يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالار – دامۋ جەدەلدەتكىشىمىز

كولىك جانە بايلانىس قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءتول مەرەكەسى جاقىنداپ كەلەدى. اتاۋلى داتانى ەل ەكونوميكاسىنىڭ كۇرەتامىرى – “قازاقستان تەمىر جولى” ۇك” اق قانداي تابىستارمەن قارسى العالى وتىر دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە ۇلتتىق كومپانيا پرەزيدەنتى اسقار مامينمەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. – قۇرمەتتى اسقار ۇزاقباي ۇلى, “قا­زاق­ستان تەمىر جولى” ۇك” اق ۇجىمى وزدەرىنىڭ كاسىبي مەرەكەسىن قانداي تابىستارمەن قارسى العالى وتىر؟ – بارىنەن بۇرىن رەسپۋبليكا تەمىر­جول­شىلارىن الداعى كەلە جاتقان كولىك جانە بايلانىس قىزمەتكەرلەرى كۇنىمەن قۇت­تىقتاي وتىرىپ, سالا ۇجىمدارىنا تابىس تىلەيمىن. نەگىزىنەن, مەرەكە قارسا­ڭىن­داعى كوڭىل-كۇي وندىرىستىك كورسەتكىش­تەر­دىڭ ناتيجەسىنە بايلانىستى بولاتىن­دىعى راس. بيىلعى جىلعى تەمىر جولداعى تابىستىڭ تۇراقتى ءوسىمى بولاشاققا دەگەن ۇلكەن ءۇمىتىمىزدى وياتادى. “قازاقستان تەمىر جولى” ۇك” اق رەس­پۋبليكا ەكونوميكاسى مەن ەل تۇرعىندارىن تەمىر جولمەن تاسىمالداۋ جونىندەگى سۇرا­نىسىن تولىعىمەن قاناعاتتاندىرىپ كە­لەدى. نەگىزگى كورسەتكىش بويىنشا, العاشقى جارتىجىلدىقتاعى جۇك اينالىمى 100 ملرد. توننا/شاقىرىم بولدى. بۇل كور­سەتكىش وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 13,3 پايىزعا جوعارى. سونداي-اق تاسىمال كولەمى 14,7 پايىزعا ارتتى. ال ەكcپورت كولەمى 25, يمپورت 2,9 پايىزعا ءوستى. تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك كوڭىل-كۇيىنىڭ ماڭىزدى ينديكاتورى رە­تىندەگى جولاۋشىلار تاسىمالى 6,4 پايىزعا كوتەرىلدى. “قتج” ۇك” اق توبىنا جاتاتىن كومپانيالاردىڭ كىرىسى 25 پايىزعا ءوسىپ, 284,3 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. سالا جۇمى­سىن­داعى وڭ وزگەرىستەردى تاۋەلسىز ساراپ­شىلار دايەكتەدى. حالىقارالىق ء“Fىtch ءratىngs” پەن “Standard & Poors” رەيتينگىلىك اگەنتتىكتەرى قتج-نىڭ رەيتينگىن ۆۆۆ- جانە ۆۆ+ دەڭگەيىندە “قالىپتى” دەپ باعالادى. مۇنىڭ بارلىعى قازاقستان تەمىر جولىنىڭ 2008-2009 جىلدارعى داعدارىس سال­دارىن ارتقا تاستاپ, جۇك جانە جولاۋ­شىلار تاسىمالداۋداعى تاپسىرمالاردى ويداعىداي ورىنداپ, قالىپتى جۇمىس ىرعاعىنا كوشكەندىگىن كورسەتەدى. – سالانى العا قاراي دامىتۋدىڭ باع­دارلاماسى تۋرالى اڭگىمەلەسەڭىز. تاياۋ جانە الىس بولاشاقتا قانداي جوسپارلاردى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلىپ وتىر؟ – تەمىر جول سالاسىن دامىتۋدىڭ مەم­لەكەتتىك جانە سالالىق باعدارلامالارى بويىنشا جەتى ماڭىزدى مىندەتتى اتاپ وتۋگە بولادى. ءبىرىنشىسى – ءوندىرىستى كەشەندى تۇردە دامىتۋ. ەكىنشىسى – يندۋستريالىق دا­مۋدى اۋدانداستىرۋ. ءۇشىنشى – جەكە مەنشىك ينۆەستيتسيا تارتۋ. ءتورتىنشى – تەمىر جول سالاسىن رەفورمالاۋدى مەملە­كەت­تىك رەتتەۋ ارقىلى جەكە باستامالارعا قولايلى احۋال تۋعىزۋ جانە نەگىزگى قۇرال-جابدىقتى جاڭعىرتۋ مەن جەتىلدىرۋ. بەسىن­شى مىندەت – ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن بارىنشا ءتيىمدى پايدالانا ءبىلۋ. التىنشى – تەمىر جول سالاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن الەمدىك تالاپتارعا سايكەستەندىرۋ. جەتىنشى – كورپوراتيۆتىك باسقارۋدى جەتىلدىرىپ, ۇلتتىق كومپانياداعى اشىقتىق پەن ءمول­دىرلىكتى جانە وسى تۇرعىداعى ەسەپ بەرۋدى قامتاماسىز ەتۋ. بۇل ماقساتتى تاپسىر­ما­لاردى ورىنداۋداعى نەگىزگى يدەولوگيا تەمىر جول كولىگىن جاڭعىرتۋ مەن جەتىلدىرۋ ار­قىلى ونىڭ ساپاسى مەن قىزمەتىنىڭ ءتيىم­دىلىگىن كوتەرىپ, مەملەكەت پەن قوعام ءۇشىن نەعۇرلىم وڭتايلى ءارى يكەمدى ءمۇم­كىندىكتەردى قالىپتاستىرۋ. ال ەگەر دە قازىرگى تاڭداعى وزەكتى ماسە­لەلەرگە توقتالار بولساق, بىرقاتار شەشىمىن تاپپاي وتىرعان جايلار بار. ماسەلەن, تا­بىستى بولماۋىنا بايلانىستى الەۋمەتتىك ماڭىزدى قىزمەتتەردىڭ سايكەس قايتارىم­سىز قارجىمەن قامتىلماۋى, تاريف دەڭ­گەيى­نىڭ تومەندىگى ينۆەستيتسيالىق شىعىن­داردى جابۋدى قامتاماسىز ەتە المايدى. سونداي-اق “قتج” ۇك” اق پەن جۇك ۆاگوندارىنىڭ جەكە وپەراتورلارىنا تەڭ­دەي مۇمكىندىك بەرىلمەي وتىر. سالانى دامىتىپ, ونىڭ تيىمدىلىگى مەن قىزمەت ساپاسىن جاقسارتۋعا جانە اكتيۆىن جاڭ­عىرتۋ ماقساتىندا ينۆەستيتسيا تارتۋعا – كەشەندى رەفورمانىڭ ەكونوميكالىق مو­دەلى مەن سالانىڭ ينستيتۋتتىق قۇرىلىمى جانە ينۆەستيتسيالىق كەڭ كولەمدەگى اۋقىم­دى باعدارلاماسىنىڭ قاجەتتىگى بايقالىپ ءجۇر. تەمىر جول كولىگىنىڭ ماقساتتى مودەلى ءتيىستى ناتيجەگە جەتكىزۋدى كوزدەيدى. ول ءۇش سەگمەنتتى قامتيدى. جۇك تاسىمالى, جولاۋ­شى تاسىمالى, ماگيسترالدىق جەلى قىزمەتى. مۇنداي مودەلگە كوشۋ – “تەمىر جول كولى­گىن دامىتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى باع­دارلاماسى” مەن “قتج” ۇك” اق-تىڭ 2020 جىلدارعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋى” اتتى ماڭىزدى قۇجاتتاردا كورسەتىلگەن. بۇل باعدارلامالار بويىنشا, “قتج” ۇك” اق قۇرىلىمىن وزگەرتىپ, جۇك جانە جولاۋشى تاسىمالى مەن ماگيسترالدىق جەلى قىز­مە­تى­مەن اينالىساتىن ەنشىلەس كاسىپ­ورىن­داردى ءبىر حولدينگتىك قۇرىلىمعا اينال­دى­رىپ, بارلىعىن ءبىر ورتالىقتان كورپو­را­تيۆتىك جولمەن باسقارۋ ءتۇرى قاراستىرى­لا­دى. سوندا رەتتەۋ سالاسىندا تەك ما­گيسترالدىق جەلى قىزمەتى قالادى. ال جۇك تاسىمالى مەن ۆاگون جانە لوكوموتيۆ پاركى بار مەملەكەتتىك جانە جەكە تاسىمال­داۋ­شىلاردىڭ وپەراتورلارى ءوزارا باسەكە شەڭ­بەرىندە جۇمىس ىستەيتىن بولادى. مۇ­نىڭ ىشىندە ەرەكشە ايتارلىعى – شىنايى باسەكەلەستىك جاعدايىندا ۇلتتىق تاسى­مال­داۋشىنىڭ باسىمدىعى كوممەرتسيالاندىرۋ ارقىلى الىپ تاستالىنادى. ءسويتىپ الەۋ­مەتتىك ماڭىزدى قىزمەت تۇرلەرى دە نارىق­تىق قاتىناسقا كوشىرىلەدى. ال تاۋەلسىز جەكە تاسىمالداۋشىلار ماگيسترالدىق جانە تەمىر جول ينفراقۇرىلىمىنا قاتىسۋعا تەڭ مۇمكىندىك الادى. قازىرگى تاڭدا سالا ما­ماندارى مەن ەڭبەككەرلەرى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالار كاسىپورىننىڭ دامۋ تەگەرشىگى ەكەندىگىن ايقىن باعامداي باستادى. – جاڭا تەحنولوگيالارعا كوشۋ بارى­سىندا كادرلاردىڭ بىلىكتىلىگىن كوتەرۋمەن بىرگە پەرسونال سانىن وڭتايلاندىرۋ دا قاتار جۇرەتىن ۇدەرىس ەمەس پە؟ – ءوندىرىستىڭ تيىمدىلىگىن كوتەرۋ تۋرالى تاپسىرما مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاق­ستان حالقىنا بيىلعى جولداۋىندا اتاپ كورسەتىلدى. بۇل جەردە مىنا جايعا باسا نازار اۋدارۋ كەرەك. مەملەكەت تە, زاڭ دا, سالانىڭ مەنەدجمەنتى دە, جالپى ساليقالى وي يەسى مىڭداعان جۇمىسشىنى قىسقارتۋ ارەكەتىنە بىردەن بارمايدى. سوندىقتان ەڭبەك ونىمدىلىگىن كوتەرۋ جانە پەرسونال سانىن وڭتايلاندىرۋ جوسپارلى تۇردە, الەۋ­مەتتىك جاعدايلاردى جان-جاقتى زەرت­تەپ, ونى ابدەن ەكشەۋدەن وتكەرگەننەن سوڭ عانا بىلىكتى مامانداردى ساراپتاۋ ارقىلى بىرتە-بىرتە, كەزەڭ-كەزەڭىمەن ۇزاق مەرزىمدە اتقارىلادى. ال ەندى ەڭبەك ونىمدىلىگىن كوتەرۋ – وندىرىستىك ۇدەرىستەردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, كاسىپورىن قۇرال-جابدىقتارىن جاڭارتۋ, جاڭعىرتۋ, باسقارۋدى اۆتوماتتان­دىرۋ, ونەركاسىپتەردىڭ قۇرال-جابدىقتارىن جوعارى دەڭگەيدەگى تەحنولوگيالارمەن قول­داۋ, ترانزيتتىك, جاڭا ءتيپتى قىزمەت تۇرلە­رىن دامىتا وتى­رىپ, سۇرانىستى ىنتالاندىرۋ, سون­داي-اق وندىرىستىك اكتيۆتەردى وڭتاي­لاندىرۋ مەن قىز­مەتكەرلەردىڭ جۇ­مىس ساپاسىن جاق­سارتۋ ارقىلى ءجۇر­گىزىلەدى. “قتج” ۇك” اق پەن ونىڭ ەنشىلەس كا­سىپ­ورىن­د­ارىندا 2020 جىلعا دەيىن ەڭبەك ونىمدىلىگىن كوتەرۋ بازالىق دەڭگەي­مەن سالىستىرعاندا 19,6 پايىزعا دەيىن كوتەرىلەدى دەگەن ءۇمىتىمىز بار. قازىرگى تاڭدا بايلانىس, جوعارى تەحنو­لوگيا, اقپاراتتان­دىرۋ سالالارى بەلسەندى تۇردە جەدەل دامىپ كەلەدى. سوندىقتان ءبى­لىكتى ينجەنەرلەر مەن بىلىگى زور باسشى ماماندار مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردان گورى نارىقتىق تالاپتارعا ساي كاسىپورىنداردى تاڭداي باستادى. ماسەلەگە وسى قىرىنان قاراعاندا, تەمىر جول سالاسىنداعى قالىپتى جاعداي وتە قاتتى وزگەرىستەرگە كوپ ۇشىراي قويمايدى. – سوندا كادر ساياساتى قالاي جۇرگى­زى­لەدى؟ تەمىرجولشىلاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايلارى قالاي شەشىلەدى؟ – كادر ساياساتى – كومپانيا جۇمىسى تۇراقتىلىعىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. تەمىر جول باسشىلىعى قاشاندا ەڭبەك­كەر­لەردىڭ سۇرانىسىنا ءبىرىنشى كەزەكتە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. وسى ماقساتتا بىرقاتار شارا­لار­دىڭ ءتيىمدى اتقارىلعانىن مىناداي دايەكتەردەن كورۋگە بولادى. قتج مەن ونىڭ ەنشىلەس كاسىپورىندارىنان 2009 جىلى كادرلاردىڭ باسقا جۇمىستارعا اۋى­سۋى 2008 جىلعا قاراعاندا 3,9 پايىزعا ءتو­مەندەگەن. ال 30 جاسقا دەيىنگى جاس مامان­دار­دىڭ باسقا جۇمىسقا اۋىسۋى 8,7 پايىزعا ازايدى. 