كيە

دارىندى اقىن دا, دومبىرادا, قوبىزدا, سىبىزعىدا وينايتىن جىرشى دا, تەرمەشى دە, ون ساۋساعىنان ونەرى تامعان سۋرەتشى دە, اعاش­تان ويىپ, تەمىردەن ءيىپ, تاستى قا­شاي­تىن ءمۇسىنشى, اتشانا, ەرتوقىم ابزەلدەرىن, ىدىس-اياق, قاسىق, وجاۋ, تاباق جاسايتىن شەبەرلەر مەن ساقينا, بىلەزىك, القالاردىڭ, كيىم-كەشەكتىڭ اسەم دە ءساندى ۇلگىلەرىن جاساعان زەرگەر, سەگىز قىرلى ادامداردىڭ ءبارىنىڭ دە بويلارىندا تابيعات سىيلاعان كيەلى كۇشتەرى بار. ءبىرجان سال مەن اقان سەرىنى كۇي اتالارى – قۇرمانعازى, داۋلەتكەرەي, قازانعاپتى ويلاپ كورەيىكشى. “كوروعلى” داستانىن جەت­پىس جاستاعى جامبىل اتامىزدىڭ جەتى تاۋلىك بويى كوز ىلمەي, تولاسسىز جىرلاۋىندا قان­داي قۋات بار؟ وسى ءتۇپسىز تەرەڭ دارىن يە­لە­رىن كيەسىز دەپ ايتۋعا كىمنىڭ باتىلى بارا­دى؟ دومبىرا, قوبىز ءوز ۋاقىتىندا ءال-فارابي بابامىزدى تەبىرەنتكەن كيەلى اسپاپتار. دومبىرا اسپابىنىڭ وتە كونە ەكەنىنە دەرەكتى دالەلدەر بار, ول تۋرالى “ەگەمەن قازاقستاندا” جاريالانعان ل.ن.گۋ­ميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋني­ۆەر­­سيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى, تۇركىتانۋشى عالىم قارجاۋباي سارتقوجا مىرزانىڭ “جادىگەر” اتتى ماقالاسىنداعى ءدامدى پىكىرلەرىن ەلەۋسىز قالدىرۋ قيانات. قوبىز اسپابىنىڭ سكريپكانىڭ اتاسى ەكەنىن جەر ءجۇزى مۋزىكا مادەنيەتىنە, مۋزىكانتتارىنا مويىنداتتىرۋ دا وڭاي بولماي كەلەدى. شىندىقتى مويىنداتتىرۋ – قيىننىڭ قيىنى. قازاق ۇلتى مەن قالىپتاسقان سالت-ءداستۇر, مادەنيەتىنىڭ, جىر­شىلىق, اقىندىق, شەشەندىك, انشىلىك, كۇي­شىلىك ونەرلەرىن ەلەۋسىز قالدىرىپ: قا­راڭعى, توپاس, مال باعىپ, ونىڭ باس, تۇياعىن ساناۋدان اسا المايتىن بىلىمدەرى تاياز, مالدارىنىڭ جايىلىم ىڭعايىمەن كوشىپ جۇرەتىن ەل, دەپ كەڭەس ەلىنىڭ مىقتىلارى ەڭسەمىزدى ءتۇسىرىپ كەلگەنىن ەندى عانا كوزىمىز اشىلىپ, كونە مادەني مۇرالارىمىزدىڭ قازىرگى جەتىستىك­تە­رىنە بۇگىنگى كۇندەرى جەر ءجۇزى حالقىن تاڭ­دان­دىرىپ, تامساندىرۋدى سەزىنۋ قانداي عانيبەت. بۇل كۇنگە جەتكىزگەن قۇدىرەتى كۇشتى ال­لاعا – مىڭ تاۋبە! شۇكىرشىلىك! ءتا­ۋەل­سىزدىگىمىزدىڭ ارقاسى! قازاق ەلىنىڭ تۋىنىڭ جو­عارى, تۇعىرىنىڭ بەرىك, مارتەبەسى باسقا دا ەلدەرمەن دەڭگەيلەس, تاعى­لىم­دى سالت-ءداستۇر مەن ءما­دە­نيەتىنىڭ, كونەنى جانداندىرىپ, جاڭانىڭ تا­مىرىنىڭ تەرەڭ بولۋىن شىنايى تىلەگەننەن تۋىنداعان كوپ ويدىڭ ءبىر تارماعى عوي... ءسابي كەزىمىزدە ( ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى) نەمەرە تۋىس ىڭعاي ۇلى عالىمجان اتتى اعايىنىمىز ىمىرت ۇيىرىلە, اندا-ساندا سىبىزعىسىن سارناتقاندا, جاقىنداپ بارىپ تىڭداۋعا اكە-شەشەلەرىمىز جىبەرمەيتىن. – ىشتەگى شەرى عوي, كورگەن قورلىق, زوم­بى­لىقتارى ما, بالاسىز, ۇرپاقسىز ءوتىپ بارا جات­قانىنىڭ ۋايىمى ما, الدە, اسكەرگە كەتىپ, ورالماي جاتقان باۋىرلارىنا دەگەن ساعىنىشى نەمەسە قارا قاعاز كەلگەندەردى جوقتاۋى ما, كىم ءبىلسىن! كوڭىلىن بولمەڭدەر! جاقىنداپ بارىپ ۋ-شۋ بوپ, الاڭداتپاڭدار! تۇيىق ادام عوي! سىبىزعى ۇنىمەن ءوزى دە كوز جاسىنا يە بولا الماي, ەگىلىپ جاتقان بولار! بارماڭدار! – دەپ بىزگە جەكىرىپ, سەسكەنتەتىن. ءسابي قۇرمانعازىنىڭ, كەنەننىڭ قوي باعىپ ءجۇرىپ, دومبىراسىن تاستاماۋى, جىلاننىڭ دا, قۇستاردىڭ دا, بارلىق جا­نۋارلاردىڭ دا مۋزىكا ۇنىنە اربالۋى, گۇل­دەردىڭ دە دىبىس پەن سازعا “قۇلاق اسۋى” ءبارى مۋزىكانىڭ باۋراپ الاتىن ۇندىك قاسيەتىنىڭ تىلمەن تەڭەۋگە كەلمەيتىن كيەلىلىگى. قازاق حالقىنىڭ باي ءان, كۇي, بي اۋەن­دە­رىنىڭ ايشىقتى قۇرىلىم, قۇرى­لى­سىنا تاڭعالىپ, تاڭدانا وتىرىپ, لاززاتقا كەنەلىپ, نوتامەن ورنەكتەپ, قاعاز بەتىنە تۇسىرگەن سايىن قۇمارلانا ءتۇسىپ, شارشاعانىن ۇمىتىپ, ءانشى, جىرشى, كۇيشى, باقسىلاردىڭ وزدەرى كەلگەندەرى بار, كەلمەگەندەرىن ىزدەپ ءجۇرىپ, قازاق ەلىنىڭ ءار ءوڭىرىنىڭ ءبىراز جەر­لە­رىن تىنىمسىز, قىسى-جازى, بىرنەشە جىل بويى كولىكپەن, كەيدە كولىكسىز ارالاعان الەك­ساندر ۆيكتوروۆيچ زاتاەۆيچ ورىنبورعا وقۋ ىزدەپ بارىپ, جولى بولماعان شەبەر قو­بىزشى, باقسى, ەمشى, ءانشى زاكاريا كارى­باەۆ­پەن 1922 جىلى كەزدەسىپ, بەس ءان, كۇي اۋەن­دەرى مەن سارىندارىن نوتاعا ءتۇسىرىپ, ونىڭ ەرەكشە نازارىنا ىلىگەدى. تورعاي وڭىرىنە اتى ءمالىم, قوبىزدا شەبەر ورىنداۋشى زاكاريا كارىباەۆ تۋرالى بۇرىن-سوڭدى جازىلىپ جۇرگەن از-مۇز دەرەك­تەر­دى تولىقتىرۋ ماقساتىندا ونىڭ كوزىن كورگەن ەكى-ءۇش تۇستاستارىنىڭ اڭگىمەلەرىن قا­عازعا ءتۇسىرۋ بارىسىندا, تورعاي وڭىرىندەگى ءانشى, كۇيشى-دوم­بى­راشى, قوبىز­شى­لاردان كۇتپەگەن تىڭ دەرەكتەردى كەزىكتىرىپ, اڭگىمەنىڭ شەڭبەرى كەڭي ءتۇستى. “قازاق باقسى-بالگەرلەرى” كىتابىندا بەينەلەنگەن ءبىر اڭگىمەگە قورقىتتىڭ قو­بى­زى جەلى بولعان. قورقىتتىڭ سارىنىن ميراس ەتكەن رۋى باعانالى, جىلانشىق وزەنى, تور­عاي مەن سىر سۋىنىڭ اراسىندا ءومىر سۇرگەن قويلىباي, ونىڭ شاكىرتى, رۋى لاق, ءانشى, كۇيشى, كورىپكەلدىلىگى ۇستازدارىنان كەم ەمەس تىلەپتىڭ قوبىزى بىرنەشە بۋىننان كەيىن رايىمبەكتە بولىپ, قازىرگى ۋاقىتتا ارقالىق قالاسىندا. تىلەپ اسپانتاي ۇلىنىڭ مۋزىكالىق مۇرالارىن قازىرگى زامان اعى­مى­نا لا­يىق­تاپ, وڭدەپ, ولاردى ەلىمىزدە, ەلىمىزدەن دە تىسقارى جەر­لەرگە ناسيحاتتاپ جۇرگەن جىگەرلى, دارىندى ور­ىنداۋشى قوبىزشى­لاردىڭ شاعىن تو­بىنىڭ جەتەكشىسى, حالىقارالىق جانە رەس­پۋب­ليكالىق بايقاۋلاردىڭ جەڭىمپازى ءال­قۋات قازاقباەۆتىڭ زەرتتەپ, قازاقتىڭ كۇي شەجىرەسىنە ەنگىزگەن ونەرپاز بالامىزدىڭ بۇل ەرەن ەڭبەگى – مۋزىكا, ونەرسۇيەر قاۋىمنىڭ نا­زارىندا. تورعاي ءوڭىرىنىڭ پەرزەنتى, تىلەپ اس­پان­تاي­ ۇلىنىڭ ۇرپاعى, رەسپۋب­ليكاعا اتىم­تاي جومارتتىعىمەن كەڭىنەن تانىس, ونەردىڭ قاي سالاسىنا دا جاناشىرلىق قام­قور­لىعىمەن ەل-جۇرتتىڭ باتاسىنا كەنەلىپ جۇرگەن ساپار ىس­قاقوۆتىڭ باستاماسىن قوس­تاپ, “مادەني مۇرامىزدىڭ” قورىنىڭ م­و­لايۋىنا ۇلەس قوسۋشىلاردىڭ قاتار­لارىنىڭ كو­بەيە ءتۇسۋىن قالايمىز. القۋات قا­زاق­باەۆ­تىڭ كەلەشەكتەگى ىزدەنىستەرىنە سىلتەمە رەتىندە كوتەرىلىپ وتىرعان بۇل اڭگىمەگە قوسارىمىز: تورعاي وڭىرىندە ءومىر سۇرگەن جوعارىدا اتى اتالعان ا.ۆ.زاتاەۆيچكە ءان, كۇي, سارىندارىن نوتاعا تۇسىرتكەن ءزا­كا­ريا كارىباەۆتى, ونىمەن تۇستاس بولعان حا­مي­دوللا, قازىبەك, زۇل­قارناي سياقتى قوبىزشى, كۇيشى, باق­سى­لاردىڭ وزدەرىن كورىپ, ونەرلەرىن تىڭداعان از-مۇز كۋالاردىڭ ناقتى دا دەرەكتى اڭگىمەلەرى بىلايشا ءوربيدى. – زاكاريا اعاي تاعدىرى ايانىشتى, – دەپ باستادى 88 جاستاعى مايدان اپاي. ونىڭ دا رۋى مەرگەن. كەڭەس ەلى بەلسەندىلەرى قۋدالاپ, قوبىزىن كۇيتتەي ال­ماي, ءوزى دە, قو­بى­ز­دىڭ كيەلىلىگى جانە باقسىلىعى ءۇشىن دە جاڭا ۇكىمەتتەن تالاي تاياق جەپ, 1968 جىلى قايتىس بولدى. باسقارما بولعان. مەنىمەن شامالاس قىزى بولاتىن, تورعاي سەلوسى ورتالىعىندا. ارالاسپاعان سوڭ ونىڭ تاعدىرىنان حابارسىزبىن. قوبىزى يەسىز, قايدا قالعانىنان حابارىم جوق. بالا كەزىمىزدە ون جىلدىق مەكتەپتىڭ سوڭعى سىنىپتارىندا جۇرگەندە نۇرحان احمەتبەكوۆتىڭ تەاترىنا قاتىستىق. ءان ايتتىق, بي بيلەدىك. مەن الماتىعا وقۋعا كەتتىم, سوندا ءجۇرىپ, 1943 جىلى اسكەردەن كەلگەن انەس بولەباي ۇلىنا ەرگە شىعىپ, تەگىن وقۋدى تاستاپ كەتتىك قوي... – شايكەنوۆ حاميدوللا تۋرالى نە بىلەسىز؟ – حاميدوللانىڭ رۋى ايۋ عوي. مەنىڭ شە­شەمنىڭ نەمەرە ءىنىسى حاميدوللا ناعا­شىم­نىڭ ابىز, قوبىز, ابات دەگەن بالالارى بولدى. نازالانىپ, بىردەڭەگە اشۋلانسا (سابىرلىلىق, ۇستامدىلىق, توزىمدىلىگىنەن شەتكەرى شىعاتىن جاعدايدا عانا) وڭ قولىن سىلتەگەن جاقتاعى مال, ادام جازىم بولىپ, جەر ءۇيدىڭ قابىرعاسى قاق ءبولىنىپ, كيىز ءۇيدىڭ تۋىرلىعى تەسىلىپ قالاتىنىن كوزىمىز كوردى. مەنىڭ كۇيەۋىم بولەباي ۇلى انەس حامي­دول­لانىڭ شەشەسىنىڭ ءىنىسى. انەس سىرباي ءماۋ­لە­نوۆتىڭ جاقىن تۋىسى عوي. حاميدوللاعا اكەسى ونىڭ بالا كەزىندە ءوز قولىمەن قوبىز ىستەپ بەرىپتى. ول قوبىزىن كەڭەس وكىمەتى بەلسەندىلەرىنىڭ قىسپاعىنان ءبىر جەرگە كومىپ, سوڭىنان تابا الماپتى. ەكىنشى قوبىزىنىڭ العاشقىداعىداي ساپالى ەمەستىگىنە نالىعانىن تالاي ەستىدىك. جاڭا ۇكىمەتتىڭ شاش ال دەسە, باس الاتىن بەلسەندىلەرى قوبىز تارتقانداردى اسىرەسە ارقاسى بار باقسىلاردى قۋدالاي باستاعاندا جاپپاس ەلىنە بارىپ, باقسىلىق قۇرعانىن ايتىپ وتىراتىن. ەلىن, جەرىن ساعىنعاندا باۋىرى ەگىزبايدىڭ بوركىن شاڭىراقتان ءتۇسىرىپ, يىسكەپ, ساعىنىشىن باسادى ەكەن... زاكاريانى كوزى كورىپ, ارالاسقان جانە ول تۋرالى جازعانداردىڭ ءبىرى داناگۇل اپاي بايقاداموۆا ەدى. مۋزىكاعا قۇمار, اۋرۋشاڭ باقىتجاننىڭ ۇيىنە اجەسى جىرشى, تەرمەشى, كۇيشى, انشىلەردى رەتىن تاۋىپ شاقىرتىپ, ونەرلەرىن تاماشالايدى ەكەن. سونداي شاقىرۋلاردىڭ رەتى بىردە زاكارياعا دا كەلەدى, بىراق ونىڭ باقسىلىعىنان سەسكەنىپ, بۇل ارالاسۋدى سيرەتەدى... “قازاق باقسى-بالگەرلەرى” كىتابىنداعى ي.