ءابىش, شوجەن, تىلەگەن قيناۋباەۆتار تۋرالى سىر
ۇلكەن اتام قيناۋباي 1940 جىلى و دۇنيەلىك بولىپتى. بۇكىل اۋلەتكە ەس بولعان راحيما اپام ەدى. ەكەۋىنىڭ ءۇش ۇلىنىڭ الدى ءابىش 1947 جىلى «شۆەرنيك» كولحوزىنا باستىق بولىپ, كورشى «امانگەلدى» كولحوزىنان اناسى راحيمانى, سوعىستا وپات بولعان ەكى ءىنىسى شوجەن مەن تىلەگەننىڭ جەسىرلەرى مەڭكە مەن كۇلاندى جەتى ۇل-قىزىمەن «شۆەرنيكتىڭ» ورتالىعى كوكجىرا اۋىلىنا كوشىرىپ الىپتى. تىلەگەن اعانىڭ ۇلكەن قىزى الماش اپايدىڭ ايتۋىنشا, ابىشتەن كورگەن تۇڭعىش نەمەرەسى بولعاندىقتان سەگىز ايلىعىمدا اپام مەنى باۋىرىنا باسىپتى. ءسويتىپ شوجەن اعانىڭ ەكى ۇلى, تىلەگەن اعانىڭ ءبىر ۇل, ءۇش قىزىمەن ءبىر ۇيدە جەتىنشى بالا بولىپ, سوعىستان كەيىنگى بەيبىت كۇننىڭ شۋاعىمەن شۇپىرلەگەن بالا-شاعا ريزا-قوش كوڭىلمەن تەز ءوسىپ, تەز ەسەيدىك. تىلەگەن اعانىڭ كەنجە قىزى اسكەندى اۋدان ورتالىعى اقسۋات اۋىلىندا تۇراتىن اپامنىڭ ۇلكەن قىزى نۇرشاعي تاتەمىزگە بالا بولسىن دەپ بەرىپتى. تولەۋبەك جەزدەمىز سوعىستان قايتپاي, تاتەم جالعىز قالىپتى. ەكەۋىنىڭ كىشكەنتايلارى تۋا سالا شەتىنەپ كەتىپتى.
سوعىستان العان جاراقاتىنان اكەمنىڭ وڭ قولى ءتۇزۋ سوزىلمايتىن, شىنتاعىنان بۇگىلىپ قاتىپ قالعان, اۋزىنا جەتپەيتىن. ادىمداي باسىپ, اپامنىڭ جانىنا جەتكەندە, سول قولىن سوزىپ امانداساتىن. اپام قولىنان يىسكەپ, «وتىر» دەگەندەي يشارات جاسايتىن. مەن دە اكەمنىڭ سول ءساتىن كۇتۋشى ەدىم. وتىرار-وتىرماستا وڭ جاق تىزەسىنە شىعىپ الىپ, وڭ قولدىڭ قۇشاعىنا كىرەتىنمىن. اكەمنىڭ ءۇيى بولەك. اپام مەنى جانىنان ءبىر ەلى شىعارمايدى. مەنىڭ دە اپامنان اجىراعىم كەلمەيدى. اكەمدى دە ساعىنامىن. كەلەتىن جاعىنا قاراپ ەلەڭدەۋمەن جۇرەمىن. اكەم كوپ سويلەمەيدى. ەكەۋى اۋىلدىڭ جاي-كۇيىن اڭگىمەلەيدى, شارۋاشىلىقتىڭ بەتالىسىن ايتادى. سوعىستان قايتقاندار, قايتپاعاندار, حابارسىز كەتكەندەردى سۇراسادى. ەكەۋىنىڭ دە ءتىل ۇشىندا حابارسىز كەتكەن تىلەگەن اعا تۇراتىنىن سەزەمىن. بىراق وراعىتىپ وتەدى نەمەسە ءۇنسىز وتىرىپ قالادى. سوندا ءبىرىن-ءبىرى اياپ, جۇرەك جاراسىن اۋىرتقىلارى كەلمەيدى ەكەن-اۋ. كەيىننەن ءبىلدىم. 1944 جىلى شوجەن اعادان قارا قاعاز كەلىپتى. ەستىگەندە اپام تالىپ قالىپ, ءۇش كۇن توسەك تارتىپ, ەسىن ارەڭ جيىپتى. 1945 جىلى تىلەگەن اعادان دا قارا قاعاز كەلىپتى. جاماناتتى اپام كوتەرە المايدى دەپ جاسىرىپ قالىپتى. كەيىننەن سوعىستاعى ەرلىگى ءۇشىن تىلەگەن قيناۋباەۆقا بەرىلگەن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىن اۋداندىق اسكەري كوميسساريات جارى ساليحوۆا مەڭكەگە تاپسىرعانىن دا ايتپاپتى.