2009 جىلى جۇرگىزىلگەن سوتسيولو­گيا­لىق ساراپتاۋ قورىتىندىسىنا قاراعان­دا, كومپانيادا قىزمەت ەتەتىندەردىڭ 61,5 پايىزى ءوز جۇمىستارىنا قاناعاتتانادى ەكەن. مۇنداي وڭ جەتىستىك كومپانيا قىز­مەت­كەرلەرىن الەۋمەتتىك قولداۋعا جۇمسا­لا­تىن قارجىنىڭ جىلما-جىل وسە تۇسۋىنەن كورىنەدى. ماسەلەن, 2008 جىلى وسى ماق­ساتقا – 3 183,0 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ, 2009 جىلى – 3 393,0 ملن. تەڭگە قاراستىرىلسا, 2010 جىلى – 3 420, 712 ملن. تەڭگە جۇمساۋ كوزدەلىپ وتىر. 2007-2009 جىلدارى “قازاقستان تەمىر جولى” ۇك” اق ەڭبەككەرلەرىنىڭ 60 مىڭى, ياعني جارتىسىنا جۋىعى وقىتۋ مەن بىلىك­تىلىگىن كوتەرۋدىڭ ءارتۇرلى باعدارلاما­لارى­نان ءدارىس الدى. وتكەن جىلى كومپانيا مەن ونىڭ قۇرىلىمدارىنا 696 جاس مامان تارتىلدى. 2010 جىلعى جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرۋشىلەردىڭ قاتارىنان 292 جاس مامان تەمىرجولشىلار قاتارىن تولىقتىرادى. بۇگىنگى تاڭدا وسىنداي جاس مامانداردىڭ ءبىلىمى مەن بىلىگى الدىمەن شاعىن ستانسالار مەن رازەزدەردە شىڭدالۋى قاجەت بولىپ تۇر. سەبەبى, جۇك اينالىمىن جاساقتاۋ مەن تاسىمالداۋ ۇدەرىسىنىڭ سەنىمدىلىگىن سونداعى تەمىرجولشىلار قامتاماسىز ەتەدى. وسىعان وراي جاستاردى 3, 4, 5 ساناتتاعى ستانسا­لار­عا بەكىتىپ, ولارعا بارىنشا الەۋمەتتىك قول­داۋ كورسەتۋ شارالارى قولعا الىنعان. ماسەلەن, وسىنداي ستانساعا نەمەسە رازەز­گە بارعان جاس مامانعا ايلىق ەسەپتىك كور­سەت­كىشتىڭ 25 ەسەلەنگەن مولشەرى كولەمىندە ماتەريالدىق كومەك بەرىلەدى. سونداي-اق العاشقى ەكى جىلدا تۇرعىن ءۇيدى جالعا الۋ اقىسى تولەنىپ, باستاپقى جىلى نەگىزگى اي­لىق جالاقىسىنا 20 پايىزدىق كوتەرمە اقى بەرىلىپ تۇرادى. جۇمىسىنا تەزىرەك بەيىم­دەلۋى ءۇشىن تالىمگەرلىك ينستيتۋتى بەل­گىلەنەدى. الەۋمەتتىك سالانىڭ نەگىزگى جايى – تۇرعىن ۇيگە قاتىستى. 2009 جىلى قتج-نىڭ ينۆەستيتسيالىق بيۋدجەتىندە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا 1,5 ملرد. تەڭگە جۇمسالىپ, قىز­مەتكەرلەرىمىزگە استانادا 80, اقتاۋ قالاسىندا 30 پاتەر ءبولىندى. بيىلعى جىلى كومپانيادا تۇرعىن ۇيگە بايلانىستى ەڭ ءىرى قادام جاسالدى. كاسىپورىن ەسەبىنەن 250 تەمىرجولشى جاڭا ۇيلەر مەن پاتەرلەردىڭ كىلتىنە يە بولدى. ماۋسىم ايىنىڭ 29-ىندا دوستىق ستانساسىندا سەگىز جاڭا ءۇيدىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, 216 تەمىرجولشىعا جايلى پاتەرلەردىڭ كىلتى تابىس ەتىلدى. الماتى وبلىسىندا تاسقىن سۋ سال­دا­رى­نان زارداپ شەككەن ەگىنسۋ ستانساسىنداعى تۇرعىندارعا 35 جاڭا ءۇي تۇرعىزىلدى, 21 ۇيگە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. 2009 جىلى تەمىر جول تاريحىندا تۇڭعىش رەت 2010-2014 جىلدارى شاعىن ستانسالار مەن رازەزدەردەگى ەڭبەككەرلەردى تۇرعىن ۇيمەن قامتۋدىڭ باعدارلاماسى جاسالىپ, بەكىتىلدى. تەمىر جولدا ەڭبەككەرلەرگە مەدي­تسينالىق جانە ساناتوريلىك-كۋرورتتىق قىزمەت كورسەتۋ قالىپتى قۇبىلىسقا اي­نال­عان. 2010 جىلى سالادا 65 735 ەڭبەككەر پروفيلاكتيكالىق, 5 345 692 ادام اۋىسىم ال­دىنداعى مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتكى­زىلدى. كومپانيا بۇل ماقساتقا 895 ملن. تەڭگە جۇمسادى. 