تامىز ءماسليحاتى قارساڭىندا
ۇلت بولاشاعى جانە قازاق مەكتەبى
ەلدى تۇزەتۋدى بالا وقىتۋ ىسىنەن باستاۋ كەرەك.
ا.بايتۇرسىنوۆ.
تاريحتى جاساۋشى – حالىق. ال حالىقتى باستاۋشى – زيالى قاۋىم. بۇل دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اكسيوما. قازاق حالقىنىڭ اڭىز, ەرتەگىلەرى اياز ءبيدى, تاريح قورقىت اتا مەن اسان قايعىنى الدىمىزعا تارتسا, ابىلاي حان مەن بۇقار جىراۋدىڭ ارا قاتىناسى, تولە بي, قازىبەك بي, ايتەكە بيلەر, ماحامبەتتىڭ بايماعانبەت سۇلتانعا ايتقاندارى زيالى قاۋىمنىڭ قۇدىرەتىن كورسەتسە كەرەك. ولاردى ەلىم, حالقىم دەپ باس تىككىزگەن وقۋ مەن ءبىلىم ەمەس, قۇدىرەتتىڭ شەبەرلىگىمەن جاسالعان قان مەن سۇيەك. ەندەشە, قازاقتىڭ تۇسىنىگىندەگى زيالى – كوزى اشىق, وقىعان, جاقسى-جاماندى اجىراتاتىن, شىندىق پەن ادىلدىكتى ايتا الاتىن كۇرەسكەر ادام. شوقان, ىبىراي, اباي تەرەڭنەن تامىر العان وسىنداي زيالى قاۋىمنىڭ زاڭدى جالعاسى بولدى. حح عاسىردىڭ باسىندا قازاقتىڭ زيالى قاۋىمىنان شىققان الاش ازاماتتارى ءاليحان بوكەيحانوۆ, مۇستافا شوقاي, احمەت بايتۇرسىنوۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, ماعجان جۇماباەۆ, مۇحامەدجان تىنىشباەۆ, حالەل دوسمۇحامەدوۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ, تەمىربەك ءجۇرگەنوۆ جوعارىدا اتالعان تەرەڭ تامىرلى زيالى قاۋىمنان ءنار العان بايتەرەكتەر ەدى. بۇلاردىڭ بارلىعى دەرلىك 1937 جىلى اتىلىپ, قازاق زيالىلارى ءوزىنىڭ التىن ارقاۋ ءدىڭگەگىنەن ايىرىلدى. كەڭەستىك كەزەڭدە ينتەرناتسيوناليست, پاتريوت – جاڭا زيالى قاۋىم قالىپتاستى. بۇلار قازاقتىڭ زيالى قاۋىمىنىڭ تاريحىنان قول ۇزگەن قورقاق, جالتاق, قۇلدىق پسيحولوگياعا مويىنسۇنعان زيالىلار ەدى. بۇل ءسوزىمىز ارتىقتاۋ ەستىلەر, بىراق شىندىق وسى. بولاشاق دامۋىمىزدى دۇرىس باعدارلاۋ ءۇشىن وتكەننەن دۇرىس تاعىلىم الماي بولمايدى. مۇنداي سىندارلى كوزقاراس وتپەلى كەزەڭدە ەرەكشە ماڭىزدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باياندى بولۋى ءۇشىن مىندەتتى تۇردە ۇلتتىق زيالى قاۋىمدى قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت. سەبەبى, زيالى قازاق – قازاق توپىراعىنان باستاۋ الىپ, الەم مادەنيەتىن مەڭگەرگەن, ءوز ۇلتىنا ءجون سىلتەيتىن بولاشاق اريستوكراتيا مەن بۇقارانى جالعاستىرۋشى التىن كوپىر. قازىرگى قازاق ينتەلليگەنتسياسى ورىس ءتىلدى جانە قازاق ءتىلدى بولىپ ەكىگە ءبولىنىپ ءجۇر. ولاردىڭ ىشىنەن وزدەرىنە ءتان كەمشىلىكتەرىن جوندەي الاتىن جانە جاڭاشا تاربيەلەنىپ كەلە جاتقان جاستاردان قازاق زيالىسىن دايىندايتىن مەملەكەتتىك باعدارلاما كەرەك-اق. بۇنداي باعدارلامالارعا استانا مەن الماتىدا نەمەسە ءىرى قالالاردا اسفالتتا وسكەن بالالاردان گورى, ەلدە وسكەن “قارا تاباندى” كوبىرەك تارتۋعا باسا نازار اۋدارعان ءجون بولار ەدى. سەبەبى, ەلدە وسكەن بالا ۇلت ءتىلىن, سالت-سانا, ادەت-عۇرپىن, حالىقتىڭ تۇرمىسىن, ءال-اۋقاتىن, قايعى-مۇڭىن سەزىنىپ وسەدى. حالىقشىل بولۋ – زيالىلىقتىڭ نەگىزگى قاسيەتى. حح عاسىردا اۋىلدان شىققان بالالاردان رۋحاني دامۋدىڭ عاجايىپ سامعاۋىن كورسەتكەن مادەنيەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى از ەمەس. ولار – شىن مانىندەگى الەمدىك دەڭگەيدەگى تۇلعالار. ولار: باۋىرجان مومىش ۇلى, قانىش ساتباەۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, شاحماردان ەسەنوۆ, جۇمابەك تاشەنوۆ, وزبەكالى جانىبەكوۆ, ت.ب. سوندىقتان ءاربىر وبلىس ورتالىعىنان, الماتى مەن استانادان دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرناتتار اشۋ – ەلىمىزدىڭ ينتەللەكتۋالدىق پوتەنتسيالىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جاسالىنعان مەملەكەتتىك شارا بولىپ تابىلادى. بۇل – ارينە, ۋاقىتتى جانە قاراجاتتى قاجەت ەتەتىن اۋقىمدى مەملەكەتتىك جۇمىس. وعان دەيىن وسى باعدارلاما نەگىزىندە قازىرگى تاڭدا قوعامدا ورىن الىپ وتىرعان ۇيىمداسقان قىلمىس, پاراقورلىق, مەملەكەت مۇلكىن تالان-تاراجعا سالۋ سەكىلدى كەلەڭسىزدىكتەرمەن ۇكىمەت اياۋسىز باتىل كۇرەس جۇرگىزۋى كەرەك. ۇلت قاۋىپسىزدىگى, مەملەكەت قاۋىپسىزدىگى دارەجەسىندە قارالىپ, قاتاڭ زاڭ اكتىلەرى نەگىزىندە جازالانۋى ءتيىس. بۇل – پرەزيدەنت, پارلامەنت, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ تاراپىنان اتقارىلاتىن ءبىرىنشى شارا. بۇل جۇمىس قازىر ءجۇرىپ جاتىر, بىراق ناتيجە ءالى قاناعاتتاندىرارلىق ەمەس. سوندىقتان بولار, سىبايلاستىق بالاباقشادان باستاپ جوعارى وقۋ ورنىنا دەيىن بەلەڭ الۋدا. ەكىنشى شارا – عىلىم مەن ءبىلىمدە, مادەنيەت پەن ادەبيەتتە, ونەردە ۇلتتىق يدەولوگياعا باسا نازار اۋدارىپ, مەملەكەتتىك باعدارلاما جاسالعانى ءجون. ولارعا ساپالىق جوعارى تالاپتار قويىلىپ, عىلىم مەن ونەر قايراتكەرلەرى ساندىق ەمەس, ساپالىق قۇراممەن باعالانۋى ءتيىس. ويتكەنى, قاي قوعامنىڭ بولسىن, تۇپتەپ كەلگەندە, تاعدىرىن