ون بەس جاسىما دەيىن جانىنان اجىراماي, قايدا بارسا, بىرگە ءجۇرىپ, انالىق شەكسىز قامقورلىعىن, تاربيەسىن كورگەن, جان-دۇنيەممەن جاقسى كورەتىن اياۋلى اپامنىڭ كوزى جۇمىلعانشا تىلەگەن اعانى ەسىكتەن كىرىپ كەلەتىندەي كۇتىپ وتكەنى مەنىڭ جادىمنان ەشۋاقىتتا وشكەن ەمەس. ەرجەتىپ, ءبىلىم الىپ, مامان بولىپ, قىزمەتكە ىلىككەننەن اكەمنىڭ, كىشى اكەلەرىمنىڭ تاعدىرى ويلانتىپ, «سوعىس جولى تۋرالى نە بىلەمىز؟ سوعىستا وپات بولعان ەكى اعامىزدىڭ قابىرلەرى قايدا ەكەن؟» دەگەن ساۋال سانامدا ساقتالىپ قالدى. بۇل ساۋال مەنىڭ عانا ەمەس, اعايىندى ءۇش جاۋىنگەر اكەلەرىمىزدىڭ ۇرپاقتارىنىڭ وي-سانالارىنان شىقپايتىن بولدى.
اباي اتىنداعى قازپي-ءدىڭ تاريح فاكۋلتەتىن بىتىرگەن, سەمەي وبلىسى اقسۋات اۋدانىنىڭ «سۇلۋتال» سوۆحوزىندا ق. ساتباەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ مۇعالىمى ءىنىم كادىربەك ابىشەۆ 1975-1977 جىلدارى «اۋىل شەجىرەسى» تاقىرىبىمەن كونەكوز اقساقالدار مەن كەيۋانا انالارىمىزدىڭ اۋىزشا ايتقان ەستەلىكتەرىن قولىمەن جازىپ, «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى رەداكتسياسىندا جۇمىس ىستەيتىن ماعان جىبەردى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ, سوعىستان كەيىنگى بارلىق اۋىرتپالىقتاردى قايىسپاي كوتەرىسكەن, باقيلىق بولعان – سامارقانوۆ قۇرمانعالي, راحمەتوۆ جۇماعازى, قوجاەۆ قۇرماش, ساعىندىقوۆ باياحمەت, قويتاسوۆ وتارعالي, رايىمبەكوۆا باقتىبالا, رايىمبەكوۆ الدابەرگەن, اسىلىبەكوۆا (كەيىن قيناۋباەۆا) نۇرباتيما, ورازعاليەۆا نۇرجامال, ساليحوۆا مەڭكە جانە اكەمىز ءابىش قيناۋباەۆتىڭ وقۋشى داپتەرى بەتتەرىنە جازىلعان كولەمى ءارتۇرلى ەستەلىكتەرىنىڭ قولجازبالارى مەندە ساقتاۋلى.
1995 جىلى ۇلى جەڭىستىڭ 50 جىلدىعىنا وراي سەمەي وبلىسى بويىنشا ەسكەرتكىش-كىتاپ «بوزداقتار» جارىققا شىقتى. ءبىرىنشى تومىنىڭ 111-بەتىندە تىلەگەن, شوجەن قيناۋباەۆتاردىڭ فوتوسۋرەتتەرى بەرىلىپ, جەرلەنگەن مەكەندەرى كورسەتىلدى. وسىلاي بىرتە-بىرتە اعايىندى ءۇش جاۋىنگەردىڭ ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى جورىق جولدارى ءمالىم بولىپ, جەرلەستەرىنىڭ, ۇرپاقتارىنىڭ ماقتانىشىنا اينالدى.
قارا قۇيىن بولىپ سوققان جاۋعا قارسى شايقاسقا اعايىندى ۇشەۋىنەن ءبىرىنشى بولىپ كىرگەن – شوجەن قيناۋباەۆ. ول 1940 جىلى اقسۋات اۋدانىنىڭ «ەرنازار» كولحوزى باستىعى جۇمىسىنان سەمەي قالاسىنا ءبىلىم كوتەرۋگە ءۇش ايلىق وقۋعا جىبەرىلەدى. وقۋىن بىتىرگەن سوڭ سول جەردەن اسكەري مىندەتىن وتەۋگە شاقىرىلادى. 1941 جىلى بەلورۋسسياعا اتتانىپ كەتەدى. ءابىش اعاسى ەستەلىگىندە: «سوندا اسكەر ويىندارىن ۇيرەنىپ جاتىرمىز دەگەن حاتتارى كەلىپ تۇردى. بۇل سوعىستىڭ الدى ەدى. سوعىس باستالىسىمەن حابارسىز بولىپ, تەك 1944 جىلى اقپان ايىندا بەلورۋسسيا پارتيزاندىق قوزعالىستىڭ شتابىنان پۋلەمەتشى بولىپ, ەرلىك كۇرەستە قايتىس بولدى دەگەن قارا قاعاز كەلدى. باۋىرىم جايىندا مالىمەت وسى, دەيدى.
وسى جولداردى جازىپ وتىرعان مەنىڭ قولىما قالام الۋىما شوجەن قيناۋباەۆتىڭ پارتيزاندىق قاي بريگادا قۇرامىندا بولىپ, قاي جەردەن توپىراق بۇيىرعانىن جازعان, باۋىرلاستار قابىرىنە قويىلعان ەسكەرتكىشتە تەگى جازىلعان فوتوسۋرەتتى جىبەرگەن قازاقستاننىڭ بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنداعى ەلشىلىگىنەن 2014 جىلى 22 قازاندا 30/389 ءنومىرلى قۋانىشتى حات كەلگەنى ۇلكەن سەبەپ بولدى. ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى قارساڭىندا جەتكەن وسىنداي ءسۇيىنشى حاباردى ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستان» بەتىنەن جاريا ەتكىم كەلدى. حات مازمۇنى مىناداي:
«قۇرمەتتى سايراش ابىشقىزى! اكەڭىزدىڭ ءىنىسى شوجەن قيناۋباەۆتىڭ بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنداعى قابىرىن تابۋ بويىنشا ەلشىلىك بر قورعانىس مينيسترلىگى وتان قورعاۋشىلارىنىڭ ەستەلىگىن ماڭگىلىك ساقتاۋ جونىندەگى باسقارماسىمەن بىرلەسە وتىرىپ كەلەسىدەي جۇمىس اتقاردى.
بەلورۋستىق تاراپتىڭ اقپاراتىنشا, شوجەن قيناۋباەۆ 1944 جىلى 24 اقپاندا قازا تاۋىپ, مينسك وبلىسى ۋزدا اۋدانىنىڭ رۋموك اۋىلىندا جەرلەنگەن بولاتىن. الايدا كەيىننەن «بۋرەۆەستنيك» پارتيزاندىق بريگاداسىنىڭ جاۋىنگەرلەرى رۋموك اۋىلىنان سلوبودا اۋىلىنداعى باۋىرلاستار قابىرىنە قايتا جەرلەنگەن. 2014 جىلعى قىركۇيەكتە ەلشىلىكتىڭ اسكەري اتتاشەسى پولكوۆنيك م. ءجۇسىپوۆ پەن ءبىرىنشى حاتشىسى ب.قاتكەنوۆ باسقارعان دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرمەتىنە ۋزدا اۋدانىنىڭ اتقارۋشى كوميتەتىنىڭ باسشىلىعى, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى مەن سلوبودا اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى قاتىسقان ميتينگ ءوتتى.
