فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تىلەكجان رىسقاليەۆپەن اڭگىمە
بۇگىنگى قازاقستاندىق قوعامعا تۇلعالار قاجەت پە؟ ارينە قاجەت. ءتىپتى تۇلعالاردىڭ قاجەت ءداۋىرى ەندى تۋىپ وتىر دەسە دە بولادى. ويتكەنى, جاس مەملەكەتتىڭ الدىندا تۇرعان جاڭا دا تىڭ, كۇردەلى مىندەتتەر تەك تۇلعالار, ولاردىڭ تۇسىنىگى, ەرىك-جىگەرى مەن ءىس-قيمىلى ارقىلى جۇزەگە اسپاق. تۇلعا بولماسا وركەنيەتتى ءومىر جوق. وعان قوسا ساپالى ءبىلىم, ەسەلى ەڭبەك, ونىكتى ءونىم دە بولماق ەمەس. سونداي-اق تۇلعا بولماسا, عىلىم مەن مادەنيەتتە, وندىرىستە باسەكەلەستىك تە بولمايدى.
بۇگىنگى ەگەمەن ەلىمىزدە مەملەكەت باسشىسى مەن ۇكىمەت تاراپىنان تۇلعانى قالىپتاس-تىرۋعا قاجەتتى بارلىق شارالار بەلگىلەنگەن. ءارى ول قازىر كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇيەلى تۇردە ىسكە اسىپ كەلەدى. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق رەفورمالار, “مادەني مۇرا”, “بولاشاق” باعدارلامالارى, “ينتەللەكتۋالدى ۇلت” جوباسى جانە ينتەللەكتۋالدى ۇرپاق ازىرلەۋگە باعىتتالعان مەملەكەت گرانتتارى وسى پىكىرىمىزدىڭ دالەلى. مۇنىڭ ءبارى تۇلعانىڭ جان-جاقتى قالىپتاسۋىنا ءتيىستى نەگىز قالايدى. تۇلعا دەپ وسىنداي وبەكتيۆتى جاعدايلاردى ءتيىمدى پايدالانىپ, ءوزىن-ءوزى ۇدايى دامىتىپ, جەتىلدىرىپ, قامشىلاپ وتىراتىن ادامدى ايتساق كەرەك.
– تىلەكجان حاسەن ۇلى, كەشەگى كەڭەس زامانىنىڭ باستى ءبىر كەمشىلىگى – تۇلعانى كوزدەن تاسا قىلعانى دەسەك, قاتەلەسپەيتىن شىعارمىز. ماركسيزم-لەنينيزم ءىلىمى قوعام دامۋىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى – حالىق بۇقاراسى دەگەن قاعيدانى العا قويدى. ال ولارعا ىقپال ەتىپ, جول كورسەتەتىن جەكە تۇلعالاردىڭ ورنى مۇلدەم ەسكەرىلمەي قالدى. ءسىز بۇعان نە دەيسىز؟
– كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە ادام جونىندە, تۇلعا جونىندە ءمۇلدەم ايتىلمادى دەسەك, شىندىققا كولەڭكە ءتۇسىرىپ العانداي بولارمىز. ايتىلمادى ەمەس, ايتىلدى. ايتسە دە ول كەزدە تۇلعانىڭ قالىپتاسۋى ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار بولعان جوق. ءتىپتى كەرەك دەسەڭىز كەڭەستىك قوعامعا تۇلعانىڭ قاجەتى دە بولمادى.
ءتىپتى كەڭەس داۋىرىندە ادام ءجونىندە, تۇلعا جونىندە كوپ ايتىلعانىمەن, ول كەزدە تۇلعانىڭ قالىپتاسۋىنا قاجەتتى جاعدايلار بولعان جوق. ءتىپتى كەڭەس وداعىنداعى سوتسياليستىك قوعامعا تۇلعانىڭ قاجەتى دە بولمادى. ويتكەنى, وزىندىك ويى, پىكىرى, قىلىعى بار تۇلعا يدەولوگيالىق ۇگىتتەۋگە, يكەمدەۋگە كونە بەرمەيدى. ول كەزدە ءبارىن شەشەتىن جەكە تۇلعا ەمەس, حالىق بۇقاراسى بولدى. كەڭەس داۋىرىندە كەڭ تاراعان قاعيدا – كوپتىڭ ءسوزى قاشاندا دۇرىس دەگەنگە ساياتىن ەدى.
تۇلعا مەن بۇقارانىڭ ارا-قاتىناسىن دانىشپان اباي ءدوپ باسقان:
ەدينيتسا – جاقسىسى,
ەرگەن ەلى بەينە ءنول.
ەدينيتسا ءنولسىز-اق,
ءوز باسىمدىق بولار سول.
ەدينيتسا كەتكەندە,
نە بولادى وڭكەي ءنول؟
بۇل ارادا ابايدىڭ “ەدينيتسا” دەپ تۇرعانى جەكە تۇلعا. ونىڭ ءوز كەلبەتى مەن تۇعىرى بار. ول نە ءىستەيتىنىن, نە ىستەۋ كەرەك ەكەنىن جاقسى بىلەدى. اباي ءوزىن ارتىنا حالقىن ەرتە الاتىن تۇلعا دەپ ءبىلدى. تۇلعا, جەتەكشى بولماسا, كوپشىلىك توپقا, توبىرعا, دۇرمەككە اينالىپ, ءنول بولىپ قالار ەدى. نولدەر وڭ شاماعا اينالۋ ءۇشىن ولاردىڭ باسىندا تۇلعا تۇرۋى كەرەك جانە وزدەرى دە تۇلعاعا اينالۋى كەرەك. ىنجىق, ەنجار, جالقاۋ ادام تۇلعانىڭ جايىن بىلمەيدى, تۇلعا بولعىسى دا كەلمەيدى. وعان تۇلعا, سۋبەكت بولعاننان گورى, كوپتىڭ ءبىرى بولىپ, كوپتىڭ ىقپالىمەن جۇرگەن ءتيىمدى.
باتىس فيلوسوفى فريدريح نيتسشەنىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك: تاريحتىڭ ءمانى مەن ماقساتى قالىڭ بۇقارانى قۇرايتىن, ءبىر-بىرىنە مۇلدەم ۇقساس ادامداردى مىڭداپ, ميلليونداپ ومىرگە اكەلۋ ەمەس. اسىلداردى, دارا تۇلعالار مەن دانالاردى باپتاپ ءوسىرۋ. بۇل مەنىڭشە قۇپتاۋعا, قۇلاق قويۋعا ابدەن تۇرارلىق قاعيدا. ءدال وسى فيلوسوفيالىق كوزقاراس تۇرعىسىنان قاراستىرعاندا ادامزات دامۋىنىڭ ايشىقتى بەلگىسى كوپشىلىك, بۇقارا ەمەس, جالپى جۇرتتىڭ دەڭگەيىنەن بيىك تۇرعان دارالار مەن دارا تۇلعالار بولماق. وسى تۇرعىدا ف.نيتسشە ءوزىنىڭ اسقان تۇلعا (سۆەرحچەلوۆەك) تۋرالى ءىلىمىن جاريالاعانى بەلگىلى.
– نيتسشە دەيسىز. قالاي ويلايسىز, ءوزىڭىز مىسالعا كەلتىرىپ وتىرعان وسى نيتسشەنىڭ ىلىمىندە كوپشىلىك پەن حالىق بۇقاراسىن دارا تۇلعاعا, ياعني ەليتاعا قارسى قويعىسى كەلەتىندەي سارىن سەزىلىپ قالاتىنداي ما, قالاي ءوزى؟
– ءيا, ءبىر قاراعاندا ونىڭ كوزقاراسىندا وسىنداي وكتەمشىلدىك پەن استامشىلىق بەلگىسى بايقالىپ قالاتىنى دا راس. الايدا ونىڭ ادامزاتتىڭ بولاشاعى تۋرالى قام جەۋدەن تۋعان جانايقايىندا ادام بالاسىنا وي سالار ماسەلەلەر دە جەتكىلىكتى.
– ەندەشە, ءجون ەكەن. ولاي بولسا, ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, سول باتىس فيلوسوفى جاريالاعان اسقان تۇلعا دەپ اتالاتىن توپقا كىمدەردى كىرگىزۋگە بولار ەدى؟
– اسقان تۇلعا دەپ ءبىز باسقالارعا ۇقسامايتىن, سوزىمەن دە, ءىسىمەن دە باسقالارعا ۇلگى بولا الاتىن, دۇنيەدەگى بارلىق اۋىرتپالىق پەن جاۋاپكەرشىلىكتى يىعىنا ارتا الاتىن ادامدى ايتا الامىز. اسقان تۇلعا ابستراكتىلى ۇعىم ەمەس. مۇنداي ادامدار دۇنيەدە بولعان, بار جانە بولا بەرمەك. پەتر چااداەۆ ءوز وتانى – رەسەي مەن ورىس حالقى تۋرالى اسىرا جانە باتىرا وتكىر سىن ايتقانى تاريحتان بەلگىلى. بۇل سىن ۇلى پۋشكيننىڭ سوزىمەن تۇيىندەسەك, بۇكىل “رەسەيدى ۇيقىدان وياتتى”. ءسويتىپ, ورىستاردىڭ ءحىح عاسىردا ادەبيەت, ونەر جانە عىلىم سالاسىندا سۋىرىلىپ العا شىعۋىنا شەشۋشى ىقپال ەتتى.
ورىمدەي شوقان ءبىرتۋار ەڭبەكتەرى جانە قاشعارياعا جاساعان قاۋىپتى ساپارى ءارى قايتالانباس بولمىس-بىتىمىمەن ورىس حالقىنا, رەسەيگە, كەيىن ەۋروپاعا قازاقتىڭ قانداي حالىق ەكەنىن پاش ەتتى. قالىپتاسقان ءتارتىپ بويىنشا قاشعارياعا جاساعان ءساتتى ساپارى ءۇشىن شوقانعا بۇراتانا ۇلتتىڭ وكىلى رەتىندە اۋليە اننا وردەنىن بەرۋگە بولاتىن ەدى. باتىس ءسىبىردىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى گ.ح.گاسفورت الەكساندر ءىى پاتشاعا تاپ وسىنداي ۇسىنىس جاساعان ءوتىنىش جازادى.
پاتشا بۇل ناگرادانى جەتكىلىكسىز دەپ تاۋىپ, بۇيرىققا: “ۆاليحانوۆۋ ۆل...” دەگەن بۇرىشتاما سوعادى. مۇنىسى 25 جاسار قازاق ساياحاتشىسى ءارى ورىس وفيتسەرى شوقان ءۋاليحانوۆ ورىستارعا بەرىلەتىن جوعارى ۆلاديمير وردەنىنە لايىق دەپ ەسەپتەگەنى ەدى. سونداي-اق اباي ءوزىنىڭ وشپەس ولەڭدەرى جانە وتكىر پەتر چااداەۆ سەكىلدى ءوز حالقىن اياۋسىز سىلكىلەگەن قاراسوزدەرى جانە “مىڭمەن جالعىز الىسقان” قيلى تاعدىرىمەن قازاق حالقىنا ءوسىپ-جەتىلۋدىڭ نەبىر جولدارىن كورسەتىپ بەردى.