ادام, قوعام مۇشەلەرىنىڭ ساپاسى شەشەدى. شىعىس ويشىلدارى حالىقتىڭ كەمەلدەنگەنىن ونىڭ قانشا قالا سالىپ, قانشا پۇت استىق جيناعانىنا قاراي ەمەس, ونداعى ادامداردىڭ ءبىلىم-پاراساتىنا, يماندىلىعىنا قاراي باعالاۋ كەرەك دەۋى تەگىن ەمەس ەكەنىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر. ەندەشە, ۇلتتىق زيالى قاۋىمنىڭ اۋاداي قاجەتتىگى وزىنەن-ءوزى كورىنىپ تۇر. ماسەلەنى شەشۋدىڭ مەملەكەتتىك اۋقىمدى باعدارلامادان كەيىنگى اتقارىلار شارا – عاسىرلار بويى جيناقتالعان ۇلتتىق مۇرامىزدى جاڭاشا ساراپتاپ, شىعىس پەن باتىس پىكىرتالاسىنا ءۇن قوسۋ, دامىعان الەم الدىندا ءتول مادەنيەتىمىزدى ۋاعىزداپ, جات پىكىرلەرگە تويتارىس بەرۋ. قازاقتا ء“وزىڭدى-ءوزىڭ سىيلا, جات جانىنان ءتۇڭىلسىن” دەگەن اتالى ءسوز بار. وسى ءسوزدىڭ ماعىناسىنا ءمان بەرمەي كەلەمىز, ءمان بەرەتىن كەز كەلدى, قازاق بۇرىنعىداي ەمەس, ءوز جەرىندە كوپشىلىككە اينالدى. “نۇرلى كوشتى” جانداندىرىپ, شەتتەگى قازاقتى مولىنان تارتىپ, سولتۇستىك وبلىستارعا ورنالاستىرۋ جۇيەلى جوسپارلى ىسكە اسۋى كەرەك. قازاقستاندا قازاقتىڭ ماسەلەسىمەن اينالىسۋدىڭ كۇن تارتىبىنە قويىلاتىن ۋاقىت جەتتى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ 2009 جىلعى حالىققا جولداۋىندا “ادامداردى اشىندىرمايىق, ولارعا سوزبەن جانە ىسپەن كومەكتەسەيىك” دەدى. ەلىمىزدەگى جۇزدەن اسا دياسپورا مەن ەتنوستىق توپتاردىڭ باسىن قۇرايتىن دا, بىرلىكتى ساقتايتىن دا – قازاق, ول ءۇشىن قازاقتىڭ ءوزى ساپالى بولۋى كەرەك, ساپالى بولۋ ءۇشىن قازاقتىڭ ماسەلەسى شەشىلۋى قاجەت. بۇل جونىندەگى ويىمدى ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ مىنا ءبىر سوزدەرىمەن تۇجىرىمداعىم كەلەدى: ء“بىز ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ويلاۋ جۇيەمىزدى, تاريحي تانىمىمىزدى, رۋحاني مادەنيەتىمىزدى بارىنشا تەرەڭ دامىتا وتىرىپ, بارلىق سالادا رۋحاني تاۋەلسىزدىككە جەتۋىمىز كەرەك” دەگەن بولاتىن. ال ساپالى قازاقتى – زيالى قاۋىمدى, قايراتكەر ۇرپاقتى قالاي دايىندايمىز؟ ول ءۇشىن ۇلى جازۋشى م.اۋەزوۆ ايتقانداي “ۇلت بولام دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە”, وتباسىنداعى بالالاردىڭ باقشاداعى, مەكتەپتەگى, كوللەدجدەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى وقۋ-تاربيە جۇمىسىن جولعا قويىپ, بۇعان جالپى حالىقتىق, مەملەكەتتىك بەتبۇرىس جاسالۋى كەرەك. قازاق مەكتەبىنىڭ ساپالىق دەڭگەيىن كوتەرىپ, بەلگىلى ءبىر جۇيەنىڭ عانا تاپسىرىسىن ورىندايتىن مەكتەپ ەمەس, بىزگە ادامدى تاربيەلەپ وسىرەتىن, دەموكراتيالىق قوعامنىڭ ازاماتىن قالىپتاستىرىپ شىعاراتىن ۇلتتىق مەكتەپ قاجەت. وسىنداي مەكتەپتەگى باستى تۇلعا – مۇعالىم. مۇعالىم ۇزاق جىلدار بويى بۇيرىقتار مەن تالاپتاردى ورىنداۋعا مويىنسۇنعان, ونىڭ وي-ءورىسى, تالپىنىسى شەكتەلگەن. ءبىلىم بەرۋ ورگاندارىنىڭ دا اعارتۋشىلىققا, گۋمانيستتىككە, ادامگەرشىلىككە ءۇندەيتىن جوعارى يدەالداردان گورى اكىمگەرشىلىككە, تورەشىلدىككە, قاعازباستىلىققا بوي ۇرعانى بايقالادى. مۇعالىم ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك نەگىزىن نىعايتۋ ءۇشىن جالىندى ناسيحاتشى, مادەني-قوعامدىق جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋشىدان گورى, بەلگىلى ءبىر تاپسىرمانى ورىندايتىن قولبالاعا اينالعان. ادامزات تاريحىندا ۇستازدار قاۋىمى قوعام ومىرىندە ساياسي-الەۋمەتتىك جۇمىستاردا ەرەكشە ورىن الىپ كەلگەنى تاريحتان بەلگىلى. سوڭعى جىلدارى ۇستازداردىڭ وسىنشالىقتى بيىك پوزيتسياسىن جوعالتىپ العانى – اششى بولسا دا شىندىق. سىن كوتەرمەيتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى – مۇعالىمنىڭ الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالۋى, ونىڭ قوعامداعى ورنى, كۇنكورىسى. سوندىقتان بالا, اتا-انا, ۇستاز تۋرالى زاڭدار جوباسى جاسالىپ, ناقتى مىندەتتەر جۇكتەلگەنى دۇرىس. مەكتەپ پەن مۇعالىمنىڭ قۇقىعى زاڭمەن قورعالىپ, اعارتۋشىلىق جوعارى يدەالداردى, بيىك پاراساتتى پوزيتسياسى قالپىنا كەلمەيىنشە, كەلەشەكتىڭ كوكجيەگى ب ۇلىڭعىر. مەكتەپ ءوز جەمىسىن ون جىلدا ءبىر-اق بەرەدى. قوعامنىڭ دەڭگەيىن وسى مەكتەپتەن شىققان شاكىرتتەردىڭ اياق الىسى كورسەتەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ باياندى بولۋى ءبىلىم, عىلىمسىز مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ءبىلىم بەرۋ ءىسىن مەملەكەت ءبىرىنشى كەزەككە قويۋعا مىندەتتى, سوندا عانا قوعام العا باسىپ, وركەنيەت كوشىنە ىلەسە الادى. قوعام ۇستازعا جاس ۇرپاقتى, ياعني ءوزىنىڭ كەلەشەگىن تاربيەلەۋدى تاپسىرادى. بۇل – وراسان زور سەنىم, ول مۇعالىمگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. بۇل مۇعالىمنىڭ تەرەڭ ءبىلىمدى بولۋىمەن بىرگە ءمولدىر, تازا, ادال بولۋىن تالاپ ەتەدى. پەندەشىلىككە سالىنباي, تۋرا جولمەن ءجۇرۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيدى. ول