تەاتر ديرەكتورى

ەڭبەگى زور, مەحناتى باسىم باسشىلىقتىڭ ءبىرى – تەاتر ديرەكتورى بولۋ. تەاتر ديرەك­تورىن دايىندايتىن ارنايى وقۋ ورنى دا جوق. جول تاپساڭ دا, اداسساڭ دا وزىڭە بايلا­نىس­تى. تەاتردىڭ كيىم ىلگىشتەن باستالۋى دا وسى ديرەكتوردىڭ ەڭبەگىنەن. اۋلاداعى احۋالدان باستاپ, توردەگى كىلەمنىڭ تازا­لىعىنا دەيىن, ودان قالسا اك­تەردىڭ كوڭىل-كۇي, حال-جاعدايى, ءار قىزمەت­كەر­دىڭ جەكە باسىنىڭ جەتپەي جاتقان ءتۇيت­كىل­دەرىنە دەيىن كوڭىلى الاڭداپ, تۇگەندەپ ءجۇرۋ دە ديرەكتوردىڭ كۇندەلىكتى بۇلجىماس جۇمىس قاعيداسىنداي. ساحناعا قاجەتتى ساباقتالماعان ينەسى مەن قادالماعان تۇيمەسىنە دە جاۋاپتى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, العىسى از اۋىر ەڭبەكتىڭ ناق ءوزى. جوقتان جونىپ بار جاسايتىن وسى قىزمەتتىڭ اۋىر جولىنان تالاي ديرەكتورلار ءوتتى. وسى ارادا ءوزىم بىلەتىن م. اۋەزوۆ تەاترىندا قىزمەت ەتكەن بولات ماۋسىمباەۆ, ساقتاعان تۇرلىمۇراتوۆ, گۇلجيھان عاليەۆا, سايىن دارباسوۆ, جۇماعالي ومىربەك, ت.س.س ازاماتتاردى اتاي كەتسەم دە بولادى. مىسالى, بوكەڭنىڭ (ب. ماۋسىمباەۆ) كەزىندە ازەكەڭ ء(ا. مامبەتوۆ) بار شىعارماشىلىق ەڭبەگىن ارقاعا كەڭىنەن سالىپ ەڭبەك ەتتى. قاسىندا بوكەڭ سە­نىمدى سەرىگى بولدى. تەاترعا كەرەكتىنىڭ ءبارىن دي­رەكتور تاپتى. ازەكەڭ تەك ونەرىن ءبىلدى. تەاتر­دىڭ ىشكى-سىرتقى تازالىعىمەن قوسىپ, ءار قويىلىمنىڭ كەرەك-جاراعىن دەر كەزىندە تا­با ءبىلۋ ونەر ءۇشىن ەڭ ءبىر كۇندەلىكتى العى­شارتتىڭ ءبىرى دەسەك, مۇنداي ءىستى كەز كەلگەن ادام اتقارا المايتىنى دا ايداي اقيقات. ويتكەنى, تەاتر تەك ونەردەن عانا ەمەس, ساحنا سىرتىنان قاعىلاتىن ءار شەگەنى تابۋدان باستالاتىنىن بىرەۋ بىلسە دە, بىرەۋ بىلمەيتىنى بەلگىلى.قيىنى سوندا, ءاربىر زات رەجيسسەر الەمىنىڭ قيالىنان تۋىپ, جوقتان بار جاساۋدىڭ ازابىنان تۋاتىن ەڭبەك. رەجيسسەر نە ايتسا سونى ورىنداپ, ءاربىر زاتتى ۇساق-تۇيەككە دەيىن تۇگەندەۋدىڭ ازابى دا وسىندا. مىنە, قوستاناي وبلىستىق ءى. وماروۆ اتىنداعى قازاق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى نۇرلان ەرەكەشەۆ وسىنداي اعا كوشتىڭ اتىنا كىر كەلتىرمەي, ازاماتتىق مىندەتىن اق ادال قىزمەتىمەن اتقارىپ كەلە جاتىر. ءاۋ باستان-اق ونەر جولىن ماقسۇت تۇتقان ول شىمكەنت قالاسىنداعى ءال- فارابي اتىنداعى مادەنيەت ينستيتۋتىن ءتامامداپ, ەڭبەك جولىن اۋداندىق مادەنيەت باسقارماسىنان باستاعان ەكەن. ونەر ادامىنا ەڭ كەرەگى – تالانتىڭمەن قوسا ۇيىمداستىرۋ قابىلەتىڭنىڭ قارىمى. توپ باستاۋدا ىسكەرلىكپەن بىرگە بىلىكتىلىك, ىسكە دەگەن زور جاۋاپكەرشىلىك قوسا تۇرادى. ءبارىنىڭ باسىن ءبىر ورتاعا باعىندىرىپ كوش باستاۋ مىنا مەنمىن دەگەن ازاماتتىڭ باعىنا بەرىلەر تالانتتىڭ ءبىر قىرى عانا. نۇرەكەڭ تەاتر ديرەكتورىنىڭ تىزگىنىن ەندى قولعا العاندا, سوناۋ 90- جىلدارى الاساپىران زامان باستالعان ەدى. بالاپان باسىنا, تۇرىم­تاي تۇسىنا كەتكەن كەزدە ول باسقارعان ارقا­لىق تەاترى دا سان قيىندىقتى باستان وتكەردى. جارىقتى قويىپ, قالا بويىنشا جىلۋ توقتاپ, جۇمىسسىزدىق بەلەڭ الدى. ايلىق الۋ ارمانعا اينالدى. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ كىمگە بارىپ, كىمگە شاعىم قىلعاندايسىڭ. وبلىس تارقاپ, جاۋاپتى مەكەمەلەردىڭ ەسىگى تارس جابىلدى. ەر ازاماتتىڭ سىنعا تۇسەر كەزى ەندى كەلدى. ءوز جوعىڭدى ءوزىڭ جوقتاپ, ارتىڭا ەرگەن ونەرلى قاۋىمنىڭ ەڭسەسىن تۇسىرمەي, وسى قيىندىقتان الىپ شىعۋ وڭاي ەمەس ەدى. بارىنەن دە جۇرتقا وبال بولدى. كەش بولسا قالانى قاراڭعىلىق باسىپ, ونەردى قويىپ, ءومىر ءسۇرۋدىڭ ءوزى ەندى كۇشكە ءتۇستى. ءدال وسىنداي ساتتە تالاي باس­شىنىڭ باسى سىنعا ءتۇستى. ءبىرى شىداپ باقسا, ەندى ءبىرى ەلدەن كەتىپ, جايلى ورىندى باسقا جاقتان تاپتى. باسقالاردى قايدام, ءدال ارقالىق ءۇشىن بۇل اۋىرتپالىق تىپتەن ەرەكشە اسەر ەتتى. وسى كەز نۇرلاندى مۇلدەم شيرىقتىرىپ جىبەرگەن. كەشكە قاراي ارقالىق قالاسى قاراڭعىعا كومىلگەندە ول قازاق تەاترىنىڭ جارىعىن سوندىرمەدى. ديسكوتەكا ۇيىمداستىرىپ, قالا جاستارىن شاشاۋ شىعارمادى. تەاتر قالا جاستارى باراتىن بىردەن-ءبىر ورىنعا اينالدى. ەسەڭگىرەگەن ەلدىڭ دە سوڭعى ءۇمىتى وسى جارىعى سونبەگەن قازاق تەاترى بولدى. ءار كەش سايىن سامالاداي جارقىراپ تۇراتىن تەاتر جۇرتتى ۇيىستىرىپ, ولاردىڭ وزگە ىستەرگە بوي ۇرۋىنا جول بەرمەدى. ەڭ باستىسى, جاستاردىڭ ساعى سىنباي, قالا تۇرعىندارىنىڭ قالىپتى شىر­قى بۇزىلمادى. ءيا, كەزىندە وزەكەڭنىڭ (وزبەكالى ءجانى­بەكوۆ) باستاماسىمەن قالانعان تەاتردىڭ ەندىگى تاعدىرى ءوز قولىندا ەكەنىن سول كەزدە نۇرلان ايقىن سەزىندى. سوندىقتان بار قيىندىققا مويىماي توتەپ بەردى. بۇگىندە كۇلكىلى دە كورىنەتىن بولار, بىراق قارەكەتسىز وتىرۋعا بولمايتىنىن ۇعىنعان ول تەاتردان ناۋبايحانا اشىپ, ساۋدا-ساتتىقتىڭ تاسىلىنە توسەلىپ, ۇجىمنىڭ وزەگىن جالعادى. وسىنداي تىنىمسىز ەڭبەكتىڭ وتكەن اۋىر جولى بۇگىندە ادام ايتسا نانبايتىن ەسكى ەرتەگىدەي. الايدا وسىنىڭ ءبارى باستان وتكەن شىندىق. كەزىندە ارقالىقتاي قالانىڭ وسىنداي حالگە ۇشىراۋى ارقاعا ايازداي باتقانمەن, قوستانايدىڭ وبلىس كولەمىن ۇلعايتىپ قايتا تۇلەگەنى باياندى كوشتىڭ باسى بولدى. ارقا­لىق­تىڭ جابى­لۋىنان قوستاناي قازاقىلانا باس­تادى. سونىڭ ءبىر مىسالى, ومىرزاق