مىنە, بۇلاردى اسقان تۇلعا دەپ تانۋعا ابدەن بولادى. اسقان تۇلعا دەپ قىتاي حالقىنا حح عاسىردىڭ اياعى مەن ءححى عاسىردىڭ باسىندا العا باسۋدىڭ قىتايلىق جولىن كورسەتىپ بەرگەن دەن-ءسياوپيندى جاتقىزۋعا بولادى. الاقانداي ارالدا ورنالاسقان سينگاپۋردىڭ اتىن الەمگە جايعان لي كۋان يۋ دا – اسقان تۇلعا. اسقان تۇلعا بولۋدىڭ, ەلىنە, حالقىنا ايانباي قىزمەت ەتۋدىڭ, ەلىنىڭ دە, ءوزىنىڭ دە مەرەيىن ءوسىرۋدىڭ وزىق ۇلگىسىن ءبىز ەلباسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنەن دە كورە الامىز.
تۇلعا وزىمەن عانا ەمەس, ەلىمەن, حالقىمەن تۇلعا. وعان ءوزىن عانا ءوسىرۋ, ءوزىن عانا قامتاماسىز ەتۋ از. ول ەلىن, حالقىن وسىرۋگە, جەتىلدىرۋگە, اياعىنان تىك تۇرعىزۋعا تىرىسادى. قازىر قالادا دا, اۋىلدا دا داۋلەتتى كاسىپكەرلەر كوبەيىپ كەلەدى. ءسوز جوق, بۇل – وتە جاقسى نىشان. الايدا ولاردىڭ كوپشىلىگىن ءسوزدىڭ ءدال ماعىناسىنداعى تۇلعا دەپ اتاۋ قيىن. كوبىسىنىڭ ءورىسى تار. ۇلتجاندىلىعى مەن ەلجاندىلىعى جەتىسپەيدى. مەملەكەتتىك اۋقىمدا ويلاۋعا ورەلەرى جەتە بەرمەيدى. تەك جەكە باسىنىڭ قامىمەن عانا شەكتەلەدى.
– ال اكىمدەر شە, ايتالىق, وبلىس اكىمدەرىنىڭ ءبارىن تۇلعا دەپ ساناي الامىز با؟
– بۇل سۇراققا بىلاي دەپ جاۋاپ بەرۋگە بولادى. اتىنا, زاتىنا ساي اكىمدەر, ارينە, تۇلعا بولۋلارى كەرەك. ولار ءوز اۋداندارى مەن وبلىستارىنا قاراستى ماسەلەلەردى وزدەرى دەربەس شەشەدى. ولار ەلى ءۇشىن, حالقى ءۇشىن, جەرى ءۇشىن جاۋاپ بەرەدى. سونداي اكىمدەر بار. بۇعان دەيىن باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ ىستەگەن قىرىمبەك كوشەرباەۆتى اقجايىق ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارى تۇلعا دەپ باعالادى. سونداي-اق مەن تۇلعا دەپ استانا قالاسىنىڭ اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆتى, الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆتى جانە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءبۇگىنگى اكىمى باقتىقوجا ءىزمۇحامبەتوۆتى ايتار ەدىم.
– تۇلعا دەگەن ۇعىم فيلوسوفيالىق كاتەگورياعا جاتا ما؟
– ارينە. فيلوسوفيانىڭ باستى نىساناسى, زەرتتەيتىن ءماسەلەسى – ادام. فيلوسوفيا ادامتانۋمەن اينالىسادى. ادامنىڭ تۇلعاعا اينالۋى كەزدەيسوق بولمايدى. تۇلعانى قوعام جانە تاريحي ۋاقىت تۋعىزادى. قايتا ورلەۋ داۋىرىندە سوداي زامان تۋعانىن, تۇلعاعا سۇرانىس پايدا بولعانىن فيلوسوفتار تەز ارادا بايقادى دا, تۇلعا ۇعىمىن تالداي باستادى. تۇلعا دەگەنىمىز – سۋبەكت. تۇلعا باسقالارعا ۇقسامايدى. ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن, قانداي ەكەنىن, ءوزىنىڭ دۇنيەگە قاتىناسىن بىلەتىن ادام كوپتىڭ ءبىرى ەمەس. ول – تۇلعا. ونىڭ ءوز كەلبەتى مەن ويى, پىكىرى مەن كوزقاراسى بار. ول وزىنشە ارەكەت جاسايدى. ول باسقانىڭ جەتەگىندە جۇرمەيدى, كەرىسىنشە, سوڭىنان كوپشىلىكتى ەرتە بىلەدى. ويتكەنى, ونىڭ وزىنە كوشباسشىلىق ءتان.
تۇلعا – ار-نامىستان جاراتىلعان جان. ول قالاي بولسا سولاي ءومىر سۇرمەيدى. قالاي بولسا سولاي ەڭبەك ەتپەيدى.ول قاي كەزدە دە, قاي جەردە دە ءوزىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن جاقسى سەزىنەدى. تۇلعا بولماسا, دەموكراتيا جوق. دەموكراتيا دەگەنىمىز – ءتارتىپ پەن رەتتىلىك, ءجون-جوسىق, ءوزىنىڭ ەمەس, وزگەنىڭ, بۇكىل جۇرتتىڭ قامىن ويلاۋ. تۇلعا ۇعىمىنىڭ العا شىعۋى, تۇلعالاردىڭ قالىپتاسۋى بۇگىنگى قازاقستاندىق قوعامعا ءتان. جوعارىدا ايتىلعانداي, نارىق تا, تيىمدىلىك تە, ءباسەكەلەستىك تە, ءسوز بەن ءىستىڭ ۇشتاسۋى دا قازىرگى زامان الىپ كەلگەن وڭدى وزگەرىستەر. بۇگىنگى زاماننىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى تۇلعا سەكىلدى سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىستى كوپشىلىككە, جالپى جۇرتقا ءتان قۇبىلىسقا اينالدىرا الۋىندا.