2010 جىلى ساناتوري مەن پروفيلاكتوريلەردە ءۇش مىڭ ادام ەمدەل­دى. بۇعان 246 ملن. تەڭگە بولىنگەن. جىل سايىن قتج ەڭبەككەرلەرى اراسىندا قىسقى جانە جازعى سپورت تۇرلەرىنەن سپارتاكيادا وتكىزىلەدى. جاڭا اكىمشىلىك عيماراتىندا ءجۇزۋ باسسەينى, سپورت زالدارى جاراقتان­دىرىلعان. ۇلتتىق كومپانياداعى جاستار تۋرالى ماسەلەگە توقتالار بولساق, 2009 جىلى سالا­دا ءۇش جىلعا ارنالعان “جاستار ساياساتى” باعدارلاماسى قابىلداندى. حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق ارەنالاردا “سۆ” كو­ڭىلدىلەر مەن تاپقىرلار كلۋبىمىز جۇلدەلى ورىندارعا يە بولىپ ءجۇر. مەنىڭشە, وسى كەشەندى شارالار – “قتج” ۇك” اق ادامداردىڭ باستى بايلىق ەكەندىگىن, ولاردىڭ قادىر-قاسيەتىن شىنايى باعالاي الاتىن كاسىپورىن ەكەندىگىن ايعاقتايدى. – جۇك تاسىمالى نارىعىندا شەشىمىن تاپپاي جۇرگەن قانداي وزەكتى ماسەلەلەر بار. ونى جاقسارتۋدىڭ قانداي شارالارى قارالىپ جاتىر؟ – جۇك تاسىمالىندا ەكى وزەكتى جاعداي قالىپتاسىپ وتىر. ءبىرىنشىسى – تەمىر جول كولىگىن تاريفتىك رەتتەۋدىڭ قازىرگى جاعدايى – ول ءوز كەزەگىندە جۇك تاسىمالىنىڭ ازايۋى­نا, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىنىڭ ءتو­مەن­دەۋىنە, تەمىر جول جۇيەسىنىڭ فيزيكالىق جانە مورالدىق جاعدايىنىڭ قۇلدىراۋى­نا اكەلىپ سوعادى. ەكىنشىسى – جىلجىمالى قۇرامنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى. تاسىمالدىڭ نە­گىزگى بولىگى ءالى كۇنگە ەسكى ۆاگوندارمەن اتقا­رىلادى. وسىدان ون جىل بۇرىن نارىقتاعى قازاقستاندىق ۆاگوندار سۇرانىستان اسىپ كەتسە, قازىرگى ۋاقىتتا جۇكتىڭ 20 پايىزى قا­زاقستاندىق ەمەس ۆاگوندارمەن اتقا­رىلا­دى. سونىڭ سالدارىنان جۇك جونەلتۋشى­لەردى ۆاگونمەن تولىق قامتاماسىز ەتە الماي وتىرمىز. مۇنىمەن بىرگە قازىرگى قولدانىستاعى تاريف ساياساتى جولاۋشىلار تاسىمالىنداعى قارجى جەتىسپەۋشىلىگىن جۇك تاسىمالىنىڭ كىرىسى ەسەبىنەن جابۋعا ماجبۇرلەپ تۇر. ءبىز وسىنداي قيىندىقتارعا قاراماستان الەمدىك قارجى جانە ەكونوميكالىق داع­دارىسقا قارسى شارالار كەشەنىن ۋاقى­تىندا ۇيىمداستىرا الدىق. دەگەنمەن, داع­دارىس 2007-2008 جىلدارى تاسىمالداۋ كولەمىنىڭ 4-5 پايىزعا تومەندەۋىنە اكەلىپ سوقتىردى. جوعارىدا ايتىلعان سالانى 2020 جىلدارعا دەيىنگى دامىتۋدىڭ باع­دارلاماسىنا سايكەس, وسى ارالىقتا 76 مىڭ جۇك ۆاگوندارىن, 1,5 مىڭ لوكوموتيۆ پەن تەمىر جول جەلىسىن جاڭعىرتۋعا “قازاقستان تەمىر جولى” ۇك” اق پەن جەكە مەنشىك يەلە­رىنىڭ جانە مەملەكەتتىڭ قارجىسى جۇمسالادى. جۇك تاسىمالىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن جۇك تاسىمالىنداعى باسە­كەلەستىكتى قالىپتاستىرۋمەن قاتار, وعان ۇلتتىق كومپانيانىڭ دا ساپالىق جاعىنان باسەكەلەس بولا الاتىندىعىن دايەكتەۋ قاجەت. سالاداعى حالىقارالىق تاجىريبە تەمىر جول تاسىمالىنداعى