ەلشىلىكتىڭ وتىنىشىنە سايكەس جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرى اكەڭىزدىڭ ءىنىسىنىڭ اتى-ءجونى «كينانباەۆ م.» بولىپ قاتەمەن جازىلعاندىقتان, جاقىن ارادا «كيناۋباەۆ ش.» دەپ تۇزەتەدى.
وسىعان وراي, ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا وراي بەلارۋس جەرىندە قازا تاپقان قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەرگە ارناپ ەلشىلىك ازىرلەپ جاتقان «ۇمىتىلماس ەسىمدەر» اتتى ەستەلىك كىتابىنا شوجەن قيناۋباەۆ تۋرالى اقپارات جازىلاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, ول كىسى جونىندە تولىعىراق مالىمەتتەردى (تۋىستارىمەن حات الماسۋىن, فوتوسۋرەتتەرىن, ءومىرىنىڭ قىزىقتى فاكتىلەرىن جانە ت.ب) جىبەرۋىڭىزدى سۇرايمىن.
قۇرمەتپەن, ۋاقىتشا سەنىمدى وكىل ا. شالباەۆ.»
باۋىرلاستار قابىرلەرى قورىمى باسىنداعى ەسكەرتكىشتە «كينانباەۆ م.» بولىپ جازىلۋ سەبەبى شوجەن اعامىزدى جاۋىنگەر سەرىكتەرى ميحايل دەپ اتاپتى. ازان شاقىرىپ قويعان ەسىمى ءابجان, قيناۋباي اتام مەن راحيما اپام ەركەلەتىپ شوجەن, قارۋلاستارى ميحايل دەگەن – ءبىر وزىندە ءۇش ەسىمى بار, وتان ازاتتىعى جولىندا جانىن قيىپ, بەلارۋس توپىراعىن جاستانعان اعامىزدىڭ قابىرىنەن ءبىر ۋىس توپىراق تۋعان جەرگە جەتەتىن كۇن الدا بولسىن, ءلايىم.
* * *
ءابىش قيناۋباەۆ اقسۋات اۋدانىنىڭ «جاڭانەسىپ» كولحوزىنىڭ باستىعى جۇمىسىنان ەكىنشى بولىپ 1942 جىلى مامىردا سوعىسقا اتتانادى. سەمەيدە ءبىر ايدان اسا جاتتىعۋدا بولىپ, 20 شىلدەدە باتىسقا بەت الادى. ورال تاۋىنان, بىرنەشە كۇن بۇرىن عانا جاۋدان تازارتىلعان كۋيبىشەۆ قالاسىنان ءوتىپ, ەندى عانا ازات بولعان كالۋگا قالاسىندا اسكەري جاتتىعۋدا بولادى. كوپ ۇزاماي سمولەنسك ماڭايىندا سوعىسقا كىرەدى. ونشاقتى كۇننەن كەيىن ستالينگراد باعىتىنا اۋىستىرادى. تاعدىر جەلى ءابىش قيناۋباەۆتى بۇكىل ەل بولىپ دەمىن ىشىنە تارتىپ, قۇلاق ءتۇرىپ وتىرعان ستالينگراد قىرعىنىنا اپارا جاتادى. ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە سول كۇندەردىڭ تاريحي ساتتەرىن كوز الدىمىزعا ەلەستەتە اڭگىمەلەيدى. «...3 قىركۇيەكتە ستالينگرادتان 12 شاقىرىم جەردە سوعىسقا كىردىك. ءۇش كۇن جان الىپ, جان بەرىسكەن الاساپىران سوعىستا بولدىم. التىنشى قىركۇيەكتە سانىمنان جارىقشاق قادالىپ, ورنىمنان تۇرا الماي قالدىم. اسپان مەن جەر تۇتاسىپ كەتكەن قىرعىن ايقاس ىشىنەن مەنى قالاي الىپ شىعىپ, دارىگەرلەر قولىنا قالاي جەتكەنىم انىق ەسىمدە قالماپتى. سودان ساراتوۆتا, زەلمان اۋدانىندا گوسپيتالدا بولدىم. ەمدەلىپ, جۇرۋگە جاراپ, 1 جەلتوقساندا سوعىسقا قايتا شىقتىم. ءبىرىنشى گۆارديا ديۆيزياسىندا بولدىم. روستوۆ وبلىسىنا باعىت الدىق. 1942 جىلى 18 جەلتوقساندا سوعىسقا كىردىك. بىرنەشە كۇن جاۋدىڭ باسىن كوتەرتپەي, ءبىر قادام ىلگەرى اتتاتپاي, ءجيى-ءجيى شابۋىلداپ, تىقسىرا باستادىق... جەلتوقساننىڭ 21-ىندە, شايقاستىڭ ءتورتىنشى كۇنى وڭ قولىمنىڭ ورتاڭعى بۋىنىن ءۇزىپ كەتىپ, اۋىر جارالاندىم. ون بەس كۇن جولدا ءجۇرىپ, بارناۋلعا اكەلدى. 1943 جىلى قاڭتار, اقپان, ناۋرىز – ءۇش اي بارناۋلدا گوسپيتالدا ەمدەلدىم. ساۋىردە ءبىرىنشى توپتاعى مۇگەدەكتىكپەن ەلگە قايتاردى...»
گوسپيتالدىڭ اسكەري دارىگەرلەرى شىنتاعىنىڭ بۋىنى ءۇزىلىپ, سىڭىرىنە ءىلىنىپ قالعان وڭ قولىن كەسىپ تاستاماي, كولدەنەڭ بۇگىپ تۇرعانداي قالىپپەن قاتىرىپ تاستاپتى. وڭ قولى اۋزىنا جەتپەسە دە, «شولاق قولدان كوپ جاقسى» دەپ اكەمىز دارىگەرلەرگە شەكسىز ريزا بولىپ وتىراتىن.
سوعىستان كەيىن ءابىش قيناۋباەۆقا ءبىرىنشى دارەجەلى ۇلى وتان سوعىسى وردەنى تاپسىرىلعان. شىعىس قازاقستان وبلىسى تارباعاتاي اۋداندىق قورعانىس ىستەرى جونىندەگى ءبولىمى مۇراعاتىنىڭ كسرو مەدالدارى جانە وردەندەرىن تابىس ەتۋ تۋرالى 1985 جىلعى 9 جەلتوقسانداعى №1 حاتتاماسىنا سايكەس 2014 جىلى 28 مامىردا بەرىلگەن №161 انىقتاما بۇل وردەننىڭ يەسىنە تاپسىرىلعانىن راستايدى. 1945 جىلى «جەڭىس», 1970 جىلى «جەڭىسكە 25 جىل», تاعى باسقا يۋبيلەيلىك مەدالدارمەن ماراپاتتالعان.
اكەمنىڭ 42 جاسىندا 1944 جىلى تۇڭعىشى, وسى جولداردىڭ اۆتورى – مەن دۇنيەگە كەلىپپىن. سوڭىمنان باۋىرلارىم ەردى.