مۇنسىز قوعام تابىستان تابىسقا جەتە الماس ەدى. وسىعان قاراپ دامىعان وركەنيەتتى ەلدەردە ادامداردىڭ ءبارى بىردەي تۇلعا بولىپ كەتكەن ەكەن دەگەن ۇعىم تۋمايدى. ارينە, ءبارىنىڭ دە تۇلعا بولۋعا مۇمكىندىگى بار. بىراق ءبارى بىردەي بۇل مۇمكىندىكتى پايدالانا المايدى. الايدا تۇلعالار بار قوعامدا بارىنە شەشۋشى ىقپال ەتەتىن بۇقارا ەمەس, ورتاشا ادام ەمەس, سول تۇلعالاردىڭ وزدەرى ەكەنىن دە اشىق ايتاتىن كەز كەلدى. تۇلعانىڭ قالىپتاسۋى انانىڭ, مىنانىڭ قالاۋىمەن بولمايدى. تۇلعا تەك قوعامدا عانا تۇلعا. دەمەك, تۇلعا ەڭ الدىمەن قوعامعا كەرەك. قوعامعا تۇلعانىڭ پايدا بولۋىنا قاجەتتى جاعدايلار بولۋى كەرەك دەيتىنىمىز دە سوندىقتان.
تۇلعا دەگەن ۇعىمدى ۇلى اباي, ارينە, قولدانبايدى. بىراق ونىڭ ءمانىن اشاتىن ويلارعا بەرىلەدى. ول, مىسالى, ادام بولۋدىڭ جولدارى تۋرالى ويلانىپ-تولعانادى. ادام بولۋ ءۇشىن ءوزىن-ءوزى تانىپ, ءوزىن-ءوزى جۇزەگە اسىرۋ كەرەك. بۇل – ادام اتىنا لايىق بولۋ كەرەك دەگەن ءسوز. “اتىمدى ادام قويعان سوڭ قايتىپ نادان بولايىن”, دەيدى اباي. ادامنىڭ نادان بولۋعا قاقى جوق.
– ادام بولۋ ءۇشىن, تۇلعا بولۋ ءۇشىن تاعى نە كەرەك؟
– “تالاپ, ەڭبەك, تەرەڭ وي, قاناعات جانە راقىم” كەرەك. ادام بولۋ ءۇشىن دۇنيەگە كىرپىش بولىپ قالانۋ كەرەك. تاعى نە كەرەك؟ “ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك” كەرەك.
“ادامزاتقا نە كەرەك؟” دەگەن سۇراق قويادى دا, وعان اباي: “كەرەك ءىس بوزبالاعا – تالاپتىلىق”, دەيدى. ونىڭ ۇستىنە “اقىل كەرەك, ەس كەرەك, مىنەز كەرەك”, دەپ قوسادى. مىنەزى جوق, اۋزىنان ءسوزى, قوينىنان ءبوزى تۇسكەن ادامنىڭ قولىنان تۇك تە كەلمەيدى.
تۇلعانى قولدان جاساۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگى جونىندە مىنانداي ءبىر ءتامسىل بار. اعىلشىن كورولى ياكوۆ ءى-گە بالا كەزىندە ونى ءتاربيەلەپ وسىرگەن كۇتۋشى ايەل: “مەنىڭ بالامدى دجەنتلمەن ەتىپ شىعارشى, سەنىڭ قولىڭنان كەلەدى عوي”, دەپ ءوتىنىش جاسايدى. بۇعان كورول: “جوق, بۇل مەنىڭ قولىمنان كەلمەيدى. مەن ونى گراف ەتە الامىن. ال دجەنتلمەن بولۋ — ونىڭ ءوز ءىسى”, دەپ جاۋاپ بەرەدى. سول سياقتى, ادامنىڭ اينالاسىنداعى ورتا وعان قولايلى جاعداي تۋعىزىپ, تۇلعا بولۋىنا ىقپال ەتە الادى. ال تۇلعا بولۋ نە بولماۋ ونىڭ وزىنە بايلانىستى. ادام اتا-اناسىنا, قوعامعا, قالاسا قۇدايعا دا سەنىپ ءۇمىت ارتا الادى. الايدا ءتۇپتىڭ تۇبىندە ادامنىڭ تۇلعا بولىپ شىعۋى ءبارىبىر ونىڭ وزىنە بايلانىستى. سوندىقتان بۇگىنگى تۇلعا تۋرالى تولعانىسىمىزدى تاعى دا ابايعا جۇگىنىپ, ونىڭ ەكى جول ولەڭىمەن ءتۇيىندەگەندى ءجون كورەمىن.
وزىڭە سەن, ءوزىڭدى الىپ شىعار,
ەڭبەگىڭ مەن اقىلىڭ ەكى جاقتاپ.
– تىلەكجان حاسەن ۇلى, بۇگىن تۇلعا ۇعىمى جانە ونى قالاي قالىپتاستىرۋ جونىندە گازەت وقىرماندارىنا وي سالاتىنداي اڭگىمەلەر ايتىلدى عوي دەپ ويلايمىز. سول ءۇشىن دە سىزگە كوپ راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن تەمىر قۇسايىن.
باتىس قازاقستان وبلىسى.