مۇمكىندىكتىڭ ءبىرى – تاسىمالداۋ قىزمەتىنە ءىرى وپەراتور­لاردى تارتۋ بولىپ تابىلادى. ول تاۋەلسىز تاسىمالداۋشىلارمەن بىرگە بارلىق باع­دارداعى نارىقتىق قاتىناستارعا قاتىسا الا­دى. مۇنى جان-جاقتى ۇيىمداستىرۋ 2014 جىلدارعا دەيىنگى باعدارلامادا كورسەتىلگەن. ونىڭ سىرتىندا ۇلتتىق كومپانيا جۇك تاسىمالىمەن قاتار لوگيستيكالىق قىزمەت كورسەتۋ نارىعىن دا ساپالىق جاعىنان كوتەرىپ, تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىت ۇستانۋدا. تاسىمالداۋ سەگمەنتىن حالىقارا­لىق تالاپتارعا ساي جوعارى تەحنولوگيالىق كولىكتىك قىزمەت تۇرىمەن قامتۋ بۇگىنگى كۇننىڭ تالابى. وسىعان وراي تەمىر جول كومپانياسىن دامىتۋدىڭ ستراتەگياسىندا تاسىمالداۋدى ۇيىمداستىرۋ مەن تۇتىنۋ­شى­لارعا قىزمەت كورسەتۋ جۇيەسىنە يننوۆا­تسيالىق وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى. ونىڭ ىشىندە جەتكىزۋ ۋاقىتىنا كەپىلدى كولىكتىك قىزمەت لينەيكاسىن جاساقتاۋ, لوگيستيكالىق قىزمەت سپەكترىن ينفراقۇرىلىم تالابىنا ساي ەتىپ كەڭەيتۋ, باسەكەلەستىككە ساي جۇم­ساق يكەمدى تاريف, جىلجىمالى قۇرام پاركى قۇرىلىمىن وزگەرتۋ قاراستىرىلادى. جۇك تاسىمالىن وزگەرىستەرگە كەلتىرۋ ۇزاق مەرزىمدى قاجەت ەتەتىن ۇدەرىس. دەگەنمەن, ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان ماقساتتى باعدار­لاما ءتۇزىلىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋ ناقتى بەلگىلەندى. – ەلىمىزدەگى ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – جولاۋشىلار تاسىمالى جىلدامدىعىن دامىتۋ. ول قالاي جۇزەگە اسىرىلادى؟ – 2011-2015 جىلدار ارالىعىندا جو­لاۋشى تاسىمالىنىڭ جىلدامدىعى جوعا­رىلايدى. ول 7800 شاقىرىمدى قامتيدى. استانا مەن اتىراۋ اراسىنا ءجۇرۋ ۋاقىتى 43 ساعاتتان 19 ساعاتقا, الماتى مەن اقتوبە اراسى 42 ساعاتتان 22 ساعاتقا دەيىن قىس­قاراتىن بولادى. كەي باعدارلاردا قوزعالىس جىلدامدىعى ەكى-ءۇش ەسەگە دەيىن ارتادى. بۇل ماقساتتى ورىنداۋ ءۇشىن جاڭا بۋىندى جىلجىمالى قۇرام ۆاگونى پاركىن جاڭ­عىرتۋ كوزدەلگەن. وعان قوسا تاسىمالداۋ ۇدە­رىسىنىڭ جاڭا تەحنولوگيالىق نورماسى ءتۇزىلىپ, قوزعالىس جىلدامدىعى مەن جاي­لىلىعى جاقسارىپ, ينفراقۇرىلىمى جاڭ­عىرادى. جولاۋشى تاسىمالىنىڭ سەرۆيسىن جاقسارتۋ ءۇشىن ۇلتتىق كومپانيا مەن جەكە سەكتورعا مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ قاجەتتىگى بايقالادى. – استانادا جاڭا ۆوكزالدىڭ قاجەتتىگى تۋرالى از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. مۇنداي نىسان سالىنا ما؟ – “استانا قالاسىنىڭ ۆوكزال كەشەنى قۇرىلىسى” جوباسى ستراتەگيالىق تۇرعىدا ەلوردانىڭ كولىكتىك-لوگيستيكالىق دامۋىن جانە جولاۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋدىڭ ساپاسىن جاقسارتادى. بۇل جوبا بويىنشا قازىرگى تاڭدا دايىندىق جۇمىستارى جاسا­لىپ جاتىر. جوبالاۋ جانە قۇرىلىس جۇ­مىس­تارى “كىلتىن تاپسىرۋ” تارتىبىمەن ات­قا­رىلماق. بيىلعى جىلى جوبانى كەسكىن­دەۋ جۇمىسى جاسالىپ, قۇرىلىسقا جەر ءبولۋ جانە تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق دايەكتەۋ جۇمىستارىنا تەندەر جاريالاناتىن بولادى. “قتج” ۇك” اق ينۆەستيتسيالىق كو­ميس­سياسى شەشىمى بويىن­شا “استانا قالاسىنىڭ ۆوك­زال كەشەنى قۇرىلىسى­نىڭ” جوباسى “ينۆەستي­تسيالىق ستراتەگيالىق جوبا” دەپ تانىلىپ وتىر. – كومپانيادا قوزعالىس قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قانداي شارالار جاسا­لىپ جاتىر؟ – ارينە, ۇلتتىق كوم­پا­نيا ءۇشىن قاۋىپسىزدىك قاشاندا ءنومىرى ءبىرىنشى باسىمدىققا يە. سەبەبى, جو­لاۋشىلاردىڭ اماندىعى مەن جۇكتەردىڭ ءتيىستى مە­جە­گە قاۋىپسىز جەتكىزىلۋى كوپ­تە­گەن ۇيىمداستىرۋ شارا­لا­رىن قاجەت ەتەدى. قتج باسشىلىعى مۇنى جۇيەلى ءارى كەشەندى تۇردە قاراس­تىرا كەلىپ بىرقاتار وڭ تاجىريبە جينادى. سونىڭ ناتيجەسىندە 2009 جىلى اقاۋلىقتار سانى 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا 42 پايىزعا دەيىن تومەندەتىلدى. ال ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ التى ايىندا قوزعالىس قاۋىپسىزدىگىندە وڭ وزگەرىستەر بار. الماتى وبلىسىندا ءبىر توپ تەمىرجولشى جولاۋشىلار پويىزىن ۇلكەن اپاتتان امان الىپ قالدى. قوزعالىس قاۋىپسىزدىگىن بۇزۋ وقيعالارى 8 پايىزعا ازايدى. جۇمىستاعى اقاۋلىقتار سانى 27, ەرەكشە اقاۋلىقتار وقيعاسى 46 پايىزعا تومەندەدى. بۇل كورسەتكىشتەر قوزعالىس قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىنە كەشەندى تۇردە زەر سالىپ, اقاۋلىقتىڭ الدىن الۋ شارالارى­نىڭ جۇيەلى جۇرگىزىلىپ وتىرعاندىعىنا بايلانىستى دەپ ءبىلىڭىز. سونداي-اق بۇل ماسەلە اپتا سايىن “قتج” ۇك” اق اپپا­رات وتىرىسىندا جان-جاقتى تالقىلانادى. بارلىق دەڭگەيدەگى باسشىلار, قوزعالىس قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى رەۆيزورلار تەحنيكا­لىق قۇرالداردى پايدالانۋعا بەرۋ, جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ تەحنولوگيالىق ۇدەرىستە­رىنە قاتاڭ تالاپ قويا الادى. پويىزداردىڭ ىشكى جولدارداعى مانەۆرلىك قوزعالىس­تارىنا, ءاربىر قىزمەتكەردىڭ لاۋازىمدىق مىندەتىن جاۋاپكەرشىلىكپەن ورىنداۋىنا باقىلاۋ جاساۋ كۇشەيتىلدى. – مەملەكەت باسشىسىنىڭ باقىلاۋىندا تۇرعان قورعاس-جەتىگەن جانە وزەن-تۇركى­مەنستانمەن مەملەكەتتىك شەكارا جوبالارى­نىڭ قۇرىلىسى جايلى اڭگىمەلەسەڭىز. –             وتكەن جىلى مەملەكەت باسشىسى­نىڭ تاپسىرماسىمەن تەمىر جول جەلىسىندە ەكى ۇلكەن جوبانىڭ – قورعاس-جەتىگەن جانە وزەن-تۇركىمەنستانمەن مەملەكەتتىك شەكارا قۇرىلىسى باستالدى. ونى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرساق, جۇكتەردى جەتكىزۋ ۋاقىتى بارىنشا قىسقارادى. سونىمەن قاتار رەس­پۋبليكامىزدىڭ تەمىر جول جەلىسى ارقىلى ترانزيتتىك جۇكتەردىڭ كوبەيۋىنە اسەر ەتەدى. وزەن-تۇركىمەنستانمەن مەملەكەتتىك شە­كارا جاڭا تەمىر جول جەلىسى قازىرگى سەراحس باعدارىنا قاراعاندا, پارسى شىعاناعى ارقىلى جۇك تاسىمالداۋدى شامامەن 600 شا­قى­رىمعا ازايتادى. بۇل باعدار قازاق­ستاننىڭ تۇركىمەنستانمەن, يرانمەن, پارسى