ەلوردانىڭ الەۋمەتتىك الەۋەتى

حالقىمىز الميساقتان مۇقتاج جاندارعا كومەك قولىن سوزىپ, زارۋلەرگە قامقورلىق كورسەتۋدى ادامي پارىزدىڭ باستى بەلگىسى ساناعان. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جىلدان-جىلعا ەكونوميكاسى ارتىپ, الەۋەتى نىعايعان سايىن مەملەكەت باسشىسى وسى ءبىر ءداستۇرلى قاعيداعا باسىمدىق بەرىپ, قوعامىمىزدىڭ از قامتاماسىز ەتىلگەن توپتارىنا الەۋمەتتىك قامقورلىق جاساۋدى جۇيەلى تۇردە مەملەكەتتىك دەڭگەيگە كوتەرىپ كەلەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا ارناعان بيىلعى جولداۋىندا “الدا تۇرعان ونجىلدىقتىڭ اسا ماڭىزدى مىندەتى – قازاقستاننىڭ بارلىق ازاماتتارىنىڭ ءومىر ساپاسى مەن دەڭگەيىن جاقسارتۋ, الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق پەن قورعالۋدى نىعايتۋ”, دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. بۇل ورايدا ەلىمىزدىڭ باس قالاسىندا دا جاسالىپ جاتقان ىزگى قادامدار مەن يگى ىستەر بارشىلىق. وسى جايدى ءبىلۋ ماقساتىمەن استانا قالاسى جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنىڭ باستىعى الما قۋاندىققىزى التىباەۆاعا جولىعىپ, اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. – الما قۋاندىققىزى, كەدەيلەرىن جەبەپ, كەمتارلارىنا شىنايى قامقورلىق كورسەتۋ تولىققاندى مەملەكەتتىلىكتىڭ بەلگىسى. استانا قالاسىندا تۇر­عىن­داردى الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە كەدەيلىكتى جويۋ ماقساتىندا قانداي جۇمىستار اتقارىلۋدا؟ از قامتاماسىز ەتىلگەن توپتاردى قولداۋ جونىندە قانداي باعدار­لامالار جۇمىس ىستەيدى؟ – ەگەمەن ەلىمىز وركەنيەت بيىگىنە ورلەپ, ەكونوميكالىق الەۋەتىن نىعايتقان سايىن قوعامىمىزداعى از قامتاماسىز ەتىلگەن توپتارعا جان-جاقتى قامقورلىق جاساۋدى مەم­لە­كەت­تىك دەڭگەيدەگى ماسەلە رەتىندە كۇن تارتىبىنە قويىپ كەلەدى. تۇرعىنداردىڭ ءومىرىن ۇزارتۋ ماسەلەسى تۇڭعىش پرەزي-دەن­تى­مىزدىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. قازىرگى ۋاقىت­تا قارت ادامداردىڭ, مۇگە­دەك-تەردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن ءتيىستى مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ينستيتۋتتار قۇرىل­عان, الەۋمەتتىك زاڭنامالار جەتىلدىرىلىپ جاتىر. حالىقتىڭ از قامتاماسىز ەتىل­گەن توپتارىن الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ بىرنەشە ءتۇرى ءتاجىري­بەگە ەنگىزىلگەن. اتاپ ايتقاندا, ولارعا بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجى ءبولىنىپ, قايىرىمدىلىق جانە دەمەۋشىلىك كومەكتەر كورسەتى­لەدى. بيۋدجەت تاراپىنان تۇر­عىندارعا كورسەتىلەتىن الەۋ­مەتتىك كومەك نەگىزىنەن ءۇش باعىت بويىنشا جۇزەگە اسىرى­لا­دى. ۇستىمىزدەگى جىلى استانا قالاسىنىڭ جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنىڭ بيۋدجەتى 3417,5 ملن. تەڭگەنى قۇراپ وتىر. ونىڭ 699 ملن. تەڭگەسى رەسپۋب­لي­كالىق, ال 2718,5 ملن. تەڭگەسى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ قار­جى­لا­رىنان قۇرالعان. مەملەكەت تا­را­پىنان تۇرعىندارعا كور­سەتىلەتىن الەۋمەتتىك كومەكتىڭ ءبى­ر­ىنشى باعىتى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدى جۇزەگە اسىرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل ماقساتقا قالالىق باسقارما تاراپىنان بيىلعى جىلى 461,9 ملن. تەڭگە قارجى بولىنسە, قالا تۇرعىندارىنا الەۋمەتتىك ءتو­لەمدەر تولەۋ ءۇشىن 2333 ملن. تەڭگە قارجى قاراستىرىلعان. قوعامىمىزداعى كومەككە ءزارۋ ءاربىر جانعا قامقورلىق پەن كومەك كورسەتۋ ءبىزدىڭ الەۋمەتتىك سالا مەكەمەلەرىنىڭ باستى مىندەتى. وسى ورايدا ەلوردادا قازىر 60 مىڭنان استام ادام ءارتۇرلى الەۋمەتتىك كومەك تۇرلەرىمەن قامتىلعان. ونىڭ ىشىندە 43852 زەينەتكەر, 13205 مۇگەدەك جاندار (ونىڭ 1585-ءى بالالار), سونىمەن بىرگە 2424 كوپ بالالى وتباسىلار بار. سونداي-اق 1282 ادامعا مەم­لە­كەتتىك اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك جاسالسا, 3500 ادام 18 جاسقا دەيىنگى مەملەكەتتىك بالالار جاردەماقىسىن الادى. 2800 از قامتاماسىز ەتىلگەن وتبا­سى­لارىنا تۇرعىن ءۇي جونىندەگى كومەك بەرىلەدى. جالپى العاندا “جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگاندار­دىڭ شەشىمى بويىنشا ازامات­تار­دىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىنا بەرىلەتىن الەۋمەتتىك تولەمدەر” باعدارلاماسى بويىنشا بارلى­عى 20-دان استام الەۋمەتتىك ءتو­لەم تۇرلەرى جۇزەگە اسىرى­لادى. سوڭعى بىرنەشە جىل بويى ازاماتتاردىڭ جەكەلەگەن سانات­تا­رىنا ءتىستى تەگىن پروتەزدەۋ جونىندە مەديتسينالىق تولەمدەر بەرىلەدى. ەلىمىزدىڭ باس قالا­سىندا از قامتاماسىز ەتىلگەن تۇرعىندارعا قالالىق جولاۋ­شى­لار كولىكتەرىندە تەگىن ءجۇرۋ ءۇشىن ارنايى وتەماقى قاراس­تىرىلعان. الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ بۇل تۇرىمەن قالا بويىنشا 47 مىڭنان استام ادام قامتىلعان. وتكەن جىلدان باستاپ, قالالىق جولاۋشىلار كولىكتەرىندە جەڭىل­دىك­پەن جول ءجۇرۋ قۇقىعىنا 3-توپتاعى مۇگەدەكتەر دە ەنگىزىلدى. 2008 جىلدان بەرى تۋبەركۋلەز سىر­قا­تىنىڭ اسقىنعان تۇرىمەن اۋىراتىن ادام­دارعا دا اي سايىن تەگىن جو­لاقى بيلەتتەرى بەرىلەتىن بولدى. وسىنداي الەۋمەتتىك كومەك ءتۇر­لە­رىنە 2010 جىلى جەرگىلىكتى بيۋ­د­جەت­تەن 1 215,4 ملن. تەڭگە مولشەرىندە قارجى ءبولىندى. اتاپ ايتقاندا, ونىڭ 745 ملن. تەڭگەسى قالالىق جولاۋشىلار كولىگىندە تەگىن جۇرۋگە, 27 ملن. تەڭگەسى ءتىس پروتەزدەۋگە, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى مەن مۇگەدەكتەرىنە جانە ولارعا تەڭەس­تىرىل­گەن ازاماتتارعا تۇرعىن ءۇي جانە كوممۋنالدىق قىزمەتتەردى وتەۋ ءۇشىن 119,9 ملن. تەڭگە قارجى ءبول­ىندى. سونداي-اق مۇگەدەكتەرگە الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن 254,4 ملن. تەڭگە قارجى قارا­س­تى­رىلعان. – ۇستىمىزدەگى جىلى ۇلى جە­ڭىس­تىڭ 65 جىلدىعى اتالىپ وتىلگەنى بەل­گىلى. قالامىزدا قانشا سوعىس ارد­ا­گەرى تۇرادى جانە ولاردى الەۋمەتتىك قامقورلىققا الۋ جايى قالاي؟ – مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جىلى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ار­داگەرلەرى مەن مۇگەدەكتەرىنە مەم­لەكەت تاراپىنان جان-جاقتى كومەك جانە شىنايى قامقورلىق جاساۋدى مىندەتتەگەن بولاتىن. وسىعان وراي ەلورداداعى جەڭىس جاۋىنگەرلەرى مەن مۇگەدەكتەرىنە جانە ولارعا تەڭەستىرىلگەن ازاماتتارعا بارىنشا قولداۋ كورسەتۋ شارالارى ۇيىم­داس­تى­رىلدى. جالپى ايتقاندا, سوعىس ار­داگەرلەرى ءبىزدىڭ الەۋمەتتىك سالا قىز­مەتكەرلەرىنىڭ تۇراقتى نا­زا­رىن­دا. ولارعا ۇنەمى قولدان كەلگەن قام­قورلىعىمىزدى جاساپ كەلەمىز. بۇل ساناتتاعى ارداگەرلەر تەگىن ءدارى-دارمەكپەن, شيپاجايلىق ەم­دەلۋ جولدامالارىمەن قامتا­ما­سىز ەتى­لەدى. ولار كوممۋنالدىق قىزمەت ءۇشىن اقى تولەۋدەن تولىق بوسا­تىل­عان. استانا قالاسىندا قازىرگى كەزدە 479 ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى تۇرادى. بيىل سوعىس ارداگەرلەرى مەن مۇگەدەكتەرىنە جانە ولارعا تەڭەستىرىلگەن ازاماتتارعا 435,4 ملن. تەڭگە الەۋمەتتىك كومەك تۇرلەرىن كورسەتۋ قاراستىرىلعان. 2008 جىلدان بەرى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرىنە قالامىزداعى “باحۋس” دۇكەندەرى جەلىلەرىندە ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا 6 پايىز جەڭىلدىك جاسالسا, جالپى زەينەتكەرلەرگە 3 پايىز جەڭىلدىك جاسالعان. ال بيىلعى جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان باستاپ “استىقجان” ساۋدا ورتا­لىعى” جشس ازىق-ت ۇلىك امبەباپ دۇكەندەرى از قامتاماسىز ەتىلگەن ازاماتتارعا 5 پايىزدىق جەڭىلدىك جاساۋ تاجىريبەسىن ەنگىزدى. سونداي-اق “گرين” گيپەرماركەتىندە دە جاسى بويىنشا زەينەتكەرلىككە شىققان قارتتارعا 5 پايىز مولشەرىندە جەڭىلدىكتەر جاسالاتىن بولدى. – قالامىزداعى از قامتاماسىز ەتىلگەن تۇرعىندارعا اتاۋلى الەۋ­مەتتىك كومەك كورسەتۋ جايى قالاي؟ – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ “مەملەكەتتىك اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك تۋرالى” جانە “بالالى وتباسىلارعا بەرىلەتىن مەملەكەتتىك جاردەماقىلار تۋرالى” زاڭدارىنا سايكەس اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك وتباسىنىڭ ورتاشا تابىسى جان­با­سىنا شاققاندا كەدەيلىك شەگىنەن تومەن بولعان جاعدايدا بەرىلەدى. استانا قالاسى بويىنشا 2010 جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىندا كە­دەي­لىك شەگىنىڭ مولشەرى 5850 تەڭگەنى, ازىق-ت ۇلىك سەبەتىنىڭ جالپى قۇنى 8776 تەڭگەنى قۇرادى. بيىلعى جىلى كەدەيلىك شەگىنەن تومەن تۇراتىن قالا تۇرعىندارىنا 29,6 ملن. تەڭگە مولشەرىندە اتاۋلى الەۋ­مەتتىك كو­مەك كورسەتۋ جوسپارلانعان. ازىق-ت ۇلىك سەبەتىنە ورتاشا تابىستارى جەتپەيتىن از قامتاماسىز ەتىلگەن وتباسىلارىنىڭ بالالارىنا 36,5 ملن. تەڭگە اتاۋلى كومەك كور­سە­تىلسە, 3 مىڭعا جۋىق وتباسىعا 68,4 ملن. تەڭگە سوماسىندا تۇرعىن ءۇي جانە كوممۋنالدىق تولەمدەر ءۇشىن جاردەماقىلار بەرىلەدى. – ەلوردادا جۇمىسسىزدار سانى قالاي انىقتالادى جانە قازىر قانشا جۇمىسسىز ادام تىركەلگەن؟ – بۇل استانا قالاسىنىڭ ستاتيستيكا دەپارتامەنتىنىڭ زەرتتەۋ قورىتىندىلارى جانە ەڭبەكتى زەرتتەۋ ادىستەمەلەرى نەگىزىندە ەسەپ­تەلەدى. ستاتيستيكا دەپار­تامەنتىنىڭ ءما­لىمەتتەرى بويىنشا قازىر قا­لا­مىز­داعى جۇمىسسىزدار سانى 24,5 مىڭ ادامدى قۇراپ وتىر. جۇ­مىس­سىزدىق دەڭگەيى 2010 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا 2009 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىمەن سالىستىرعاندا 7,3 پايىزدان 6,3 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. 2010 جىلدىڭ باسىنان بەرى قالامىزدىڭ جۇمىسپەن قامتۋ قىزمەتىنە 12670 ادام حابارلاستى. حابارلاسقان ادامداردىڭ ىشىندە تولىق ەمەس جۇمىس كۇنى بويىنشا جۇ­مىس ىستەيتىن, ءماجبۇرلى دە­مالىستا جۇرگەن جانە ءوندىرىستىڭ تۇ­رىپ قالۋىنا بايلانىستى ۋاقىتشا جۇ­مىسسىز قالعان ادامدار دا بار. – “جول كارتاسى” باعدارلاماسى نەگىزىندە قالادا جۇمىسقا ورنا­لاسقاندار قانشا؟ كاسىپتىك دايارلاۋ جانە قايتا دايارلاۋ جايى قالاي؟ – ءبىزدىڭ باسقارماعا قاراستى ءتيىستى ورگاندار جۇمىس ىزدەپ حابارلاسقان ازاماتتارعا لايىقتى جۇمىس ورىندارىن ىزدەۋگە بارىنشا كومەك كورسەتەدى. بيىلعى جىلدىڭ باسىنان بەرى قالا بويىنشا 3911 ادام تۇراقتى جۇمىس ورىندارىمەن قامتىلدى. باسقارما ەڭبەك نا­رى­عىندا جۇمىسسىزداردى جۇ­مىسقا ورنالاستىرۋعا, قولداۋعا جانە بەيىمدەۋگە تاجىريبەدەن وتكەن ءتيىم­دى تاسىلدەردى پايدالانادى. حالىقتى جۇمىسسىزدىقتان الەۋ­مەتتىك قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى – كاسىپتىك دايارلاۋ, قايتا دايارلاۋ جانە مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدى ۇيىمداستىرۋ بولىپ تابىلادى. 2009 جىلى “جول كارتاسى” بو­يىنشا كادرلاردى كاسىپتىك دايارلاۋ جانە قايتا دايارلاۋ كۋرستارىنا 7710 ادامعا جولداما بەرىلدى. ولار­دىڭ ىشىندە 6332 ادام بۇگىندە تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. ال ۇستىمىزدەگى جىلى قالامىزداعى 31 مەكەمەمەن جۇمىسسىز قالعان-دار­دى كاسىپتىك وقىتۋ جانە قايتا دايار­لاۋ ماقساتىندا ارنايى شارت­تار جاسالدى. جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسى بويىنشا 534 ادام, “جول كارتاسى” بويىنشا 3075 ادام كاسىپتىك دايارلىقتارىن شىڭداۋ ماقساتىندا ءدارىس الۋدا. 1145 ادام كاسىپتىك وقۋ ورىندارىن ءتامامداپ, ەڭبەككە ارالاستى. جۇمىسپەن قامتۋ سالاسىندا الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ قوسىمشا شارالارى ويلاستىرىلعان. ونىڭ ىشىندە وقۋدان بوس كەزدە جاستاردى ەڭبەككە باۋلۋ ماقساتىندا قو­سىمشا اقىلى قوعامدىق جۇمىس ورىن­دارى اشىلدى. كاسىپتىك ديپلوم العاننان كەيىن جاستاردى ماماندىققا باۋلۋ ءۇشىن 2009 جىلى 1233 جاس جۇمىسشى “جاستار تاجىريبەسىنەن” ءوتتى. ولاردىڭ ءىش­ىندە 898 جاس ورەن تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاستى. اعىمداعى جىلى 948 ادام “جاستار تاجىريبەسى” باعدار­لاماسىنا تارتىلدى. ولاردىڭ ىشىندە 908 جاس مامان “جول كار­تاسى” بويىنشا جىبەرىلىپ, ولاردىڭ 241-ءى جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. – الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارى جانە قوعامدىق جۇمىس ورىندارى جونىندە ءسوز قوزعاساڭىز. – ازاماتتاردىڭ ءارتۇرلى نىسانالى توپتارىنان جەكەلەگەن ادامداردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا جاردەمدەسۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارى ۇيىمداستىرىلادى. ۇستىمىزدەگى جىلى قالامىزداعى 69 كاسىپورىن جانە مەكەمەمەن الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىن ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا ارنايى شارت جاسالدى. وسىعان بايلانىستى جىل باسىنان بەرى “جول كارتاسى” بويىنشا 310 ادام, جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسى بويىنشا 212 ادام الەۋمەتتىك جۇمىس ورىن­دارىمەن قامتىلدى. اتاپ ايتقاندا, ولار ديسپەتچەر, ترەناجەر زالىنىڭ نۇسقاۋشىسى, ەتىكشى, قىزمەتتىك مەكەمەلەردى جيناۋشى, ليفتەر جانە باسقا ماماندىقتار بويىنشا ەڭبەككە تارتىلدى. اقىلى قوعامدىق جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋ جۇمىسسىز جۇرگەن ادامداردى قوسىمشا تابىس كوزدەرىمەن قامتاماسىز ەتەتىن ۋاقىتشا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋدى كوزدەيدى. بيىلعى جىلى استانا قالاسى بويىنشا اقىلى قوعامدىق جۇمىس ورىندارىن ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا قالا اكىمىنىڭ ارنايى قاۋلىسى شىقتى. جىل باسىنان بەرى وسى ماقساتتا 103 جۇمىس بەرۋشىمەن ارنايى شارت جاسالىندى. قازىرگە دەيىن 944 ادام قوعامدىق جۇمىستارعا تارتىلدى. – جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقار­ماسىنا قاراستى قۇرىلىمدار حاقىندا نە ايتار ەدىڭىز؟ – استانا قالاسىنىڭ جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدار­لامالار باسقارماسى 5 ۆەدومستۆوعا قاراستى مەكەمەلەردىڭ ۇيلەستىرۋشىسى بولىپ تابىلادى. اتاپ ايتقاندا, استانا قالاسىنىڭ “قارتتار مەن مۇگەدەكتەرگە ارنالعان مەديتسي­نالىق-الەۋمەتتىك مەكەمەسى”, “بالالار پسيحونەۆرولوگيالىق مەدي­تسينالىق-الەۋمەتتىك مەكە­مەسى”, “پسيحونەۆرولوگيالىق مەدي­تسي­نالىق-الەۋمەتتىك مەكەمەسى”, “بەلگىلى تۇراعى جوق ادامدارعا ارنالعان الەۋمەتتىك بەيىمدەۋ ورتالىعى”, مكقك “جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعى”. باسقارما وسى مەكەمەلەردىڭ قالىپتى ءارى ساپالى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساپ, قالامىزداعى از قامتاماسىز ەتىلگەن توپتاردىڭ الەۋمەتتىك كومەك پەن جاناشىرلىق قامقورلىقتان سىرت قالماۋى ءۇشىن وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى جاۋاپكەرشىلىك­پەن اتقارۋ جولىندا الداعى ۋاقىتتا دا كاسىبي جانە جەمىستى جۇ­مىستاردى اتقارا بەرمەك. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن جىلقىباي جاعىپار ۇلى.