ءابىش قيناۋباي ۇلى تۋعان جەردىڭ توپىراعىنا تابانى تيگەننەن كەيىن سوعىس جاراقاتىنىڭ ازابىنا شىداي ءجۇرىپ, جۇدەۋ تارتقان شارۋاشىلىقتى كوتەرىسۋگە اتقا مىنەدى. 1943-1944 ج.ج «سەرىكتەس», 1944-1945 ج.ج. «ەرنازار», 1945-1947 ج.ج. «امانكەلدى», 1947-1955 «شۆەرنيك» كولحوزدارىن باسقارادى. 1956-1963 جىلدارى ءتۇرلى جۇمىستاردا بولىپ زەينەتكەرلىككە شىعادى. جاسى جەتپىستەن اسىپ, سەكسەندى القىمداعان كەزىندە دە سوۆحوزدىڭ ماۋسىمدىق جۇمىستارىنان قول ۇزبەيدى. تۋعان اۋىلىندا, ءوزى مويىنسەرىكتەن كوتەرىسكەن «سۇلۋتال» سوۆحوزىندا 1994 جىلى باقيلىق بولدى.
* * *
ەكى اعاسىنىڭ سوڭىنان ءۇشىنشى بولىپ «ەرنازار» اۋىلى مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى, كولحوزدىڭ باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى تىلەگەن قيناۋباەۆ ءابىش اعاسىنان 15 كۇن كەيىن 1942 جىلى مامىردا وت كەشۋگە اتتانادى.
تىلەگەن قيناۋباي ۇلى – وتكەن عاسىردىڭ 20-30-جىلدارىندا ءوز قاتارلاستارىنىڭ الدى بولىپ اۋىلدىق جەردەن بىلىمدىلىگىمەن وزىق شىققان قازاق ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرىنىڭ ءبىرى. ول اۋىلدىق باستاۋىش مەكتەپتە وقىپ, زايسان ورىس-قازاق پەداگوگيكا ۋچيليششەسىندە ءبىلىم الىپ, باستاۋىش مەكتەپتىڭ ورىس ءتىلى ءپانى مۇعالىمى ماماندىعىن العان. لاتىن قارپىمەن, كيريلليتسامەن جازۋدى جەتىك مەڭگەرگەن. 1938 جىلى 7 قاڭتاردا مارجان تىزگەندەي جازۋىمەن لاتىن قارپىمەن «ءومىر تاريحاتىن» جازىپ كەتكەن. 1939 جىلى
7 تامىزدا زايسان ۋچيليششەسىن بىتىرگەنى تۋرالى №260 كۋالىك بەرىلگەن. سوعىستان كيريلليتسامەن جازعان ءۇشبۇرىش حاتتارى ءجيى-ءجيى كەلىپ تۇرعان. تىلەگەن اعانىڭ نەمەرەسى تىلەگەنوۆ باقىتقازى سوۆەتاي ۇلى, قارىنداسى قيناۋباەۆا كەنجەگۇل ابىشقىزى «ءومىر تاريحاتتىڭ», كۋالىكتىڭ, سوعىستان جازعان 2-3 حاتتىڭ تۇپنۇسقاسىن ساقتاپ, وسى ۋاقىتقا دەيىن جوعالتپاعان. مۇنداي وتە قۇندى تاريحي قۇجاتتار تىلەگەن قيناۋباي ۇلىنىڭ سوعىسقا دەيىنگى, اسىرەسە وتان ازاتتىعى ءۇشىن الاپات ايقاستاعى جاۋىنگەرلىك ەرلىك جولىنان مول ماعلۇمات بەرەدى.
تىلەگەن قيناۋباەۆ ماسكەۋدىڭ اۋە دەسانتتارىن دايارلايتىن اسكەري كۋرسقا جىبەرىلەدى. ورىسشاعا جەتىك بىلىمدىلىگىمەن قىسقا ۋاقىتتا اسكەري قيىن اۋە دەسانتى ماماندىعىن مەڭگەرىپ شىعادى. دەسانتتىق توپتىڭ بولىمشە كومانديرى ستارشينا بولىپ مايدانعا كىرەدى. وتباسىنا ۇزبەي حات جازىپ تۇرادى. ءابىش اعاسى ەلگە قايتقان 1943 جىلى الاساپىران سوعىستىڭ الدىڭعى شەبىندە جۇرەدى. ۇلكەن اعاسى ءبىر اياق, ءبىر قولدان جارالانىپ, اۋىلعا جەتكەنىن ەستىگەندە: «ابەم ەلگە قايتتى دەگەندى ەستىگەندە توبەم كوككە جەتكەندەي بولدىم», دەپتى حاتىندا.