شىعاناعى ەلدەرىمەن, وڭتۇستىك جانە وڭ­تۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىمەن ەكونوميكا­لىق قارىم-قاتىناس جاساۋىنداعى جاڭا ءورىسىنىڭ اشىلعاندىعىن بىلدىرەدى. قورعاس-جەتىگەن تەمىر جول جەلىسى سالىنىپ بىتكەن سوڭ قازاقستاننىڭ قىتايمەن, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا, ورتا ازيا ەلدەرىن ەۋرازيا­لىق قۇرلىقپەن جالعاستىراتىن بولادى. ەكى الىپ جوبا دا قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ودان سايىن ارتتىرا تۇسەدى. ولار­دىڭ الەۋمەتتىك ءمانى دە زور. ەكى جوبا پاي­دالانۋعا بەرىلگەن كەزدە ون مىڭداعان جۇ­مىس ورنى اشىلادى. جوبادا قازاقستاندىق ءونىم وندىرۋشىلەر ۇلەسى 80 پايىزعا جەت­كىزىلەدى. ەكى نىسانداعى بارلىق قۇرىلىس جۇمىستارى بەلگىلەنگەن كەستەگە ساي ءجۇر­گىزىلىپ جاتىر. العاشقىسى 2011 جىلعى جەلتوقساندا پايدالانۋعا بەرىلەدى. ادەپكى كۇندەردەن باستاپ بۇل جوبالارعا ەلباسى مەن ۇكىمەت باسشىسى تۇراقتى نازار اۋدا­رىپ, بارىنشا كومەك كورسەتىپ كەلەدى. مەم­لەكەتتىك قۇرىلىمدار قاجەتتى قۇجات­تاردى دەر كەزىندە رەسىمدەدى. مەردىگەرلەر مەن تەمىر جول اكىمشىلىكتەرى, تەمىر جول جەلىسى ءتۇسىپ جاتقان اۋماقتارداعى وبلىس اكىمدىكتەرى وزدەرىنە تيەسىلى جۇمىستاردى تىڭعىلىقتى اتقارۋدا. بۇل تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنداعى العاشقى تەمىر جول جەلىسىنىڭ قۇرىلىسى بولماسا دا, قتج ماگيسترالدىق جەلىنىڭ دارا وپەراتورى رەتىندە ءارتۇرلى توپوگرا­فيا­لىق جانە كليماتتىق جاعدايلاردا قۇرىلىس جۇرگىزۋ جونىندە ۇلكەن تاجىريبە جي­ناقتاۋدا. اسىرەسە, جەتىگەن-قورعاس جوبا­سى تەحنيكالىق جاعىنان كۇردەلى قۇرىلىس بولىپ وتىر. باتىس وڭىردە 146 شاقىرىم تەمىر جول جەلىسىندە 7 ايىرۋ بەكەتى, ال وڭتۇستىكتە – 293 شاقىرىم جانە 14 ايىرىم بەكەتى, 29 كوپىر, 2 جول وتپەسى, 307 سۋ وتكىزۋ قۇبىرى ىسكە قوسىلادى. قازىر­گى ۋاقىتتا وزەن-تۇركىمەنستانمەن مەملە­كەت­تىك شەكارا جەلىسىندە جولدىڭ ۇستىڭگى قاباتىن توسەۋ, ينفراقۇرىلىمىن ەلەكتر­لەندىرۋ جۇرگىزىلۋدە. جىل اياعىنا دەيىن وزەننەن بولاشاق ستانساسىنا دەيىن 10كۆت اۆتوبۇعاتتاۋ جوعارى ۆولتتى جەلىسىن سالۋ, ترانسفورماتورلىق پودستانسالار مەن قو­رەكتەندىرۋ بەكەتتەرىن جەتكىزىپ, ورناتۋ ار­قىلى بارلىق جول تەلىمىن ەلەكتر قۋاتىمەن قامتۋ كوزدەلىپ وتىر. ال, جەتىگەن-قورعاس جەلىسىندە 14 كوپىر سالىنادى. تالعار, ەسىك, لەپسى وزەندەرى ىرگەسىندە بۇگىنگى كۇندە قادالار قاعىلىپ جاتىر. ىلە وزەنىندەگى كوپىردىڭ ۇزىندىعى 960 مەتر بولعالى تۇر. ەلەكتر باعاندارى مەن ىرگەتاستىق قادالار قاعىلۋدا. جولدىڭ جوعارعى قاباتىنا قاجەتتى 40 مىڭ توننا ر-65 جاڭا ءتيپتى رەلسى دايىندالدى. بۇلارمەن بىرگە, شىلدە ايىندا جەتىگەن ستانساسىندا ينجەنەرلىك جەلى, قىزمەتتىك-تەحنيكالىق عيماراتتىڭ جانە جاساندى عيماراتتاردى سالۋ, سىرتقى ەلەكترمەن قامتۋدىڭ قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى باستالىپ كەتتى. اڭگىمەلەسكەن نۇرباي ەلمۇراتوۆ, جۋرناليست.