ءۇشىن توقال تامداردان سىرتقا شىعىپ, قۇدىق پەن پەشتىڭ اۋزىن بىتەيدى. مەكتەپتە ساباق توقتاپ, بالالار ءۇيدىڭ توبەسىنە شىعىپ الىپ, سىمعا تىزىلگەن بوزتورعايداي قاتارلاسا وتىرىپ, دەگەلەڭ جاققا كوز تىگەمىز. ءبىر كەزدە قىپ-قىزىل الىپ كۇن پايدا بولادى. ودان كەيىن قالپاعى كوك تىرەگەن ساڭىراۋقۇلاق شىعادى. ول سەيىلە بەرگەندە قاراۋىلعا قاراي شاڭىتقان قارا داۋىل جەتەدى. جەر-دۇنيەنى بوزعىلت مۇنار باسادى. دەگەلەڭنەن ءجۇز شاقىرىم جەردەگى قاراۋىلدىڭ ءجايى الگىندەي بولعاندا, ونىڭ ىرگەسىندە جاتقان رىمعاليدىڭ اۋىلى قاينار قانداي كۇيدە دەسەڭىزشى! كەيىن ەلگە بارىپ ءجۇرىپ وزىممەن مەكتەپتە بىرگە وقىعان, ءۇيدىڭ توبەسىنەن دەگەلەڭگە كوز تىككەن بوزتورعايداي زامانداستارىمدى ىزدەسەم, كوبىن تاپپايمىن. ءبارى دەگەلەڭ دەرتى – اق قان مەن قاتەرلى ىسىكتىڭ قۇربانى بولعان. بىرەن-ساران ءتىرى جۇرگەنى ەلدەن جىراقتا تۇرادى. قارا ورمانداي ءبىزدىڭ اۋلەت تە سيرەپ قالدى. ال رىمعاليدىڭ تۋىستارى شە؟ مەن بىلەتىن ەكى ءىنىسى – جەڭىس پەن ايعالي سول ورتاق دەرتتەن كوز جۇمدى. جەڭىس تالانتتى سۋرەتشى بولاتىن ەدى, بىراق تاعدىر ونى بۇيىرتپادى. ال ايعالي ەلگە تۇتقا بولارلىق, نۇرعالي اۋلەتىندەگى كەسەك ازامات بولاتىن, قىرشىنىنان ەرتە قيىلدى. حالىقتا “وتىزىڭدا وردا بۇزباساڭ, قىرقىڭدا قامال المايسىڭ, ەلۋىڭدە ەل شاڭىن كورە المايسىڭ”, دەيتىن اتالى ءسوز بار. رىمعالي وتىزىندا-اق وردا بۇزىپ, ادەبيەتتانۋدا قاتارىنان وق بويى العا شىقتى. ونىڭ “تراگەديا تابيعاتى” اتتى العاشقى مونوگرا­فياسى – كەيىننەن ىرگەلى زەرتتەۋلەرگە ۇلاسقان ءتولبا­سى. اينالاسى ون جىلدىڭ ىشىندە ىركەس-تىركەس جازىلعان “كۇرەتامىر”, “ونەر الدى – قىزىل ءتىل”, “ونەردىڭ ەستەتيكالىق نىساناسى” اتتى كىتاپتارى ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ ەستەتيكالىق نەگىزدەرىن سارالاۋدا تىڭ تۇجىرىمدار جاسادى. جالپى, رىمعالي عالىمدى­عى­نىڭ, زەرتتەۋلەرىنىڭ باستى ءبىر ارناسى – قازاق دراماتۋرگياسىن تۇپتەپ, تۇگەندەپ قاراۋ. ءبىز جوعارىدا اتاعان “تراگەديا تابيعاتىنان” باستاپ كەيىننەن ۇلعايىپ, تەرەڭدەپ, قاناتى كەڭي بەرەتىن “كۇرەتامىر”, “ايدىن”, “دراما ونەرى” ءتارىزدى ىرگەلى ەڭبەكتەر قازاق دراماتۋرگياسىن جان-جاقتى قاراستىرىپ, باستاۋ كوزدەرىنەن بۇگىنگى ورىسىنە دەيىن جيناقتاپ, تەوريالىق زور بىلىممەن, اسا مول دەرەك­تەرگە سۇيەنە وتىرىپ زەردەلەگەن قازاق ادە­بيەتتانۋ عىلىمىنداعى سيرەك قۇبىلىس. رىمعاليدىڭ عالىمدىق اڭسارى ادەبيەتتىڭ ءبىر جانرىمەن عانا