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تىلەكجان رىسقاليەۆپەن اڭگىمە
بۇگىنگى قازاقستاندىق قوعامعا تۇلعالار قاجەت پە؟ ارينە قاجەت. ءتىپتى تۇلعالاردىڭ قاجەت ءداۋىرى ەندى تۋىپ وتىر دەسە دە بولادى. ويتكەنى, جاس مەملەكەتتىڭ الدىندا تۇرعان جاڭا دا تىڭ, كۇردەلى مىندەتتەر تەك تۇلعالار, ولاردىڭ تۇسىنىگى, ەرىك-جىگەرى مەن ءىس-قيمىلى ارقىلى جۇزەگە اسپاق. تۇلعا بولماسا وركەنيەتتى ءومىر جوق. وعان قوسا ساپالى ءبىلىم, ەسەلى ەڭبەك, ونىكتى ءونىم دە بولماق ەمەس. سونداي-اق تۇلعا بولماسا, عىلىم مەن مادەنيەتتە, وندىرىستە باسەكەلەستىك تە بولمايدى.
بۇگىنگى ەگەمەن ەلىمىزدە مەملەكەت باسشىسى مەن ۇكىمەت تاراپىنان تۇلعانى قالىپتاس-تىرۋعا قاجەتتى بارلىق شارالار بەلگىلەنگەن. ءارى ول قازىر كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇيەلى تۇردە ىسكە اسىپ كەلەدى. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق رەفورمالار, “مادەني مۇرا”, “بولاشاق” باعدارلامالارى, “ينتەللەكتۋالدى ۇلت” جوباسى جانە ينتەللەكتۋالدى ۇرپاق ازىرلەۋگە باعىتتالعان مەملەكەت گرانتتارى وسى پىكىرىمىزدىڭ دالەلى. مۇنىڭ ءبارى تۇلعانىڭ جان-جاقتى قالىپتاسۋىنا ءتيىستى نەگىز قالايدى. تۇلعا دەپ وسىنداي وبەكتيۆتى جاعدايلاردى ءتيىمدى پايدالانىپ, ءوزىن-ءوزى ۇدايى دامىتىپ, جەتىلدىرىپ, قامشىلاپ وتىراتىن ادامدى ايتساق كەرەك.
– تىلەكجان حاسەن ۇلى, كەشەگى كەڭەس زامانىنىڭ باستى ءبىر كەمشىلىگى – تۇلعانى كوزدەن تاسا قىلعانى دەسەك, قاتەلەسپەيتىن شىعارمىز. ماركسيزم-لەنينيزم ءىلىمى قوعام دامۋىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى – حالىق بۇقاراسى دەگەن قاعيدانى العا قويدى. ال ولارعا ىقپال ەتىپ, جول كورسەتەتىن جەكە تۇلعالاردىڭ ورنى مۇلدەم ەسكەرىلمەي قالدى. ءسىز بۇعان نە دەيسىز؟
– كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە ادام جونىندە, تۇلعا جونىندە ءمۇلدەم ايتىلمادى دەسەك, شىندىققا كولەڭكە ءتۇسىرىپ العانداي بولارمىز. ايتىلمادى ەمەس, ايتىلدى. ايتسە دە ول كەزدە تۇلعانىڭ قالىپتاسۋى ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار بولعان جوق. ءتىپتى كەرەك دەسەڭىز كەڭەستىك قوعامعا تۇلعانىڭ قاجەتى دە بولمادى.
ءتىپتى كەڭەس داۋىرىندە ادام ءجونىندە, تۇلعا جونىندە كوپ ايتىلعانىمەن, ول كەزدە تۇلعانىڭ قالىپتاسۋىنا قاجەتتى جاعدايلار بولعان جوق. ءتىپتى كەڭەس وداعىنداعى سوتسياليستىك قوعامعا تۇلعانىڭ قاجەتى دە بولمادى. ويتكەنى, وزىندىك ويى, پىكىرى, قىلىعى بار تۇلعا يدەولوگيالىق ۇگىتتەۋگە, يكەمدەۋگە كونە بەرمەيدى. ول كەزدە ءبارىن شەشەتىن جەكە تۇلعا ەمەس, حالىق بۇقاراسى بولدى. كەڭەس داۋىرىندە كەڭ تاراعان قاعيدا – كوپتىڭ ءسوزى قاشاندا دۇرىس دەگەنگە ساياتىن ەدى.
تۇلعا مەن بۇقارانىڭ ارا-قاتىناسىن دانىشپان اباي ءدوپ باسقان:
ەدينيتسا – جاقسىسى,
ەرگەن ەلى بەينە ءنول.
ەدينيتسا ءنولسىز-اق,
ءوز باسىمدىق بولار سول.
ەدينيتسا كەتكەندە,
نە بولادى وڭكەي ءنول؟
بۇل ارادا ابايدىڭ “ەدينيتسا” دەپ تۇرعانى جەكە تۇلعا. ونىڭ ءوز كەلبەتى مەن تۇعىرى بار. ول نە ءىستەيتىنىن, نە ىستەۋ كەرەك ەكەنىن جاقسى بىلەدى. اباي ءوزىن ارتىنا حالقىن ەرتە الاتىن تۇلعا دەپ ءبىلدى. تۇلعا, جەتەكشى بولماسا, كوپشىلىك توپقا, توبىرعا, دۇرمەككە اينالىپ, ءنول بولىپ قالار ەدى. نولدەر وڭ شاماعا اينالۋ ءۇشىن ولاردىڭ باسىندا تۇلعا تۇرۋى كەرەك جانە وزدەرى دە تۇلعاعا اينالۋى كەرەك. ىنجىق, ەنجار, جالقاۋ ادام تۇلعانىڭ جايىن بىلمەيدى, تۇلعا بولعىسى دا كەلمەيدى. وعان تۇلعا, سۋبەكت بولعاننان گورى, كوپتىڭ ءبىرى بولىپ, كوپتىڭ ىقپالىمەن جۇرگەن ءتيىمدى.