تىلەگەن قيناۋباي ۇلىنىڭ ەڭ سوڭعى حاتى 1945 جىلى 20 ساۋىردە كەلىپتى. «1945 جىلى ناۋرىزدىڭ 20-سىندا ۆەنگريانىڭ استاناسى بۋداپەشتتەن 30 شاقىرىم شىقتىق. ستارشينا بولىپ كەتىپ بارامىن» دەپ جازىپتى. «سودان كەيىن حابارسىز بولدىق» دەيدى ەستەلىگىندە ءابىش قيناۋباەۆ.
ۇلى جەڭىستىڭ 50 جىلدىعىنا وراي سەمەي وبلىسى بويىنشا 1995 جىلى شىققان «بوزداقتار» كىتابىندا (1-توم, 111-بەت): «قيناۋباەۆ تولەگەن اعا سەرجانت, ەرنازار اۋىلىندا 1919 ج. تۋعان. 99-گۆ-اد قۇرامىندا سوعىسقا قاتىسىپ, 1945 جىلى 16 ناۋرىزدا قازا تاپقان. ۆەنگريا سەكەشسەەرۆورسك اۋد... بەزىمياننىي حۋتورىندا جەرلەنگەن» دەپ جازىلعان. مۇندا تۋعان جىلى – 1919, ەسىمى – تولەگەن بولۋى, ارينە, سوعىس زوبالاڭىنىڭ زاردابىنان كەتكەن قاتە ەكەنى كۇمانسىز. تىلەگەن اعا ءوز قولىمەن 1938 جىلى جازىپ كەتكەن «ءومىر تاريحاتىندا»: «اقسۋات اۋدانى ەرنازار اۋىلىندا 1913 جىلى تۋدىم», دەپ جازادى.
ۇلى جەڭىس كۇنىن جانقيارلىق ەرلىكتەرىمەن جاقىنداتقان, وتان ءۇشىن جان قيعان شوجەن, تىلەگەن قيناۋباەۆتارداي باتىرلار ەسىمى ەشۋاقىتتا ۇمىتىلمايدى.
تىلەگەن اعانىڭ جيەن نەمەرەسى ناريمان ۆەنگرياعا ىسساپارمەن بارعانىندا ناعاشى اتاسىنىڭ باۋىرلاستار زيراتىنداعى 1383-ءنومىرلى قابىرىن تاۋىپ, ءبىر ۋىس توپىراعىن تۋعان جەرگە جەتكىزگەنى مۇنىڭ ءبىر دالەلى. وتان ازاتتىعى ءۇشىن قان مايداندا شەيىت بولعان, «66 جىل تۋعان جەرگە سۇيەگى جەتپەگەن تىلەگەندەي سوعىس قۇربانىنىڭ توپىراعى مۇسىلماندىق جولمەن ...» («وسكەمەن» گازەتى. ولجاس قاسىم. «ۆەنگريادان جەتكەن توپىراق. 15 جەلتوقسان 2011 ج.) شىعىس قازاقستان وبلىسى تارباعاتاي (بۇرىنعى اقسۋات) اۋدانىنىڭ كىندىكتى اۋىلىنداعى توبەشىكتە ماڭگى مەكەن تاپقان جارى ساليحوۆا مەڭكەنىڭ جانىنا جەر قوينىنا تاپسىرىلدى.
ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى قارساڭىندا تارباعاتاي اۋدانى ورتالىعى اقسۋات اۋىلىنىڭ ءبىر كوشەسىنە تىلەگەن قيناۋباەۆتىڭ اتىن بەرۋ تۋرالى شەشىم شىققانى وتان ءۇشىن وت كەشكەن قۇرباندارعا قويىلعان تاريحي ءبىر ەسكەرتكىش ەكەنى كامىل.
سايراش ابىشقىزى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
استانا.
