اۋىل كۇنى

قۇرتاي ءبيدىڭ مەرەيتويىنا جالعاسىپ, تارتىمدىلىعىمەن ەستە قالدى قىزىلجار وڭىرىندە 13 اۋدان بولسا, سولاردىڭ 12-ءسى قازاقشا اتاۋعا يە. بيىل ءسابيت مۇقانوۆتىڭ تۋعانىنا 110 جىل تولۋىنا وراي وبلىستىق ءماسليحات جازۋشىنىڭ ەسىمىن تيميريازەۆ اۋدانىنا بەرۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى. كوپشىلىكتىڭ ۇسىنىس-تىلەكتەرىن ءتيىستى ورىندار اياقسىز قالدىرمايدى دەگەن ويدامىز. سابەڭنىڭ تۋعان جەرى – اتاقتى دوس كولى مەن جامان­شۇبار وسى اۋدان اۋماعىندا ورنالاسقان. اقجان اۋىلىنىڭ ماڭايىندا مەڭدەكە باتىردىڭ, دوس كولىنىڭ جاعاسىندا سەگىز سەرىنىڭ زيراتتارى بار. جامانشۇبار قىستاۋىندا سابەڭنىڭ اكە-شەشەسى جەر­لەنگەن. بىلتىر ەرجۇرەك سارى مەن ءسۇيىر باتىرلار ءماڭ­گى دامىلداپ جاتقان وباعا ەسكەرتكىش بەلگى ورنا­تىل­دى. ەل, جەر تاريحىن قاستەرلەۋ, بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ اۋداندا ودان ءارى جاندانا تۇسكەنى بايقالادى. ءوڭىر جاۋگەرشىلىك زاماندا ەرلىكتەرىمەن كوزگە تۇسكەن ەرجۇرەك باتىرلارمەن عانا ەمەس, وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى شەشەندەرىمەن دە تانىمال. قۇرتاي بي – سولاردىڭ بىرەگەيى. “اۋىل كۇنىن” اتاپ ءوتۋ داستۇرگە اينالسا, كوزى تىرىسىندە ءادىل بي اتانعان تۇلعانىڭ 200 جىلدىق مەرەيتويى وسى مەرەكەمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. الىس-جا­قىننان جينالعان مارتەبەلى مەيماندار اۋىلدىق­تار­دىڭ قۋانىشىنا ورتاقتاcتى. راكيتنوە سەلوسىنىڭ ىرگەسىندەگى قورىمعا ايالداپ, ارۋاقتارعا دۇعا باعىش­تادى. ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ستەپنوە اۋىلدىق وكرۋگىنە كەمەڭگەر تۇلعانىڭ ەسىمى بەرىلۋى وسىندا تۇرىپ جاتقان سان الۋان ۇلت وكىلدەرى تاراپىنان قولداۋ تاپسا, بۇل جولعى “اۋىل كۇنى” مەيرامىندا دا دوستىق لەبىزدەگى اقجارما تىلەكتەر كوڭىلدەرگە نۇر بولىپ قۇيىلدى. وكرۋگ ورتالىعى – ستەپنوە اۋىلىنداعى مەكتەپتىڭ كەڭ اۋلاسىنا اق شاڭقان كيىز ۇيلەر تىگىلىپ, اۋەلەگەن ءان, كۇمبىرلەگەن كۇي ەرەكشە ەستىلىپ جاتتى. وزىندىك جاراسىمعا تولى اۋىل تويىندا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى فارحاد قۋانعانوۆ ءسوز الىپ, ايماق باسشىسى سەرىك ءبىلالوۆتىڭ قۇتتىقتاۋىن جەتكىزدى. ول وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ سەسسياسىندا دەپۋتاتتاردىڭ “ۇرپاق قورى” باعدارلاماسىن قولداپ, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجى بولگەنىن, بۇدان بىلاي 4 بالاسى بار وتباسىلارعا ۇلكەن جەڭىلدىكتەر جاسالاتىنىن ايتا كەلىپ, ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن ماراپاتتالعان ءبىر توپ التىن قۇرساقتى انالارعا “التىن