كاستانەنىڭ – “قازاق نانىم-سەنىمدەرىنەن” اتتى اڭگىمەسىندە: “باقسى جان-جاققا قولىن سىلتەپ وتىرادى. قاي جاققا قولىن سىلتەسە, سول جاقتا 5-10 قادام جەردە تۇرعان زاتتار قىلىشپەن جارىلعانداي بوپ كەتە بەرەدى. كيىز ءۇيدىڭ تۋىرلىعى ءتىلىنىپ,تام (جەر ءۇي – ە.ق.) ءۇيدىڭ قابىرعاسى قاق ايىرىلادى”, – دەپ جازۋى, قازاق دالاسىنداعى باقسىلاردىڭ تىلسىممەن تىلدەسە الاتىنىن كورسەتەدى. ونەرگە, ونەر يەلەرىنە, ورىنداۋ­شى­لارعا اشىقتان-اشىق جاسالعان قيا­نات­تاردان قۇرمانعازى دا, اباي دا, ءبىرجان دا, اقان دا, بەرىدەگى احمەت تە, مىرجاقىپ تا زارداپ شەككەنىن ەل بىلەدى. مۋزىكا اۋەنىمەن ناۋقاستىڭ بو­يىنداعى كەسەلدىڭ بەتىن قايتارۋ – تەك قازاق ەلىندە عانا ەمەس, باسقا دا ۇلتتاردا بو­ل­­عانى, سونىڭ ىشىندە ورتا ازيا ەل­دەرىندە كەڭىنەن, كونە زاماننان بەرى ۇر­پاق­تان-ۇرپاققا ميراس بولىپ كەلگەنى بەلگىلى. باقسىلىقتىڭ عاسىرلار بويى ورتا ازيا, سونىڭ ىشىندە قازاق حالقىمەن جاساسىپ كەلە جاتقان, تىلسىممەن تىلدەسە الار ۇلتتىق بولمىسىنا ءتان قۇبىلىس ەكەنى بەلگىلى. باقسىنىڭ بويىنداعى رۋحاني كۇش بەرۋشى, ءازازىلدى الاستاۋشى, اجالدان ارا­شا­لاپ قالاتىن ەمشى, ەرتەڭىڭدى بولجاۋشى, بۇلت شاقىرىپ, جاۋىن جاۋدىراتىن كۇش يەسى, كوڭىلدى اۋەنمەن اربايتىن سىرشىل اۋەزشى, كوز الدىندا عاجايىپتار جاسايتىن سيقىرشى ەكەنىن دانىشپان اباي, شوقان, بە­رىدەگى جامبىل اتالارىمىز مو­يىن­داعاندارىنا دەرەكتەر جەتكىلىكتى. قازىرگى اعىمدا ەڭ بولماسا مۋزىكا اۋەنىنىڭ تىل­سىم كۇشىن سەرىك ەتكەن قورقىت, قوي­لى­باي­دى مويىن­داماساق تا, زاكاريا, حا­مي­دوللا, رايىمبەك, قازىبەك, تىلەپتىڭ ۇرپاعى ساپار ىسقاقوۆتاي ۇرپاقتارى, ا.ۆ.زاتاەۆيچتى تاڭعالدىرعان زاكاريا نەمەسە وعان كەزدەسە الماعان حاميدوللا, زۇلقارنايلاردىڭ ورالماسقا كەتكەن قازىنالارىن جان­دان­دى­­رامىن دەگەن جاستارعا وسى اڭگىمەنىڭ نەگىزگى ءتۇيىنى امانات. ەركىن قوجاحمەت ۇلى, ونەرتانۋشى. ارقالىق قالاسى.