ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمى كەڭ اۋقىمداعى ىنتىماقتاستىقتى قالايدى

ساياسي ساراپتاما ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمى (ۇقشۇ) قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتىپ, كوپتاراپتى اسكەري-ساياسي ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا قىزمەت ەتەتىن الەمدەگى ەڭ جاس ۇجىمدىق قۇرىلىمنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. قۇرىلعانىنا نەبارى سەگىز جىل بولعان ۇيىم بۇگىندە ءوز قىزمەتىن قاۋىپ-قاتەرلەرمەن كۇرەسكە جۇمىلدىرا وتىرىپ, قارىم-قابىلەتىن حالىقارالىق قوعامداستىقتا كورسەتە ءبىلدى, ناقتى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمعا اينالدى.ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيى­مى جۇزەگە اسىراتىن كەشەندى شارالاردىڭ ءبىرى – ەسىرتكىلەر مەن پرەكۋرسورلاردى استىرتىن تاسى­مال­داۋدىڭ مارشرۋتتارىن تابۋعا جانە ولاردى جابۋعا باعىتتالعان “كانال” جەدەل-پروفيلاكتيكالىق وپەراتسيالار بولىپ تابىلادى. وسى ماسەلەگە بايلانىستى ۇيىم مەن وعان قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ءتيىس­تى ورگاندارى اراسىندا جوعارى دەڭگەيدە سەنىم ورنىقتى. سونىڭ ناتيجەسىندە ۇيىمداسقان قىلمىس­تىق توپتاردىڭ باسشىلارى مەن بەلسەندى مۇشەلەرى تۋرالى ءمالى­مەت­تەر انىقتالدى. ۇقشۇ-عا مۇشە مەم­لەكەتتەردىڭ ۇيلەستىرىلگەن ءتۇر­دەگى ج­ىل سايىن جۇزەگە اسىراتىن بۇل شاراسىنىڭ تيىمدىلىگىن ەسكەرىپ, سوڭعى جىلدارى وپەراتسياعا ءازىر­باي­جان, اۋعانستان, گەرمانيا, يتا­ليا, يسپانيا, يران, پاكستان, قى­تاي, لاتۆيا, پولشا, رۋمىنيا, اقش, ۋكراينا, سونداي-اق ينتەر­پول, ەقىۇ-نىڭ پوليتسيالىق ىن­تى­ماقتاستىق جونىندەگى سترا­تە­گيا­لىق ءبولىمى جانە تەرروريزمدى قار­جى­لاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل ءجو­نىندەگى ەۋرازيالىق توپ قاتىسىپ كەلەدى. وتكەن جىلى “كانال-2009” ەسىرتكىگە قارسى حالىقارالىق وپە­راتسيانىڭ كەزەكتى شاراسى وتكىزىلدى. ول ەكى كەزەڭدى – 22-28 قىركۇيەك پەن 9-16 قاراشا ارالىعىن قام­تىدى. وندا نەگىزگى كۇش ەۋرازيا اي­ماع­ىنداعى مەملەكەتتەر مەن ەۋرو­پا وداعى ەلدەرى اۋماعىندا كون­ترا­باندالىق ەسىرتكى قۇرالدارى­نىڭ, پسيحوتروپتىق زاتتاردىڭ جانە ولار­دىڭ پرەكۋرسورلارىنىڭ كانال­دارىن جاۋىپ, اۋعانستان ما­ڭاي­ىندا ەسىرتكىگە قارسى جانە قار­جى­لىق “قاۋىپسىزدىك بەلدەۋىن” قۇرۋعا جۇمىلدىرىلدى. سونىمەن قاتار, وپەراتسيا بارىسىندا پرەكۋر­سور­لاردىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن اۋعانستانعا زاڭسىز جەتكىزىلۋىنىڭ الدىن الۋ جايى دا نازاردا ۇستال­دى. وپەراتسيانىڭ بۇل كەزەڭدەرىنە بايقاۋشى رەتىندە, سونداي-اق بول­گاريانىڭ, تۇركيا­نىڭ جانە ۆەنەسۋەلانىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارىنىڭ وكىلدەرى دە قوسىلدى. وپەراتسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ بىرلەسكەن ءىس-قيمىلىنىڭ ناتيجەسى اسا قوماقتى بولدى. زاڭسىز اينا­لىمنان 115 توننادان استام ەسىرتكى قۇرالدارى مەن پسيحوتروپتىق زات­تار الىندى. ونىڭ 3,9 تونناسى – گەروين, 18,5 تونناسى – گاشيش, 3,5 تونناسى – سينتەتيكالىق ەسىرت­كى­لەر, ال 2 تونناسى – كوكاين. وپە­را­تسيا كەزىندە يران مەن ۆەنەسۋەلا ەلدەرى اسا ءىرى كولەمدە ەسىرتكى زات­تارى تاركىلەنگەنىن مالىمدەدى. ءبىر­لەسكەن شارا بارىسىندا, سونداي-اق زاڭسىز ەسىرتكى اينالىمىنا باي­لا­نىستى 20 مىڭنان استام قىلمىس انىقتالعان. مىنە, بۇل وپەرا­تسيا­نىڭ اسا اۋقىمدىلىعىن جانە كەڭ كولەمدە جۇزەگە اسىرىلعاندىعىن كورسەتەدى. ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمى سوڭعى جىلدارى ۇيىم ايا­سىن­دا زاڭسىز كوشى-قون جانە ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەس جۇمىس­تا­رىن دا بەلسەندى جۇرگىزىپ كەلەدى. بۇعان 2007 جىلى ۇقشۇ-عا قاتى­سۋ­شى مەملەكەتتەردىڭ قۇزىرەتتى ور­گاندارى جەتەكشىلەرىنىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسىندە قۇرىلعان “نەلەگال” شارتتى بەلگىسىندەگى زاڭسىز كوشى-قونعا قارسى ءىس-قيمىل ارنايى وپە­را­تسيالارىنىڭ قوسقان ۇلەسى زور. وتكەن جىلدىڭ وزىندە عانا ۇيىمعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن كوشى-قون قىزمەتتەرى قاناتتاسا وتىرىپ, ءوت­كىزگەن وپەراتسيا كەزىندە كوشى-قون زاڭنامالارىن بۇزۋدىڭ 106 923 فاكتىسى انىقتالعان. ناتيجەسىندە 8106 ادام ۇقشۇ-عا مۇشە مەم­لە­كەتتەردىڭ اۋماقتارىنان شىعارىل­دى. سونداي-اق ۇقشۇ-نىڭ پار­لا­مەنتتىك اسسامبلەياسى دا زاڭسىز كوشى-قونعا جانە ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەس سالاسىنداعى زاڭناما­لار­دى ءبىر ىزگە تۇسىرۋدە بەلسەندى جۇ­مىس ىستەۋدە. ۇيىم قازىرگى جاعدايدا اقپا­رات­تىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارىن شەشۋگە باسا نازار اۋدارۋ اسا قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى, اقپاراتتىق تەحنولوگيانى دامىتۋ قازىرگى زا­مانعى وركەنيەتتى قوعام قۇرۋعا ىقپال ەتۋمەن قاتار, قاۋىپسىزدىكتى نى­عايتۋعا دا بارىنشا وڭ اسەرىن تيگىزەدى. وكىنىشكە قاراي, ونىڭ قاۋىپ­سىزدىككە قارسى جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ قۇرىلۋىنا وڭتايلى ورتا قالىپتاستىراتىنى دا جاسى­رىن ەمەس. وسىعان بايلانىستى ۇيىم اياسىندا اقپاراتتىق قاۋىپ-قا­تەرلەرگە قارسى بىرلەسكەن ءىس-قيمىل ماسەلەلەرىن شەشۋ قاجەت. ول ءۇشىن ۇقشۇ-عا قاتىسۋشى مەم­لەكەتتەر اقپاراتتىق كەڭىستىكتى جانە اقپاراتتىق رەسۋرستاردى قور­عاۋ سالالارى بويىنشا ىنتىماق­تا­سىپ, ءبىر-بىرىنە كومەك كورسەتۋلەرى ءتيىس. وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەگىندە العاش رەت “پروكسي” اتتى شارت­تى بەلگىمەن اقپاراتتىق قىلمىس­تارعا قارسى بىرلەسكەن ءىس-قيمىل وپەراتسياسى وتكىزىلىپ, وعان ۇيىم­عا مۇشە بارلىق ەلدەردىڭ قاۋىپ­سىزدىك جانە ىشكى ىستەر ورگان­دا­رىنىڭ ءبو­لىم­شەلەرى قاتىسقان بو­لاتىن. قۇ­زىرلى ورگاندار ما­مان­دارىنىڭ پىكىرىنشە, “پروكسي” وپەراتسياسى ەلدەردىڭ ۇلتتىق اقپا­راتتىق كەڭىس­تىگىندە قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا ايتارلىقتاي ىقپال ەتكەن. ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن نىعايتۋدا ۇقشۇ-نىڭ 2009 جىل­دىڭ باسىندا ۇيىمنىڭ جەدەل ارەكەت ەتۋ ۇجىمدىق كۇشىن قۇرۋدى باس­تاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن شەشىمى ماڭىزدى قادام بولىپ تابىلادى. ال ۇجىمدىق كۇشتىڭ باستى ماقساتى – قارۋلى شابۋىلدى بولدىرماۋ, حالىقارالىق لاڭكەستىكپەن كۇرەس شا­رالارىنا قاتىسۋ, زاڭسىز ەسىرتكى جانە قارۋ-جاراق اينالىمىنا قار­سى كۇرەس, سونداي-اق توتەنشە جاع­داي­لار سالدارىن جويۋعا قاتىسىپ, گۋمانيتارلىق كومەكتەر كورسەتۋ. وسىعان بايلانىستى وتكەن جىلدىڭ كۇزىندە جەدەل ارەكەت ەتۋ ۇجىمدىق كۇشتىڭ العاشقى جاتتىعۋى ءوتىپ, وعان تارتىلعان كۇش قۇرىلىمدارى العا قويىلعان مىندەتتەردى ويدا­عىداي ورىنداپ شىقتى. ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر بۇگىن­دە ەۋروپاداعى كادىمگى قارۋلى كۇشتەر تۋرالى شارت رەجىمىنىڭ ساقتالۋىنا مۇددەلىلىك تانىتىپ كە­لەدى. ويتكەنى, بۇل شارتتىڭ ناقتى اسپەكتىلەرى ۇقشۇ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ 2005 جىلعى مالىمدەمەسىندە كورسەتىلگەن قاعي­داتتارعا تولىق سايكەس كەلەدى. ەگەر ۇقشۇ مەن ەقىۇ بىرلەسە وتىرىپ, قارۋ-جاراقتارعا باقىلاۋ جاساۋ ماسەلەسىن شەشەتىن بولسا, ەقىۇ-نىڭ بارلىق اۋماعىنداعى كەڭىستىك­تە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي قالىپتاسار ەدى. ءوز كەزەگىندە بۇل الەمنىڭ وزگە ءوڭىر­لەرىنە ۇلگى-مىسال قىزمەتىن اتقا­راتىن دا ەدى. سەبەبى, قازىرگى كەزدە حالىقارالىق جاعدايدىڭ دامۋ قارقىنى وڭىرلىك ۇيىمدار ارا­سىندا ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ جولدارىن ىزدەستىرۋدى قاجەت ەتەدى. ونىڭ ىشىندە ەقىۇ مەن ۇقشۇ دا بار. مىنە, وسىنداي ىنتىماقتاستىق بۇگىندە جالپىەۋروپالىق قاۋىپسىز­دىك­تى نىعايتۋ سالالارىندا ءىس-ارە­كەت ەتىپ جۇرگەن وڭىرلىك قۇرىلىم­داردىڭ قىزمەت اياسىن كەڭەيتە تۇسپەك. ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ سوڭعى جىلدارى ۇقشۇ مەن ەقىۇ ارا­سىن­دا ۇيلەسىمدى جانە ىسكەرلىك قاتى­ناستىڭ ورناعانىن كورسەتىپ وتىر. مىسالى, اتالعان ەكى ۇيىم ءبىر­لەسە وتىرىپ, لاڭكەستىككە جانە ەسىرتكىگە قارسى كۇرەس اكتسيالارىن ويداعىداي جۇزەگە اسىردى. ال ۇقشۇ ەقىۇ-مەن قاۋىپسىزدىك سا­لاسىنداعى كەڭ اۋقىمدى پروب­لە­مالار بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدى قالايدى. بۇل جەردە اۋعان­دىق باعىتقا ەرەكشە نازار اۋدا­رۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. وسى پروبلەمانى 2009 جىلدىڭ ناۋرى­زىندا ۇقشۇ تۇراقتى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنداعى سويلەگەن سوزىندە ەقىۇ-نىڭ باس حاتشىسى م.پ. دە بريشامبو دا كوتەرگەن بولاتىن. ەۋرازياداعى قاۋىپسىزدىكتى قام­تا­ماسىز ەتۋدە ەقىۇ, تمد, ناتو, ەۋروپا وداعى جانە ۇقشۇ سەكىلدى وڭىرلىك ۇيىمداردىڭ ورنى بولەك. وكىنىشكە قاراي, بۇل ۇيىم­داردىڭ حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى كەڭ اۋقىمدا قاراستىرىپ, بىرلەس­كەن تۇردە ورتاق ءىس-قيمىل تانى­تۋ­لا­رى جەتىسپەي كەلەدى. دالىرەك ايت­قاندا, ءار ۇيىم ءوز اۋماعىنداعى قاۋىپ-قاتەرلەرمەن وزدەرى كۇرەس جۇرگىزىپ جاتىر. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەد­ۆەدەۆ­تىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك تۋ­رالى بىرلەسكەن شارت دايىنداۋ جانە ونى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى باس­تاماسى وتە ورىندى. بۇل باستا­ماعا ۇقشۇ-عا قاتىسۋشى جەتى مەملەكەتتىڭ بارلىعى ءبىر اۋىزدان قولداۋ ءبىلدىرۋى سوندىقتان بولسا كەرەك. ويتكەنى, الەمدىك قوعام­داس­تىقتى الاڭداتىپ وتىرعان جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەرمەن ورتاق مامىلەگە كەلىپ, بىرلەسە كۇرەسكەن قاشاندا جەمىستى بولماق. ءاليسۇلتان قۇلانباي.