باتىس فيلوسوفى فريدريح نيتسشەنىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك: تاريحتىڭ ءمانى مەن ماقساتى قالىڭ بۇقارانى قۇرايتىن, ءبىر-بىرىنە مۇلدەم ۇقساس ادامداردى مىڭداپ, ميلليونداپ ومىرگە اكەلۋ ەمەس. اسىلداردى, دارا تۇلعالار مەن دانالاردى باپتاپ ءوسىرۋ. بۇل مەنىڭشە قۇپتاۋعا, قۇلاق قويۋعا ابدەن تۇرارلىق قاعيدا. ءدال وسى فيلوسوفيالىق كوزقاراس تۇرعىسىنان قاراستىرعاندا ادامزات دامۋىنىڭ ايشىقتى بەلگىسى كوپشىلىك, بۇقارا ەمەس, جالپى جۇرتتىڭ دەڭگەيىنەن بيىك تۇرعان دارالار مەن دارا تۇلعالار بولماق. وسى تۇرعىدا ف.نيتسشە ءوزىنىڭ اسقان تۇلعا (سۆەرحچەلوۆەك) تۋرالى ءىلىمىن جاريالاعانى بەلگىلى.
– نيتسشە دەيسىز. قالاي ويلايسىز, ءوزىڭىز مىسالعا كەلتىرىپ وتىرعان وسى نيتسشەنىڭ ىلىمىندە كوپشىلىك پەن حالىق بۇقاراسىن دارا تۇلعاعا, ياعني ەليتاعا قارسى قويعىسى كەلەتىندەي سارىن سەزىلىپ قالاتىنداي ما, قالاي ءوزى؟
– ءيا, ءبىر قاراعاندا ونىڭ كوزقاراسىندا وسىنداي وكتەمشىلدىك پەن استامشىلىق بەلگىسى بايقالىپ قالاتىنى دا راس. الايدا ونىڭ ادامزاتتىڭ بولاشاعى تۋرالى قام جەۋدەن تۋعان جانايقايىندا ادام بالاسىنا وي سالار ماسەلەلەر دە جەتكىلىكتى.
– ەندەشە, ءجون ەكەن. ولاي بولسا, ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, سول باتىس فيلوسوفى جاريالاعان اسقان تۇلعا دەپ اتالاتىن توپقا كىمدەردى كىرگىزۋگە بولار ەدى؟
– اسقان تۇلعا دەپ ءبىز باسقالارعا ۇقسامايتىن, سوزىمەن دە, ءىسىمەن دە باسقالارعا ۇلگى بولا الاتىن, دۇنيەدەگى بارلىق اۋىرتپالىق پەن جاۋاپكەرشىلىكتى يىعىنا ارتا الاتىن ادامدى ايتا الامىز. اسقان تۇلعا ابستراكتىلى ۇعىم ەمەس. مۇنداي ادامدار دۇنيەدە بولعان, بار جانە بولا بەرمەك. پەتر چااداەۆ ءوز وتانى – رەسەي مەن ورىس حالقى تۋرالى اسىرا جانە باتىرا وتكىر سىن ايتقانى تاريحتان بەلگىلى. بۇل سىن ۇلى پۋشكيننىڭ سوزىمەن تۇيىندەسەك, بۇكىل “رەسەيدى ۇيقىدان وياتتى”. ءسويتىپ, ورىستاردىڭ ءحىح عاسىردا ادەبيەت, ونەر جانە عىلىم سالاسىندا سۋىرىلىپ العا شىعۋىنا شەشۋشى ىقپال ەتتى.
ورىمدەي شوقان ءبىرتۋار ەڭبەكتەرى جانە قاشعارياعا جاساعان قاۋىپتى ساپارى ءارى قايتالانباس بولمىس-بىتىمىمەن ورىس حالقىنا, رەسەيگە, كەيىن ەۋروپاعا قازاقتىڭ قانداي حالىق ەكەنىن پاش ەتتى. قالىپتاسقان ءتارتىپ بويىنشا قاشعارياعا جاساعان ءساتتى ساپارى ءۇشىن شوقانعا بۇراتانا ۇلتتىڭ وكىلى رەتىندە اۋليە اننا وردەنىن بەرۋگە بولاتىن ەدى. باتىس ءسىبىردىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى گ.ح.گاسفورت الەكساندر ءىى پاتشاعا تاپ وسىنداي ۇسىنىس جاساعان ءوتىنىش جازادى.
پاتشا بۇل ناگرادانى جەتكىلىكسىز دەپ تاۋىپ, بۇيرىققا: “ۆاليحانوۆۋ ۆل...” دەگەن بۇرىشتاما سوعادى. مۇنىسى 25 جاسار قازاق ساياحاتشىسى ءارى ورىس وفيتسەرى شوقان ءۋاليحانوۆ ورىستارعا بەرىلەتىن جوعارى ۆلاديمير وردەنىنە لايىق دەپ ەسەپتەگەنى ەدى. سونداي-اق اباي ءوزىنىڭ وشپەس ولەڭدەرى جانە وتكىر پەتر چااداەۆ سەكىلدى ءوز حالقىن اياۋسىز سىلكىلەگەن قاراسوزدەرى جانە “مىڭمەن جالعىز الىسقان” قيلى تاعدىرىمەن قازاق حالقىنا ءوسىپ-جەتىلۋدىڭ نەبىر جولدارىن كورسەتىپ بەردى.
مىنە, بۇلاردى اسقان تۇلعا دەپ تانۋعا ابدەن بولادى. اسقان تۇلعا دەپ قىتاي حالقىنا حح عاسىردىڭ اياعى مەن ءححى عاسىردىڭ باسىندا العا باسۋدىڭ قىتايلىق جولىن كورسەتىپ بەرگەن دەن-ءسياوپيندى جاتقىزۋعا بولادى. الاقانداي ارالدا ورنالاسقان سينگاپۋردىڭ اتىن الەمگە جايعان لي كۋان يۋ دا – اسقان تۇلعا. اسقان تۇلعا بولۋدىڭ, ەلىنە, حالقىنا ايانباي قىزمەت ەتۋدىڭ, ەلىنىڭ دە, ءوزىنىڭ دە مەرەيىن ءوسىرۋدىڭ وزىق ۇلگىسىن ءبىز ەلباسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنەن دە كورە الامىز.