شوكەەۆ وب­لىس اكىمى بولعان كەزدە قازاق مادە­نيە­تىنىڭ ءىرى تۇلعاسى ءىلياس وما­روۆ اتىنداعى ۇلتتىق تەاتر­دىڭ بوي كوتەرۋى دەسەك, بۇل ونەر ورداسىنىڭ اشىلۋىنا ەلباسىمىزدىڭ ءوزى قاتىسۋى, تۇساۋىن كەسۋى ارتىستەرگە دە جىگەر بەردى. وسىن­داي مارتە­بە­لى تاريحي ءىستىڭ كوش با­سىن­دا تەاتر­دىڭ تۇڭعىش دي­رەك­تورى بوپ تاعى دا نۇرلان ەرەكەشەۆ تۇردى. جاس كەلسە ىسكە دەگەن وسى. بۇل جەردە دە نۇرلان ايانىپ قالعان جوق. نۇرلان باستاعان ونەرپاز قاۋىم 10 جىل ىشىندە كوڭىلگە تولىمدى, ىسكە قونىمدى قىرۋار ءىس ءبىتىردى. بۇگىندە تەاتر رەپەرتۋارىنىڭ ساناتىندا 50-گە جۋىق قويىلىم بار دەسەم, رەسپۋبليكالىق تەاتر فەستيۆالدەرىنىڭ 10-عا جۋىعىندا بايگەگە ءتۇسىپ, ولجالى ورالعانى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. وعان قوسا بۇرىنعى ونەر عيماراتىن بۇگىنگى ۋاقىتقا ساي جابدىقتاپ, مۋزىكا اسپاپتارىمەن قايتا جاڭارتتى. بار تەحنيكا ءمازىرى بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ ولشەمىنە نەگىزدەلگەن. ەندىگى ءبىر جاڭا باستاماسى وب­لىس­تىڭ مادەنيەت باسقارماسى باسشىلارىمەن (ساۋلە بورىباەۆا) بىرىگىپ, جاڭادان قازاق تەات­رىن قالا ورتالىعىنان سالۋدى قولعا العانى. بۇل ءىس تە باياندى تىرلىكتىڭ باستاماسى. قازاق ءۇشىن, ەل ءۇشىن, اسىرەسە, ونەر ءۇشىن. شالعاي جاتقان ءوڭىر بولعاندىقتان بولار, ونەر وقۋىن بىتىرگەندەر بۇل مەكەنگە ونشا جولاي قويمايدى. سونى ەسكەرگەن ول تەاتر جا­نىنان اكتەرلەر ءۇشىن 2 جىلدىق ستۋديا اشىپ, ۇجىم ساناتىن 35 ادامعا تولىقتىردى. وسىعان وراي بيىلدان باستاپ ىرگەدەگى رەسەيدىڭ چەليابى قالاسىنداعى جوعارى ونەر اكادەميا­سىنىڭ قازاق فيليالى قوستانايدان اشىلدى. ونەر قۋعان قوستاناي جاستارى ءۇشىن بۇل دا ىزدەسەڭ تاپتىرماس جاقسىلىقتىڭ ءبىرى بولدى. وسى ونەر فيليالىنىڭ ءبىر سالاسى قازاق تەاترى. وسىن­داي يگىلىكتەر نۇرلاننىڭ اق ادال ىسىنەن باستاما الۋدا. جالپى, ونەر اتاۋلى ايعايمەن ىلگەرى باس­پايدى. قاشاندا ءار تالانت ءوز الدىنا سۋرەتشى. تەك باعاسىن ءبىلىپ, باعىتىنان جاڭىلدىرماساڭ بولعانى. مىنە, ونەردىڭ وسىنداي قىر-سىرىنا قانىق نۇرلان قاشاندا وسى ادىسىنەن جاڭىل­مايدى. تەاتر رەجيسسەرسىز قالعان نەبىر قيىن ساتتەردە ۇجىمنىڭ شىرقىن كەتىرمەي, جان-جاقتان بەلگىلى رەجيسسەرلەردى شاقىرىپ, ونەر وتىن وشىرمەي, نەبىر ايتۋلى قويىلىمداردى قويا ءبىلدى. ءوز وتباسىنداعى ءتورت بالاسىنىڭ قامىنان, تەاتردىڭ جايىن كەم كورمەيتىن, ۇجىم ءتار­بيە­سىن قاشاندا باستى ورىنعا قوياتىن نۇرلان سىن­­دى باسشىلار باردا ونەر ەشقاشان وگەي­سى­مەيتىنى حاق. ەگەردە بارلىق تەاتر باسشىلارى ونەر