القا”, “كۇمىس القا” بەلگىلەرىن تابىس ەتتى. وبلىس اكىمىنىڭ ارنايى سىيلىقتارىنا 8 ۇل-قىز, 23 نەمەرە تاربيەلەپ وسىرگەن ۆەرا روماشينا, قايىرجامال بايماقانوۆا, استانا كۇنى دۇنيەگە كەلگەن نۇرسۇلتان, بايگەلەردەن جۇلدەسىز ورالمايتىن ۆەلوشاباندوز ميحايل وۆسياننيكوۆ, ۇبت-دە كوپ بالل جيناعان ايگەرىم ماعامبەتوۆا يە بولدى. اۋىلدىڭ ەڭ قارت تۇرعىندارىنىڭ ءبىرى پەتر كۋتياۆين ساحناعا شاقىرىلىپ, يىعىنا شاپان جابىلدى. جيىندا, ودان كەيىن وتكەن عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى توقتار قادامباەۆ, جاراسباي سۇلەيمەنوۆ, ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەربول ءابايدىنوۆ, فيلوسوفيا عىلىمدا­رىنىڭ كانديداتى رابيعا بايماعامبەتوۆا, جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى قايروللا مۇقانوۆ, تاعى باسقالار سويلەپ, ەلدى مەكەندەردى وركەندەتۋدىڭ جولدارىن ۇسىنىپ جاتتى. اقىلمان قاريانىڭ ادامگەرشىلىك تۇلعاسىن, كىسىلىك كەلبەتىن اشا ءتۇستى. ول جايلى العاشقى دەرەكتەردى جۇرتشىلىققا جەتكىزۋشىلەردىڭ ءبىرى, بەلگىلى اقىن زەينوللا اكىمجانوۆپەن تىلدەس­كەنىمىزدە, ول بىلاي دەدى: – 1984 جىلى ەل “باتاۋ” دەپ اتاپ كەتكەن ساندىباەۆ مۇحامەدجان دەگەن شەجىرە قاريانى ارنايى ىزدەپ بارىپ, قۇرتاي بي ومىرىنە قاتىستى ءبىرتالاي مالىمەتتەر العان ەدىم. سەگىز سەرىنىڭ زيراتىن تاۋىپ, كورسەتكەن دە وسى اقساقال بولاتىن. ونىڭ اكەسى كارىباي قاجىنى ەل ىشىندە “قىزىلداردىڭ باسكەسەرى” اتانعان دميتري كوۆالەۆ اتىپ ولتىرگەن. كەيىن ونى قاجىنىڭ تۋىستارى ماسكەۋگە دەيىن قۋىپ بارىپ, اتالارىنىڭ كەگىن قايتارعان كورىنەدى. كوكىرەگى التىن كومبە مۇنداي قاريالار قازىر جوقتىڭ قاسى, – دەيدى زەكەڭ نالىعان ۇنمەن. قايروللا مۇقانوۆ اعامىز دا بيگە قاتىستى ءبىراز دۇنيەلەردى تىرنەكتەپ جيناعانعا ۇقسايدى. 70 جاسىندا دۇنيەدەن وتكەن قۇرتاي قارتاڭباي ۇلى ءبۇتىن ءبىر رۋعا ەسىمى بەرىلگەن كەرەي كوشەبە باتىردىڭ توعىزىنشى ۇرپاعى سانا­لادى. جاستايىنان ءبىلىم قۋىپ, اراب, ورىس تىلدەرىن مەڭگەرگەن. شەشەندىگىمەن, مامىلەگەرلىگىمەن, بولا­شاق­تى بولجاي بىلۋىمەن تانىلعان. جارلى-جاقى­بايلارعا, جەتىم-جەسىرلەرگە كومەكتەسىپ, قامقورشى بولعان. ولە-ولگەنشە ادالدىعىنان, ادىلدىگىنەن, جو­مارتتىعىنان, بەرگەن سەرتىنەن اينىماعان. بۇل اي­تىل­­عانداردى ومبى وبلىستىق مەملەكەتتىك مۇرا­عا­تىنان تابىلعان ماتەريالدار ايعاقتايدى. ونىڭ ۇلى مۇقىش تا قىزىلجار وڭىرىنە تانىمال ازاماتتاردىڭ ءبىرى بولعان. ول جونىندە سابەڭ ء“ومىر مەكتەبى” كىتابىندا جازعان. 