تۇلعا وزىمەن عانا ەمەس, ەلىمەن, حالقىمەن تۇلعا. وعان ءوزىن عانا ءوسىرۋ, ءوزىن عانا قامتاماسىز ەتۋ از. ول ەلىن, حالقىن وسىرۋگە, جەتىلدىرۋگە, اياعىنان تىك تۇرعىزۋعا تىرىسادى. قازىر قالادا دا, اۋىلدا دا داۋلەتتى كاسىپكەرلەر كوبەيىپ كەلەدى. ءسوز جوق, بۇل – وتە جاقسى نىشان. الايدا ولاردىڭ كوپشىلىگىن ءسوزدىڭ ءدال ماعىناسىنداعى تۇلعا دەپ اتاۋ قيىن. كوبىسىنىڭ ءورىسى تار. ۇلتجاندىلىعى مەن ەلجاندىلىعى جەتىسپەيدى. مەملەكەتتىك اۋقىمدا ويلاۋعا ورەلەرى جەتە بەرمەيدى. تەك جەكە باسىنىڭ قامىمەن عانا شەكتەلەدى.
– ال اكىمدەر شە, ايتالىق, وبلىس اكىمدەرىنىڭ ءبارىن تۇلعا دەپ ساناي الامىز با؟
– بۇل سۇراققا بىلاي دەپ جاۋاپ بەرۋگە بولادى. اتىنا, زاتىنا ساي اكىمدەر, ارينە, تۇلعا بولۋلارى كەرەك. ولار ءوز اۋداندارى مەن وبلىستارىنا قاراستى ماسەلەلەردى وزدەرى دەربەس شەشەدى. ولار ەلى ءۇشىن, حالقى ءۇشىن, جەرى ءۇشىن جاۋاپ بەرەدى. سونداي اكىمدەر بار. بۇعان دەيىن باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ ىستەگەن قىرىمبەك كوشەرباەۆتى اقجايىق ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارى تۇلعا دەپ باعالادى. سونداي-اق مەن تۇلعا دەپ استانا قالاسىنىڭ اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆتى, الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆتى جانە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءبۇگىنگى اكىمى باقتىقوجا ءىزمۇحامبەتوۆتى ايتار ەدىم.
– تۇلعا دەگەن ۇعىم فيلوسوفيالىق كاتەگورياعا جاتا ما؟
– ارينە. فيلوسوفيانىڭ باستى نىساناسى, زەرتتەيتىن ءماسەلەسى – ادام. فيلوسوفيا ادامتانۋمەن اينالىسادى. ادامنىڭ تۇلعاعا اينالۋى كەزدەيسوق بولمايدى. تۇلعانى قوعام جانە تاريحي ۋاقىت تۋعىزادى. قايتا ورلەۋ داۋىرىندە سوداي زامان تۋعانىن, تۇلعاعا سۇرانىس پايدا بولعانىن فيلوسوفتار تەز ارادا بايقادى دا, تۇلعا ۇعىمىن تالداي باستادى. تۇلعا دەگەنىمىز – سۋبەكت. تۇلعا باسقالارعا ۇقسامايدى. ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن, قانداي ەكەنىن, ءوزىنىڭ دۇنيەگە قاتىناسىن بىلەتىن ادام كوپتىڭ ءبىرى ەمەس. ول – تۇلعا. ونىڭ ءوز كەلبەتى مەن ويى, پىكىرى مەن كوزقاراسى بار. ول وزىنشە ارەكەت جاسايدى. ول باسقانىڭ جەتەگىندە جۇرمەيدى, كەرىسىنشە, سوڭىنان كوپشىلىكتى ەرتە بىلەدى. ويتكەنى, ونىڭ وزىنە كوشباسشىلىق ءتان.
تۇلعا – ار-نامىستان جاراتىلعان جان. ول قالاي بولسا سولاي ءومىر سۇرمەيدى. قالاي بولسا سولاي ەڭبەك ەتپەيدى.ول قاي كەزدە دە, قاي جەردە دە ءوزىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن جاقسى سەزىنەدى. تۇلعا بولماسا, دەموكراتيا جوق. دەموكراتيا دەگەنىمىز – ءتارتىپ پەن رەتتىلىك, ءجون-جوسىق, ءوزىنىڭ ەمەس, وزگەنىڭ, بۇكىل جۇرتتىڭ قامىن ويلاۋ. تۇلعا ۇعىمىنىڭ العا شىعۋى, تۇلعالاردىڭ قالىپتاسۋى بۇگىنگى قازاقستاندىق قوعامعا ءتان. جوعارىدا ايتىلعانداي, نارىق تا, تيىمدىلىك تە, ءباسەكەلەستىك تە, ءسوز بەن ءىستىڭ ۇشتاسۋى دا قازىرگى زامان الىپ كەلگەن وڭدى وزگەرىستەر. بۇگىنگى زاماننىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى تۇلعا سەكىلدى سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىستى كوپشىلىككە, جالپى جۇرتقا ءتان قۇبىلىسقا اينالدىرا الۋىندا.