شەكتەلىپ قال­ماي­دى. ونىڭ پروزا, پوەزيا, ادەبي سىن, ساحنا ونەرى تۋ­رالى جازعان عىلىمي ەڭبەكتەرى وي تەرەڭدىگى, ءپى­كى­رىنىڭ ايقىندىعى, لوگيكاسىنىڭ بەرىكتىگى, ەستە­تيكالىق تالعامىنىڭ بيىكتىگىمەن بولەكشە تانى­لادى. وسى ەڭبەكتەردى وقىپ وتىرعاندا ستيل سۇلۋلىعىنا, ءتىل شەبەرلىگىنە سۇيسىنەسىڭ. عىلىمي قاساڭدىق – وعان جات. سوڭعى جىلدارى جارىق كورگەن “قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن عاسىرى” اتتى كىتابىنىڭ عىلىمي قۇندىلىعى مەن وي-تۇيىندەرىنىڭ سونىلىعىن ايتپاعاندا, ونداعى كوسەمسوزدىڭ, ءتىپتى, ليريكالىق سارىننىڭ مولدىعى جوعارىداعى پىكىرىمىزگە دالەل بولسا كەرەك. كىتاپتان ءۇزىندىنى ءبولىپ الماي-اق ءاربىر تاراۋعا قويىلعان اتتارعا نازار سالىڭىز: “قاز ەدىك قاتار ۇشىپ قاڭقىلداعان” – احمەت تۋرالى, “مەن بىتكەن ويپاڭ جەرگە الاسا اعاش” – مىرجاقىپ تۋرالى, ء“سۇي, جان ساۋلەم, تاعى دا ءسۇي, تاعى دا” – ماعجان تۋرالى, “وي, كەر زامان, كەر زامان” – جۇسىپبەك تۋرالى, “عاشىعىم مەنىڭ – بوستاندىق” – ساكەن تۋرالى, “سوعايىن سوزىمنەن ءبىر سۇلۋ ساراي” – ءىلياس تۋرالى, “ەي, حالايىق, بارىم ەڭ سەن” – مۇحتار تۋرالى, تاعى باسقا. ارينە, ءار سۋرەتكەردىڭ ءوز سوزدەرىن وزىنە پايدالانعانىمەن ولاردىڭ مازمۇنى اۆتورىنىڭ بۇكىل بولمىسىن, جان-دۇنيەسىن, شىعارماشىلىق ەرەكشەلىگىن اشىپ بەرەتىنىن رىمعالي ءدال پايىمداعان. زەرتتەۋىنىڭ ىشكى مازمۇنى دا سوعان ساي. عىلىم قۋعان, ونەر تۋدىرعان, اقىندىق, جازۋشىلىقتى مۇرات ەتكەن ادامداردىڭ مانساپ پەن اتاققا سەلقوس قارايتىنى بولمايدى. رىمعالي دا سولاي. ونىڭ ەڭبەكتەرى بۇل كۇندەرى تولىق ءارى ءادىل باعاسىن الدى. وننان اسا عىلىمي, شىعارماشىلىق مانسابى مەن اتاقتارىن تۇگەل ءتىزىپ جاتۋدىڭ قاجەتى بولا قويماس. ول – قالىڭ جۇرتقا بەلگىلى. بۇل كۇندە قازاق ادەبيەتىنىڭ ءىرى زەرتتەۋشىلەرى, الدىڭ­عى اعالارى ءارى ۇستازدارى م. قاراتاەۆ, ب. كەن­جە­باەۆ, ە. ىسمايىلوۆ, ت. نۇرتازين, س. قيرا­­باەۆ, ز. احمەتوۆ, ز. قابدولوۆ, ت.ب. زەرتتەۋشىلەردىڭ ءىزىن باسىپ, ونەرىن جالعاستىرىپ, ءتىپتى, كەيبىرى جەتە الماعان عىلىمي دارەجەنىڭ بيىگىنە شىقتى. ەڭبە­گىڭنىڭ جانعانى دەگەن وسى. مەن, جوعارىدا ايتقانداي, وتىزىندا وردا بۇزسا, قىرقىندا قامال الىپ, مەملەكەتتىك سىيلىقتى يەلەندى, الپىسىندا اكادەميك اتاندى. بۇل ءوزى تاڭداعان شىعارماشىلىق جولدىڭ بيىك بەلەستەرى. كەز كەلگەن جۇيرىكتىڭ كۇندەۋشىسى قاسىندا جۇرەتىنى بەلگىلى. عىلىم مەن مادەنيەتكە ەكپىندەي كىرگەن جاسقا كەيبىرەۋلەردىڭ توسىرقاي قاراپ, قىلتاسىنان قاعىپ جىبەرگەنىنە دە كۋا بولدىق. رىمعالي قازاق ادەبي عىلىمىندا بۇرىن بولا قويماعان ءۇردىستى باستاپ, 33 جاسىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. عىلىمي كەڭەستىڭ الدىندا ول ماعان: – ءبىر ءوتىنىشىم, قورعاۋ كەزىندە مەنىڭ بەرگەن جا­­ۋاپتارىما سىن كوزىڭمەن قاراپ, زالداعى عالىمداردىڭ مىنەز-قۇلقىن باقىلاي وتىرشى, – دەدى. ءوڭى بوپ-بوز ەدى. الدەنەگە وتە الاڭداۋلى بولاتىن. ارينە, جاۋاپتى ساتتەگى كوڭىل تولقىنى عوي دەپ ويلادىم. بىراق ونىڭ استارىن كەيىن ءبىلدىم. قورعاۋ ءساتتى ءوتتى. ءداستۇر بويىنشا ديسسەرتاتسيا قورعالىپ بولعان سوڭ رىمعالي ۇيىنە شاقىرىپ ءدام بەردى. حالىق كەش تارادى. تۇنگى ءۇشتىڭ مولشەرىندە ۇيگە قايتقالى تۇرعان مەنى جىبەرمەي, ول وڭاشالاپ دالاعا الىپ شىقتى. – سۇلتان, سەن ويلاپ تۇرعان شىعارسىڭ, مەن بۇگىن قۋانىشتان, جەڭىستەن ماساتتانىپ تۇر دەپ. ءتىپتى دە ولاي ەمەس. باعانادان بەرگىنىڭ ءبارى كوز قىلىپ, سىرتقى تۇگىمدى تىكىرەيتكەنىم عوي. شىنىمدى ايتسام, بۇگىن مەنىڭ اۋىر كۇنىم, وپاسىزدىقتىڭ نە ەكەنىن, كورە الماۋشىلىقتىڭ قانداي بولاتىنىن بارشا بول­مىسىممەن تۇسىنگەن كۇنىم. وعان ءوزىم دە كىنالىمىن. – ە, نە بولدى؟ ءبارى جاقسى ءوتتى عوي. نەگە سونشا ءتۇڭىلدىڭ؟ – تۇڭىلگەن سەبەبىم – وپاسىزدىق ءوز ماڭايىمنان شىقتى. بىرەۋلەردىڭ سوزىنە ەرىپ, جاستىقتىڭ جەلىگىمەن ءوزىڭ بىلەتىن ۇستاز-عالىمنىڭ شىعارماسىن مانسۇق ەتكەن سىن جازعانىم راس ەدى. سونىڭ قولجازباسى ۇيدە جاتاتىن. بۇگىن وسى قولجازبانى الگى اعامنىڭ قولىنان كوردىم, ءوزى كورسەتتى. كىرەرگە تەسىك تاپپادىم. ولار ەندى مەنىڭ سوڭىمنان شىراق الىپ تۇسەدى. كەشىرمەيدى. باعانا قورعاۋ كەزىندە ءار ءسوزىمدى كەلەمەجدەپ وتىرعانىن بايقادىڭ عوي. ونسىز دا ماعان ىشتەرى تارىلىپ جۇرگەندەر ەندى سول توپقا بارىپ قوسىلادى. اياعى نەمەن بىتەرى بەلگىسىز. بۇل قورعاۋدىڭ اياعى ۇزاق داۋعا ۇلاسىپ, اقىرى دۇشپاندىق جەڭدى. بەس جىلدان كەيىن ديسسەرتاتسيا بەكىمەي قالدى. ءۇمىت پەن كۇدىككە, جالا مەن پالەگە تولى بەس جىل. جىگەرسىز ادام بولسا وسىنداي مورالدىق سوققىدان ءجۇنجىپ كەتەر مە ەدى, قايتەر ەدى؟! بىراق رىمعاليدىڭ قايسارلىعى, سابىرلىلىعى, شىعارماشىلىق قۋاتى, عالىمدىق تالانتى ىسكە قوسىلىپ, ول ىرگەلى ەڭبەكتەرىن جازا بەردى. ون جىلدان كەيىن ديسسەرتاتسياسىن قايتا قورعادى. ءسويتىپ ماماندىق جاماندىقتى جەڭدى. ول – اعايىن-جۇرتقا, ستۋدەنت شاكىرتتەرىنە وتە مەيىرمان ادام ەدى. ونىڭ قولداۋىمەن كوپتەگەن