ءۇشىن قايرات كەرەك, كۇرەس كەرەك. ەندەشە, مۇعالىم كۇرەسكەر, قوعام قايراتكەرى دارەجەسىنە كوتەرىلۋى ءتيىس. سوندا ول بالاعا ۇناپ عانا قويماي, ونىڭ بۇكىل ومىرىنە ءىز قالدىرادى. بىزدە قازىر قايراتكەر ساناپ جۇرگەندەردىڭ كوبى – كادىمگى قىزمەتكەرلەر, ەل بولعان سوڭ بۇلار دا قاجەت. ۇستاز, مىنە, وسىنداۋ شەنەۋنىكتەن مورالدىق جانە ماتەريالدىق جاعىنان كەم بولماۋعا ءتيىس. سەبەبى, ول – حالىق مۇعالىمى, زيالى قاۋىمنىڭ وكىلى, سوندا عانا وركەنيەتتى قوعامنىڭ قايراتكەرلەرى, زيالىلارى قامتاماسىز ەتىلەدى. مۇستافا كەمال اتاتۇرىك: “الەم ءبىزدى قۇرمەتتەسىن دەسەك, ءوز ۇلتتىق بەينەمىزدى بار سەزىمىمىزبەن, اقىل-ويىمىزبەن, بۇكىل قيمىل-ارەكەتتەرىمىزبەن قۇرمەتتەۋىمىز كەرەك”, – دەگەن ەدى. بىزدە وسى جەتىسپەيدى, جەتىستىرەتىن تاربيە ءىسى. اريستوتەل: “بارلىق ونەر اتاۋلى, ونىڭ ىشىندە تاربيە ونەرى ادامدا تابيعاتتان جەتىسپەگەندى تولىقتىرۋدى كوزدەيدى”, – دەسە, ا.بايتۇرسىنوۆ: “ەلدى ءتۇزەتۋدى بالا وقىتۋ ىسىنەن باستاۋ كەرەك”, – دەگەن بولاتىن. ولاي بولسا, كەلەر ۇرپاقتى ءتاربيەلەيتىن قازاق مەكتەبى ورتا ءبىلىم تۇجىرىمداماسىندا بىلاي تۇجىرىمدالعان: “ناعىز ۇلتتىق مەكتەپ – مەملەكەتتى قۇرايتىن ۇلتتىڭ تاريحي اۋماعىندا قىزمەت اتقاراتىن جانە وسى اۋماقتا ءوزىنىڭ ەگەمەندى ءبىلىم بەرۋ ساياساتىن جۇزەگە اسىراتىن, وقۋشىلاردا ۇلتتىق ءمىنەزدى جانە انا ءتىلىنىڭ نەگىزىندە ءوز حالقىنىڭ رۋحاني الەمىن ەركىن قالىپتاستىراتىن مەكتەپ”. ۇلت مەكتەبىنىڭ ماقساتى: جاس ۇرپاقتى ۇلتتىق يگىلىكتەر مەن ادامزاتتىق قۇندىلىقتار, رۋحاني-مادەني مۇرالار ساباقتاستىعىن ساقتاي وتىرىپ تاربيەلەۋ, تەرەڭ تەوريالىق ءبىلىم, بىلىك, داعدىلاردى ولاردىڭ قابىلەتتەرى مەن تالاپ-تىلەكتەرىن قاناعاتتاندىراتىنداي, ءار وقۋشىنىڭ دارا ەرەكشەلىكتەرىنە ساي وي-ءورىسىن, تالعامىن, دۇنيەتانىمىن كەڭەيتىپ, وقىتىپ تاربيەلەۋ. ناتيجەسىندە, م.دۋلاتوۆ ءسوزىمەن ايتقاندا بىلاي بولادى: “مۇنداي بالالار مەكتەپ ءبىتىرگەننەن كەيىن قاي جۇرتتىڭ اراسىندا جۇرسە دە, سۇيەگىنە سىڭگەن ۇلت رۋحى جاسىمايدى... قايدا بولسا دا, ءتىرشىلىگىندە قانداي اۋىرلىق, وزگەرىستەر كورسە دە, ۇلتى ۇلى بولىپ قالادى. ال ورىسشا وقىعان بالا ورىستىڭ ءتىلىن عانا وقىپ قويمايدى, ونىڭ بولمىسىن, سالت-ءداستۇرىن, كەرەك بولسا, ءدىنىن دە قابىلدايدى”. سوندىقتان جوعارىدا كەلتىرىلگەن عىلىمي-ءادىستەمەلىك, تاجىريبەلىك