مۇنسىز قوعام تابىستان تابىسقا جەتە الماس ەدى. وسىعان قاراپ دامىعان وركەنيەتتى ەلدەردە ادامداردىڭ ءبارى بىردەي تۇلعا بولىپ كەتكەن ەكەن دەگەن ۇعىم تۋمايدى. ارينە, ءبارىنىڭ دە تۇلعا بولۋعا مۇمكىندىگى بار. بىراق ءبارى بىردەي بۇل مۇمكىندىكتى پايدالانا المايدى. الايدا تۇلعالار بار قوعامدا بارىنە شەشۋشى ىقپال ەتەتىن بۇقارا ەمەس, ورتاشا ادام ەمەس, سول تۇلعالاردىڭ وزدەرى ەكەنىن دە اشىق ايتاتىن كەز كەلدى. تۇلعانىڭ قالىپتاسۋى انانىڭ, مىنانىڭ قالاۋىمەن بولمايدى. تۇلعا تەك قوعامدا عانا تۇلعا. دەمەك, تۇلعا ەڭ الدىمەن قوعامعا كەرەك. قوعامعا تۇلعانىڭ پايدا بولۋىنا قاجەتتى جاعدايلار بولۋى كەرەك دەيتىنىمىز دە سوندىقتان.
تۇلعا دەگەن ۇعىمدى ۇلى اباي, ارينە, قولدانبايدى. بىراق ونىڭ ءمانىن اشاتىن ويلارعا بەرىلەدى. ول, مىسالى, ادام بولۋدىڭ جولدارى تۋرالى ويلانىپ-تولعانادى. ادام بولۋ ءۇشىن ءوزىن-ءوزى تانىپ, ءوزىن-ءوزى جۇزەگە اسىرۋ كەرەك. بۇل – ادام اتىنا لايىق بولۋ كەرەك دەگەن ءسوز. “اتىمدى ادام قويعان سوڭ قايتىپ نادان بولايىن”, دەيدى اباي. ادامنىڭ نادان بولۋعا قاقى جوق.
– ادام بولۋ ءۇشىن, تۇلعا بولۋ ءۇشىن تاعى نە كەرەك؟
– “تالاپ, ەڭبەك, تەرەڭ وي, قاناعات جانە راقىم” كەرەك. ادام بولۋ ءۇشىن دۇنيەگە كىرپىش بولىپ قالانۋ كەرەك. تاعى نە كەرەك؟ “ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك” كەرەك.
“ادامزاتقا نە كەرەك؟” دەگەن سۇراق قويادى دا, وعان اباي: “كەرەك ءىس بوزبالاعا – تالاپتىلىق”, دەيدى. ونىڭ ۇستىنە “اقىل كەرەك, ەس كەرەك, مىنەز كەرەك”, دەپ قوسادى. مىنەزى جوق, اۋزىنان ءسوزى, قوينىنان ءبوزى تۇسكەن ادامنىڭ قولىنان تۇك تە كەلمەيدى.
تۇلعانى قولدان جاساۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگى جونىندە مىنانداي ءبىر ءتامسىل بار. اعىلشىن كورولى ياكوۆ ءى-گە بالا كەزىندە ونى ءتاربيەلەپ وسىرگەن كۇتۋشى ايەل: “مەنىڭ بالامدى دجەنتلمەن ەتىپ شىعارشى, سەنىڭ قولىڭنان كەلەدى عوي”, دەپ ءوتىنىش جاسايدى. بۇعان كورول: “جوق, بۇل مەنىڭ قولىمنان كەلمەيدى. مەن ونى گراف ەتە الامىن. ال دجەنتلمەن بولۋ — ونىڭ ءوز ءىسى”, دەپ جاۋاپ بەرەدى. سول سياقتى, ادامنىڭ اينالاسىنداعى ورتا وعان قولايلى جاعداي تۋعىزىپ, تۇلعا بولۋىنا ىقپال ەتە الادى. ال تۇلعا بولۋ نە بولماۋ ونىڭ وزىنە بايلانىستى. ادام اتا-اناسىنا, قوعامعا, قالاسا قۇدايعا دا سەنىپ ءۇمىت ارتا الادى. الايدا ءتۇپتىڭ تۇبىندە ادامنىڭ تۇلعا بولىپ شىعۋى ءبارىبىر ونىڭ وزىنە بايلانىستى. سوندىقتان بۇگىنگى تۇلعا تۋرالى تولعانىسىمىزدى تاعى دا ابايعا جۇگىنىپ, ونىڭ ەكى جول ولەڭىمەن ءتۇيىندەگەندى ءجون كورەمىن.
وزىڭە سەن, ءوزىڭدى الىپ شىعار,
ەڭبەگىڭ مەن اقىلىڭ ەكى جاقتاپ.
– تىلەكجان حاسەن ۇلى, بۇگىن تۇلعا ۇعىمى جانە ونى قالاي قالىپتاستىرۋ جونىندە گازەت وقىرماندارىنا وي سالاتىنداي اڭگىمەلەر ايتىلدى عوي دەپ ويلايمىز. سول ءۇشىن دە سىزگە كوپ راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن تەمىر قۇسايىن.
باتىس قازاقستان وبلىسى.
سوڭعى جاڭالىقتار
قازاق سپورتشىلارى وليمپيادانىڭ العاشقى كۇنىندە قالاي ونەر كورسەتتى؟
وليمپيادا • كەشە
قىسقى وليمپيادانىڭ العاشقى التىن جۇلدەسى كىمگە بۇيىردى؟
وليمپيادا • كەشە
ازيا چەمپيوناتى: قازاقستان جەڭىل اتلەتيكادان ەكىنشى التىن جۇلدەنى جەڭىپ الدى
جەڭىل اتلەتيكا • كەشە
ەرتەڭ ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە داۋىلدى ەسكەرتۋ جاريالاندى
اۋا رايى • كەشە
جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى ساراپشىلاردىڭ قولداۋىنا يە بولدى
اتا زاڭ • كەشە
جاڭا كونستيتۋتسيا ءماتىنىن برايل قارپىمەن جازۋ ۇسىنىلدى
اتا زاڭ • كەشە