1918 جىلى ءالتي بايدىڭ اۋىلىندا وتكەن الاشورداشىلاردىڭ ۇلكەن جيىنىندا مىر­جاقىپ دۋلاتوۆقا جاۋاپ ءسوز ايتۋدى جاماعات مۇقىش­قا سەنىپ تاپسىرعان. سوعان قاراعاندا, بەس بولىس قا­زاقتاردىڭ ىشىندە شەشەندىك ونەرىمەن,ءباتۋالى سوزىمەن كەڭىنەن تانىلسا كەرەك. قازاق تاريحىن, حالىقتىڭ سالت-داستۇرلەرىن, ادەت-عۇرىپتارىن تەرەڭ بىلگەن. “الاش­وردا” پارتياسىنا مۇشە بولىپ, كەيىن اۋىر زاردابىن ابدەن تارتقان. ونىڭ وتباسى, تۋعان-تۋىس­تارى تاركىلەۋگە ۇشىراپ, باسى اۋعان جاعىنا قاڭعىپ كەتكەن. بۇل جونىندە تۇمەننىڭ يشيم اۋدانىنان ارنايى كەلگەن تايپاقوۆ تەمىربولات ايتىپ بەردى. تە­مەكەڭنىڭ اڭگىمەسىن تەبىرەنبەي تىڭداماۋ مۇمكىن ەمەس. – 30-شى جىلدارى قۇرتاي اتامىزدىڭ نەمەرەسى قاسىم استراحان جاققا جەر اۋدارىلىپ, ايەلى ماعريپا 14 بالامەن جارقىن اۋىلى جانىنداعى لاگەرگە قامالادى. سولاردان امان قالعانى – احمەتجان مەن كۇلمان عانا. قالعاندارى اشتىقتان, ءتۇرلى اۋرۋدان كوز جۇمعان. احمەتجاننان – بەلگىلى ساياساتكەر, پرەزيدەنتتىڭ پارلامەنتتەگى وكىلىنىڭ ورىنباسارى سابىر, جوعارعى سوتتىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى قاداعالاۋشى سوت القاسىنىڭ توراعاسى اقىلتاي سەكىلدى ەل ازاماتتارى. كۇلماننان – مەن. سودان اجەمىز لاگەردەن قاشىپ شىعىپ, رەسەيدىڭ تۇمەن وبلىسىن ساعالايدى. كەيىن قاسىم اعامىز وتباسىمەن تابىسىپ, ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى ءۇش بالانىڭ اكەسى اتانادى.وسى اۋلەتتەن ءتىرىسى – تۇكىرىك قانا. مەن ماعريپا اجەمىزدىڭ باۋىرىندا وسكەندىكتەن, جۇرەكتى سىزداتار اڭگىمەلەرىن تالاي ەستىگەنمىن. ولارعا توپىراق تۋعان جەردەن بۇيىرمادى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا اتا-بابامىزدىڭ رۋحىمەن تابىسىپ جاتىرمىز. وعان دا شۇكىرشىلىك! – دەيدى ول ەرەكشە تولقىنىسپەن. قۇرتاي ءبيدىڭ ۇرپاقتارى ءبىر كىسىدەي جۇمىلىپ بابالارىنىڭ زيراتىنا ءمارمار تاستان بەلگى قويىپ, قىزىل كىرپىشتەن كەسەنە ورناتىپتى. راكيتنوە سەلوسى ءاۋ باستا قۇرتاي دەپ اتالعان. بايىرعى اتاۋىن ابىشەۆ دەگەن تۋىسى قايتارۋعا تالاپتانعانىمەن, ول ارەكەتىنەن ەشتەڭە شىقپاعان. ادىلدىكتىڭ سالتانات قۇرۋىن نيەت ەتكەن ونىڭ ءوزىن قۋدالاپ, ءبىراز اۋرە-سارساڭعا سالسا كەرەك. ەندى, مىنە, بابا ەسىمى ارداق­تالىپ, قايتا قاۋىشتى. اۋداندىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ ونەرپازدارى ءوز ونەرلەرىن تارتۋ ەتسە, سپورتتىڭ بىرنەشە ءتۇرىن قام­تىعان سايىس تا تارتىستى ءوتتى. جارىس جەڭىمپازدارى مەن جۇلدەگەرلەرىنە قۇرتاي ءبيدىڭ ۇرپاقتارى ارنايى سىيلىقتار تاعايىنداپ, ۇسىندى. اسىرەسە, اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ حاتشىسى, ءتىل جاناشىرى عازەز شاياحمەتوۆ ۇلكەن بەلسەندىلىك تانىتتى. ءومىر ەسقالي. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, تيميريازەۆ اۋدانى.