وي قورىتىندىلارىن سارالاي كەلىپ, بىلاي تۇجىرىمداۋعا بولادى. ول ەتنوس سۋبەكتىسىن تاربيەلەيتىن ءبىردەن-ءبىر ورىن – قازاق مەكتەبى. قازاق مەكتەبىن جاڭارتۋ, مازمۇنىن تەرەڭدەتۋ ونىڭ جۇمىسىن قايتا قۇرۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ باستى مىندەتى. ۇلت مەكتەبىندەگى بوياۋدىڭ باستى بەلگىسى – وندا ۇلتتىق رۋحتىڭ بولۋى. سوندا وقۋشىدا ۇلتتىق سانا قالىپتاسادى. جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىندا تۋعان حالقىنا دەگەن قۇرمەت, سۇيىسپەنشىلىك سەزىمى ۇيالاپ, ۇلتتىق رۋحى داميدى. انا ءتىلىن, ءدىلىن, ءدىنىن, ونىڭ تاريحىن, مادەنيەتىن, ونەرىن, سالت-ءداستۇرىن, رۋحاني-مادەني مۇرالارىن قاستەرلەيدى. ياعني اكادەميك ءاموناشۆيليدىڭ گرۋزين تىلىندە وقيتىن مەكتەپتەردىڭ ءبارىن ۇلتتىق مەكتەپ دەۋگە بولمايدى, سەبەبى ول مەكتەپتە ۇلتتىق رۋح بولۋى كەرەك دەگەن مازمۇندا ايتىلعان ويى ىسكە اسادى. جاس ۇرپاقتا نامىسشىلدىق, سەنىمدىلىك, شىدامدىلىق, جاناشىرلىق ءتارىزدى ۇلتتىق مىنەز قالىپتاسادى. سۇلۋلىقتى, تازالىقتى سۇيەتىن, دەنساۋلىعى مىقتى, ۇلت الدىندا تۇرعان ەرەكشە ءىستەردى شەشۋگە قابىلەتتى, ىسكەر, جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى, ءوز بەتىنشە ويلاي الاتىن العىر, تاكاپپار جەكە تۇلعا تاربيەلەنەدى. ۇلتتىق يدەيا, ياعني ءتىل, ءدىل, ءدىن ىسكە اسادى. ۇستاز ەڭبەگى ەرتەڭگى كۇن ءۇشىن جاسالادى, ول ەڭبەك ەتەتىن قازاق مەكتەبىن بۇگىن دامىتۋ كەرەك دەگەندەگى ماقساتىمىز حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ارتقان, تاۋەلسىز گۇلدەنگەن قازاق ەلىن سومدايتىن جاڭا قازاقتى تاربيەلەۋ اسا جاۋاپتى تاريحي مىندەت بولعاندىقتان, وسى ءبىر جولداردى قايتا-قايتا جازۋعا, ايتۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىرمىز. ءتىل ماسەلەسىنىڭ ەگەمەندىك العالى ايتارلىقتاي جەتىستىككە جەتپەۋى مەملەكەتىمىز بەن ۇلتىمىزعا سىن بولىپ تۇر. “ ۇلى دەرجاۆالى” ورىس ءتىلىن قولداۋ ات توبەلىندەي مونوپوليانى كۇشەيتىپ جىبەردى. بۇل قازاق ءتىلىنىڭ بەدەلىن ءتۇسىرىپ وتىر. ونى جۇرگىزىپ وتىرعان باسقا ەمەس, ورىس ءتىلدى قازاقتار. ايتپەسە, قازاقستاندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ۇلت ساياساتىنىڭ تۇراقتى, قالىپتى ساياسات ەكەنىنە توقسانىنشى جىلداردا-اق كوزدەرى جەتكەن بولاتىن. ءتىل دەگەنىمىز – ۇلتتىق بولمىس پەن پسيحولوگيا اياسىندا ەڭ سەزىمتال, ءارى ءنازىك سالا. سوندىقتان ونى قورعاۋ كەرەك. مەملەكەتتىك تىلگە, قازاق ءتىلىنە قاجەتتىلىك تۋعىزۋى قاجەت. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك قىزمەتكە جۇمىسقا تۇرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىلدەن – قازاق تىلىنەن ەمتيحان تاپسىرۋدى ءوز دەڭگەيىندە جولعا قويۋ كەرەك. ول ەمتيحان – قاتال تارتىپپەن ءادىل ءوتۋى شارت. ءدال وسىنداي ەمتيحاندى ەل پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتان باسقانىڭ ءوز دارەجەسىندە تاپسىرا الاتىنىنا كۇمانىم بار. ءبىز قازاقتاردى قازاقشا سويلەتپەي تۇرىپ, باسقا ۇلتتارعا مەملەكەتتىك تىلدە سويلە دەپ تالاپ قويۋىمىز, ءبىرىنشىدەن – ءادىلەتسىزدىك, ەكىنشىدەن – زاڭدى وكپە تۋعىزۋدىڭ جولى. ال قازاقشا ءسويلەگەن قازاقستاندىق پاتريوتتاردى قۇرمەتتەۋ – قازاقتىڭ پارىزى. ۇلى فيلوسوف گەگەل: ء“بىلىمدىلىكتىڭ ەڭ باستى فاكتورى تۋعان تىلدە سويلەۋ مەن ونى سىيلاۋدان باستالادى”, دەسە, ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ: ء“سوزى جوعالعان ۇلتتىڭ ءوزى دە جوعالادى”, دەۋى ءتىلدىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك, ومىرلىك ءمانىنىڭ قانشالىقتى قىمبات ەكەنىن كورسەتسە كەرەك. تۇركى حالىقتارى لاتىن الفاۆيتىنە كوشتى. ءبىزدىڭ دە كوشۋىمىز قاجەت. تۇركى تەگىمىزگە تارتۋ – تابيعي زاڭدىلىق. كەلەشەگىمىز دە وسى زاڭدىلىق نەگىزىندە بولۋعا ءتيىس. لاتىن ءالفاۆيتى – كونە جانە حالىقارالىق الفاۆيت. ونىمەن اعىلشىندار, يتالياندار, فرانتسۋزدار, نەمىستەر جازادى. 1929-1939 جىلدارى قازاقستاننان شىققان كىتاپتار, گازەت, جۋرنالدار لاتىن الفاۆيتىمەن باسىلىپ شاقتى. لاتىن ءالفاۆيتى – جازبا مادەنيەتىمىزدىڭ بەلگىلى ءبىر تاريحي كەزەڭىندە بولدى. كەزىندە ۆ.ي.لەنين ورىس حالقىنىڭ وكىلى بولا تۇرىپ, لاتىن الفاۆيتىنە كوشۋدى “بۇل كۇنشىعىستاعى مادەني رەۆوليۋتسيا” دەپ باعالاعان بولاتىن. سوندىقتان بۇل تاريح ساحناسىنا جاڭا شىعىپ وتىرعان ماسەلە ەمەس. بۇرىن بولعان ءىستى جاڭا زامان تۇرعىسىنان سارالاپ, شەشىم قابىلداۋىمىز ءتيىس. ءبىر ماسەلە انىق, ول وسى ماسەلەنى ساياساتتاندىرۋ – دۇرىس ەمەس, بۇل بۇرىس شەشىمگە اپاراتىن جول. دۇنيەجۇزىلىك وركەنيەت نەنى قالاسا, سونى ىستەۋ – ءمىندەتىمىز. ساياسات – بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتىڭ عانا ولشەمى. مۇحامبەت دوسماعانبەت ۇلى, حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى. قىزىلوردا.