تالانتتى جاستار عىلىم ايدىنىنا شىقتى. ءوزىنىڭ جاقىن دوستارىنىڭ تالاي تۋىس-تۋعاندارىن وقۋعا ءتۇسىرىپ, ءبىلىم الىپ, ادام بولۋىنا سەپتىگىن ءتيدى. سوندا “سەندەرگە ءسويتتىم-اۋ”, دەپ بالسىنگەنىن كور­گەن ەمەسپىن. دوستارىنىڭ بالالارىنا دا ىقىلاسى الابوتەن, قاشان كورسەڭ باۋىرىنا باسىپ, مەيىر­لەنىپ جاتقانى. جاستايىنان اناسىنان ايىرىلىپ, جەتىمدىك كورگەندىكتەن بە, مەنىڭ شەشەم كۇلاندى “قارا كەمپىر” دەپ جانىنداي جاقسى كورەدى, اۋزىنان تاستامايدى. انامنىڭ دا رىمعاليعا پەيىلى ءتۇسىپ, قاتتى ەركەلەتەتىن, كوزى جۇمىلعانشا ەكەۋىنىڭ ءازىلى جاراسىپ ءوتتى. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن مەككەگە بارىپ قايتقان سوڭ رىمعالي: – ءاي, ورازالين, مەن قااعبانى جەتى اينالىپ جۇرگەندە ءوز اكە-شەشەممەن بىرگە سەنىڭ اناڭ “قارا كەمپىردىڭ” دە جانى ءجانناتتا بولسا ەكەن دەپ اللا تاعالادان تىلەۋ تىلەدىم, – دەدى. دوستارىنىڭ ءساتتى تۋىندىلارىن وقي قالسا, وعان قۋانا پىكىر ايتىپ, كوڭىلىڭە قانات بايلاپ جىبەرەتىن مىنەزىن دە ايتۋ ءلازىم. رىمعاليدىڭ عىلىمعا ادالدىعى, پرينتسيپتىلىگى, تاريحي دەرەكتەرگە ىجداعاتتىلىعى, الاش اردا­گەر­لەرىن ءپىر تۇتۋى, ۇلتتىق قۇن­دى­لىقتاردى قورعاي ءبىلۋى, حال­قىن ءسۇيۋى, نامىسشىلدىعى – ۇلگى تۇتار قاسيەتتەر. كەيدە با­سىنا پالە بولىپ جابىسسا دا كوڭىلى قالاماعان ءىستى وتكىر تىلمەن جايراتىپ ايتاتىنى بار بولاتىن. ءسوز جوق, رىمعالي ءاربىر تالانت يەسى ءتارىزدى – كۇردەلى تۇلعا. ول دا ءوز ماقساتتارى ءۇشىن كۇرەستىڭ سان ءتۇرلى ءتا­سىل­دەرىن جەتىك مەڭگەرگەن. كەرەك جەرىندە قوي اۋزىنان ءشوپ الماس – موپ-موماقان, قاجەت بولسا, اۋزىن باتىرىپ جىبە­رە­تىن جىرتقىشتىعى تاعى بار. كوپ جاعدايدا ازىلدەگەن بو­لىپ, ءتىپتى, باۋىرىڭا كىرىپ وتى­رىپ, دۇشپانىڭ ايتا ال­ماي­تىن اۋىر ءسوزدى ايتادى. ءبى­رەۋدىڭ اۋزىمەن وت كوسەي بىلەدى. كوڭىل حوشى بولماعاندا ءوزى سىيلايتىن جاقىن دوستارىن دا اياماي, كوبىنە سىرتىنان شالا بايلاپ جىبەرەدى. تابيعاتى سولاي بولسا كەرەك, ادامنىڭ ءمىنىن كورگىش. كوپ دوستارىنا تاڭبالاپ قويعان جاناما اتتا­رى بار. “اعاش اياق”, “تەمىر ءتىس”, “گاستريت”, “مۇڭكىتپە”, تا­عى باسقا. ال وزىنە جاس كە­زىمىزدە قويعان “قۇلاق” دەگەن جاناما ەسىمىن ەسكە الساق, جارات­پاي, قىزاراقتاپ قالدى. رىمعاليدىڭ وسى مىنەزىنە كەيبىر دوستارى, ىنىلەرى رەنجىپ جۇرەدى. مارقۇم جانىبەك كارمەنوۆ قازا تابارىنان ەكى كۇن بۇ­رىن ماعان جولىعىپ, رىمعالي اعاسىنا دەگەن ۇيدەي وكپەسىن ۇزاق ايتقانى