قامىن تەرەڭنەن تولعاپ, تەاتر قامىتىن قا­را نارداي ورگە تارتسا, تەاتر تىرلىگى دە باس­قاشا بولار ما ەدى, كىم بىلگەن. ارينە, باسقاداي بولار ەدى. ءيا, تەاتر ديرەكتورلارىنىڭ تىرلىگى قايسى­بىرەۋلەر ويلاعانداي, وڭاي تىرلىك ەمەس. وزگەنى قويعاندا, ءار قويىلىمنىڭ پرەمەراسىن كورەرمەنمەن تولتىرۋ دا ونىڭ باس اۋرۋىنىڭ ءبىرى. ءبىر عاجابى, باسقا وبلىستارعا قاراعاندا, قوستاناي كورەرمەندەرىنىڭ تەاترعا دەگەندە ىقىلاسى ەرەكشە. قاشان كورسەڭ دە زال تولىق, ويىن ورىندى. تەاتردىڭ ىشكى-سىرتقى كەلبەتى دە كورگەن كوزگە كورىكتى. بۇل ءسوزىمىزدىڭ دە ايت­پا­عى سول, تەاتر ديرەكتورىنىڭ تىنىمسىز ءتىر­شىلىگىنىڭ ءبىر قىرى. ءيا, ىسكەر باسشى ىسىمەن, قولدايتىن قوسشى تىرلىگىمەن تانىلادى. نۇر­لاننىڭ دا جىلدار بويى اينالاسىنا سارالاپ جيعان كومەكشىلەرىنىڭ كوبى ناعىز ونەرگە جاناشىر ادامدار. ۇجىم وسىنىسىمەن كورىكتى. ەڭ باستىسى, ءتارتىپ, ءتارتىپ بولعان جەردە ءبارىن جاساپ, ءبارىن تابۋعا بولادى. مىنە, نۇرلان وسىنداي ورنىقتى ءارى ىسكەر باسشى. ونىڭ دالەلى, ءوزى باسقارعان تەاتردى كوركەيتىپ, تالانت بيىگىنەن تايدىرماي, ال­دىنا قويعان ماقساتتارىن ابىرويمەن اس­قاقتاتا الىپ كەلە جاتقاندىعى. جاقسىنىڭ جاقسى­لى­عىن ايت, نۇرى تاسىسىن دەگەن عوي, ءبىر كەزدەرى ونەردى ورگە باستىرماق تۇگىل, ونى ويلاۋدىڭ ءوزى قيىن بولعان كەزدە دە قيىننان جول تابا ءبىلدى. ءيا, بۇگىندە ونەردى ساقتاۋ كەرەك دەپ كۇم­پىلدەپ سويلەيتىندەردەن گورى, ناقتى ءىس بىلە­تىندەر كەرەك. بۇل ورايدا دا نۇر­لان ەسكە تۇسەدى. تەاتر ديرەكتورىنىڭ موينىنداعى ءبىر ما­ڭىزدى پارىز ول جىل سايىنعى گاسترولدىك ساپار مەن جىلىنا ءبىر وتەتىن رەسپۋبليكالىق تەاتر­لار فەستيۆالى. بىلگەنگە مۇنىڭ ءبارى قاراجات. قاراجات بولعاندا دا قىپ-قىزىل شىعىن. تەاتر ءۇشىن فەستيۆالگە بارۋ مەن ونەر بايگەسىنە ءتۇسۋ باستى پارىز بولعانمەن, اينا­لىپ كەلگەندە تاعى دا بارىنە جاۋاپتى ديرەك­تور. بارماۋعا دا بولادى. وندا ونەرىڭ السىرەپ, تەاترىڭنان بەرەكە كەتەدى. تەاتر اتاۋلى ءۇشىن قىل كوپىردەي قيىن شاق وسى. نۇرلان ءوزى باس­قارىپ وتىرعان تەاتردى وسىنداي فەستيۆال­دەردىڭ بىردە-بىرىنەن قالدىرماي, تالاي بايگەنى دە يەمدەندى. قورىتىندىسى 10 جىلدىڭ ۇزدىك جەتىستىگى. قورىتا ايتقاندا, بار عۇمىرىن ونەر جو­لىنا سارپ ەتىپ كەلە جاتقان نۇرلاننىڭ ەڭبەگى ءوز كاسىبىنىڭ قىر-سىرىن تامىرشىداي ءدوپ باس­قان تالابىنىڭ جەمىسى دەپ بىلەمىز. ارقالىقتىڭ ونەرىن ارقالاي ءجۇرىپ, ەڭبەگىنىڭ ءتور جايلاۋىن قوستانايعا قوندىرعان نۇرلاننىڭ بۇگىنگى تابىسىن ۇجىمى قولداپ, ەلى ماقتان تۇتۋدا. ەرسايىن تولەۋباي, رەجيسسەر.