بار. بالا كەزىنەن بىرگە وسكەن دوسى مۇحتار ماعاۋين تالاي رەت ات قۇيرىعىن كەسىس­­پەك بولدى. مەنىڭ دە كوڭىلىمدى قالدىر­عانى از ەمەس. بىراق, رىمعالي ءوز ءمىنىن سەزەتىن بولسا كەرەك, تۇك بولماعانداي ارتىنان جۋىپ-شايىپ جىبەرەدى. بىردە مۇحتار ماعاۋين ۇيگە تەلەفون سوقتى. جارىلارداي بولىپ, اشۋلانىپ تۇر ەكەن. – ءاي, ورازالين, ءوزىمىز جولىعاتىن جەرگە تەز شىقشى, – دەدى دەگبىرسىزدەنىپ. – انا سەنىڭ دوسىڭ تۋرالى ايتاتىن ءسوز بار. – قاي دوسىم؟ – قاي دوسىڭ بولۋشى ەدى, نۇرعاليەۆتى ايتامىن. – ول سەنىڭ دە دوسىڭ ەمەس پە؟ – بارىنان جوعى ونداي دوستىڭ! تەز شىق ... مۇحتار جولىعىسىمەن رىمعاليعا دەگەن رەنىشىن ايتا باستادى. مەنىڭ قۇپتاۋىمدى قالاعانداي بەتىمە جالتاق-جالتاق قاراپ قويادى. مۇحتاردىڭ وعان دەگەن رەنىشىن ءبىرىنشى ەستۋىم ەمەس, كەيىننەن ەكەۋى قايتا تابىسىپ كەتەتىن. سوندىقتان ۇندەمەي تىڭداي بەردىم. شىدامى تاۋسىلعان مۇحتار: – سەن نەگە ۇندەمەيسىڭ! مەنىكى قيسىق پا؟ – دەدى. – جوق, مۇحا, سەنىكى دۇرىس. بىراق, رەكەڭە كىنا قويۋعا بولمايدى. – نەگە؟ – ولاي بولسا تىڭدا. مەن ساعان ءبىر مىسال ايتايىن: “باياعىدا قويان مەن شايان جان اياسپايتىن دوس بولىپ, ۇزاق ۋاقىت بىرگە ءجۇرىپ, بىرگە تۇرىپتى. بىردە ەكەۋى جالپاق جايىلعان وزەننىڭ جاعاسىنا توقتايدى. ار جاعى جاسىل شالعىن ەكەن. وزەننەن وتۋلەرى كەرەك. شايان بولسا سۋدا جۇزە المايدى. قويان دوسىن ارقاسىنا مىنگىزىپ سۋدى جالداپ كەلە جاتادى. شايان جايلى, جۇمساق جەرگە وتىرىپ الىپ, وزەننىڭ ورتا تۇسىنا جەتكەندە دوسىنىڭ مايلى جەلكەسىنە كوزى ءتۇسىپ كەتەدى دە, شاعىپ الادى. جاي انشەيىن, جامان ويمەن ەمەس, شاياندىعى ۇستاپ كەتەدى. ءسويتىپ, سەسپەي قاتقان قويانمەن بىرگە ءوزى دە سۋعا كەتەدى”. مىنە, وسىلاي دوستىم, رىمعالي دا ادەيى ىستەمەيدى, بويىنا بىتكەن مىنەزى سونداي, اششى ءتىلىن ءوزى دە باي­­قاماي سۇعىپ الادى. مەن وعان رەنجۋدى قويعانمىن. كەيىننەن مۇحتار: – ءاي, ورازالين, سەنىڭ ايتقان اڭگىمەڭ كوكەيىمە قوندى. “ونىڭ جاراتىلىسى سونداي عوي!” دەپ, رىمعاليعا كەشىرىممەن قارايتىن بولدىم, – دەدى. پەندەشىلىك كىمدە جوق؟ ۇلى ابايدىڭ ءوزى “ات شابا الماس مىنىمنەن” دەمەي مە؟ سوندىقتان بىردە كەلىسىپ, كەيدە تەبىسىپ, ءومىر جولىن بىرگە وتكەرگەن دوسىڭدى جاماندىققا قيمايسىڭ. ول تۋرالى بوتەننىڭ عايبات ءسوزىن, قياناتىن بىلسەڭ نامىسىڭ قوزىپ شىعا كەلەدى. رىمعالي دا سولاي. ءوزى ايتسا دا وزگەگە دەس بەرمەي, قورعان بولۋعا جارايدى. سوندىقتان مەن دوسىمدى “قيسىق ۇشىپ, ءتۇزۋ ولەتىن قىرانعا” بالايمىن. رىمعاليمەن سان رەت ساپارلاس بولدىق. سونىڭ ءبىرى – جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا ارنايى بارىپ, شىڭعىستاۋ مەن ابىرالىنى ارالاعانىمىز ەستەن كەتپەيدى. قايناردا ءبىزدى نۇرعالي اقساقال قارسى الدى. جەتپىستەن اسقان كەزى. قۋانىشىندا شەك جوق. ەكى ۇلىن توبەلەرىنە قويىپ كۇتتى, اۋىل­داستارىنا دا كۇتكىزدى. بىردە قايناردىڭ تۇبىندەگى تىك شانشىلعان قوبىلاندى بيىگىنە شىعىپ, قوبىلاندى باتىر وتىردى دەگەن تاس-تاقىتتى ماعان كورسەتپەك بولدى. كەلگەننەن بەرى ەل شەجىرەسىن, وسى وڭىردەن وتكەن وقيعالاردى كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاعانداي شەبەر بايانداعان سۇڭعىلا-شەشەن شال تاۋعا شىققاندا دا وتىز جاسار بىزدەن وزىپ كەتتى. قوبىلاندى تاعىنا شىعۋ وتە قيىن ەكەن. – تاققا لايىق بالامسىڭ, – دەدى نۇرعالي اقسا­قال. – ارنايى كەلگەندە وعان وتىرعىزباي جىبەر­مەيمىز. ءسويتىپ ءوزى ءبىر قاپتالعا تۇرا قالىپ, ەكىنشى قاپتالعا ۇزىن بويلى, اتان جىلىكتى, اقكوڭىل ازامات, اۋدان باسشىسىنىڭ ءبىرى – قادىردى تۇرعىزىپ, مەنى تىك كوتەرىپ, جارتاسقا شىعاردى. سول بيىك جارتاستىڭ قياسىنان تامىرى تاستى جارىپ, تەرەڭگە سىڭگەن جاپ-جاسىل ارشا اعاشىن كورگەن ەدىم. بۇنداي اعاش ابىرالىنىڭ قۇز-قياسىندا كوپ وسەدى ەكەن. جەلگە دە, ىستىق-سۋىققا دا شىدامدى جاسىل ارشا ىرگەدەگى دەگەلەڭنىڭ توبەسىندە جاسىن بوپ, اجداھاداي وت شاشقان اتوم جالىنىنا دا توتەپ بەرىپتى. مەنىڭ رىمعالي دوسىم دا سول قياعا بىتكەن, جاپىراعىن كەڭگە جايىپ, ماڭايىن جاسىل جەلەككە بولەگەن ءتوزىمدى, قىزۋلى, تاستاي بەرىك ارشا اعاشىنا ۇقسايدى. تىك شانشىلعان قوبىلاندى تاۋىنىڭ بيىكتىگى مەن قۇنارلى توپىراعى ونىڭ بويىنا تەرەڭ سىڭگەن. رىمعالي “قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن عاسىرى” اتتى ءسوز ونەرىندەگى ءجۇز جىلدىق تابىسىمىزدى زەردەلەگەن قوماقتى كىتابىن ماعان جىبەرگەن ەكەن. وعان بىلاي دەپ جازىپتى: “سۇلتان! – دەيدى ول. – جارتى عاسىر بىرگە كەشكەن عۇمىرىمىزدا دوستىق, ادالدىق, قۇرمەت سەزىمىنەن ايىرماعان اللا قالعان كۇندەرىمىزدە دە سول رىزدىقتى سىيلاي بەرسىن! رىمعالي. 3.04.2005”. سوڭعى دەمىڭ تاۋسىلعانشا وسى تىلەكتەن اينىعان جوقپىز, اسىل دوسىم, رەكە! سۇلتان ورازالى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, جازۋشى, حالىقارالىق تەلەۆيزيا جانە راديو اكادەمياسىنىڭ (JATR) اكادەميگى, پرەزيدەنت سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.