رۋحاني كەلىسىم – قازاقستان قوعامى تۇراقتىلىعىنىڭ ىرگەتاسى

2015 جىل تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جىلناماسىنا جارقىن بەتتەرىمەن ەنەرى انىق. بيىلعى جىل قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جانە ەلى­مىز كونستيتۋتسياسىنىڭ 20 جىل­دىعى, ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىس­تىڭ 70 جىلدىعى جانە قازاق حاندى­عىنىڭ 550 جىلدىعى ءتارىزدى تاري­حىمىزداعى ىرگەلى وقيعالاردى مەرەكەلەۋمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. ءبىز قازىرگى كۇندە وسىنداي ايتۋلى وقيعالار قاتارىمەن كەمەل­­دەنگەن بيىلعى جىلدىڭ ەلىمىز­دى ماڭگىلىك ەلگە اينالدىرۋ ماق­ساتىندا قولعا الىنىپ وتىر­عان باتىل جوبالار مەن باعدار­لا­مالاردىڭ ءساتتى ىسكە اسقان جىلىنا اينالعانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋى ەلىمىزدە جىل سايىن 18 قازاندا ءداستۇرلى تۇردە اتالىپ وتەتىن رۋحاني كەلىسىم كۇنىمەن دە تىكەلەي بايلانىستا كورىنىس تابادى. 1992 جىلعى قازان ايىندا الماتى قالاسىندا رۋحاني كەلىسىمنىڭ ءبىرىنشى كونگرەسىن وتكىزۋدە ەلباسىنىڭ ءرولى ەرەكشە. اتالعان كونگرەسكە قاتىسقان تانىمال ءدىني جانە قوعام قايراتكەرلەرى وسى كۇندى ادامدار اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىككە قول جەتكىزۋ جانە بىتىمگەرشىلىكتى ىزدەۋ كۇنى رەتىندە بەكىتۋدى ۇسىنعان بولاتىن. ەگەر وتكەنىمىزگە وي جۇگىرتەر بولساق, وندا العاشقى بۇكىلالەمدىك رۋحاني كەلىسىم كونگرەسى 1893 جىلى اقش-تىڭ چيكاگو قالاسىندا وتكەنىن كورەر ەدىك. تەك اراعا عاسىر سالىپ وسىناۋ ىزگى باستاما قازاق جەرىندە ناقتى ىسكە اسا الدى. ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, اقش, رەسەي, اۆستريا, يتاليا, شۆەي­تساريا, ءۇندىستان جانە باسقا دا ەلدەردەن كەلگەن الماتىداعى رۋحاني كەلىسىمنىڭ ءبىرىنشى كونگرەسىنە قاتىسۋشىلار ءوز مانيفەسىندە 18 قازاندى رۋحاني كەلىسىم كۇنى رە­تىندە اتاپ ءوتۋ باستاماسىن كوتەردى. رۋحاني كەلىسىم كۇنى ەلوردامىز استانا قالاسىندا 1997 جى­لى العاشقى رەت كەڭ كولەمدە اتالىپ ءوتىپ, ول وزىمەن بىرگە قايى­رىمدىلىق ىستەرگە قولعانات بولۋدىڭ جاڭا ميسسياسىن الىپ كەلدى. ىزگىلىك پەن مەيىرىمدىلىككە جول سالعان وسىناۋ باستاما بۇكىل ەل كولەمىندە جالعاسىن تاپتى. وسى ورايدا 2010 جىلى استانا قالاسىندا وتكەن رۋحاني كەلىسىم كۇنىندە بۇكىلالەمدىك رۋحاني مادەنيەت فورۋمىنىڭ اشىلۋ شاراسى وتكەنىن جانە وعان الەمنىڭ 70 ەلىنەن دەلەگاتتار قاتىسقانىن ايتا كەتۋ كەرەك. قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نا­زارباەۆ فورۋمعا قاتىسۋشىلار مەن مەيماندار الدىندا سويلەگەن سوزىندە ءوز ويىن: «بەيبىتشىلىككە, كەلىسىم مەن ادىلدىككە ۇمتىلۋ كەز كەلگەن حالىقتىڭ رۋحاني مادەنيەتىنىڭ نەگىزىن قۇرايدى. وسى تۇرعىدان العاندا, كوپۇلتتى قازاقستاندىق مادەنيەتتىڭ رۋحاني باستاۋلارىن نىعايتا ءتۇسۋ ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىمىزدىڭ ماڭىزدى بولىگى بولىپ تابىلادى. قازاقستاندا جىل سايىن رۋحاني كەلىسىم كۇنى اتالىپ وتەدى. ەلوردامىز استانا قالاسى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزى وتەتىن ورىنعا اينالدى... بۇگىنگى كۇندە ءتۇرلى ەتنوستىق جانە ءدىني ەرەكشەلىكتەرگە يە ادامداردى بىرىكتىرۋگە قابىلەتتى رۋحاني قۇندىلىقتاردى ورنىقتىرۋ الەمنىڭ ءارتۇرلى ەلدەرىنىڭ ءدىني كوشباسشىلارى, عالىمدارى, مادەنيەت پەن ونەر قايراتكەرلەرى تاراپىنان ۇنەمى نازار اۋدارۋدى جانە كۇش-جىگەردى قاجەت ەتەدى», – دەپ تۇيىندەگەن بولاتىن. سوندىقتان, الداعى رۋحاني كەلىسىم كۇنى قارساڭىندا ونىڭ ءبىزدىڭ قوعامداعى ورنى مەن مانىنە كەزەكتى رەت وي جۇگىرتىپ قويۋدىڭ ماڭىزى زور دەپ بىلەمىن. قازاقستان رەسپۋبليكاسى – بۇل ەۋرازيا قۇرلىعى مەن ۇلى جىبەك جولىنىڭ ورتالىعى, ءار­تۇر­لى وركەنيەتتەر مەن رۋحاني مادە­نيەتتەردىڭ توعىسقان جەرى. تۋعان جەردىڭ تاريحىن تانۋ وسى جەردەگى ارحەولوگيالىق جادىگەرلەردى, جازباشا تاريحي قۇجاتتاردى جانە سان عاسىرلاردان بەرى حالىقپەن جاساسىپ كەلە جاتقان ءاپسانالار مەن اڭىزداردى بىلۋگە ۇمتىلدىرادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ 1992 جىلى وتكەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-سەسسياسىندا: «ءبىز ازيادا ەرەكشە تاڭعالدىرار جەردە ءومىر سۇرەمىز. الەمنىڭ بارلىق جەتەكشى دىندەرى – يۋدايزم, بۋدديزم, حريستياندىق, يسلام – ءبىزدىڭ قۇرلىعىمىزدىڭ قاسيەتتى جەرلەرىندە باستاۋ الدى... مەن ءبىزدىڭ بارلىعىمىزعا بولاشاق سىن-تەگەۋرىندەرگە بەيىمدەلۋدىڭ وڭتايلى جولدارىن ىزدەستىرۋدە, ادامزات الدىندا ۋاقىت وتكەن سا­يىن وزەكتىلىگى ارتىپ كەلە جاتقان ءبىرتۇتاس ورتادا ءومىر ءسۇرۋدىڭ جاڭا نەگىزدەرىن قالىپتاستىرۋدا ۇجىمداسۋىمىز قاجەت ەكەندىگىنە سەنىمدىمىن», – دەگەن بولاتىن. ەلبا­سىمىزدىڭ وسىناۋ اتالى پىكىرى­نىڭ وزەكتىلىگى قازىرگى كۇندە قايتا جاڭعىرىپ وتىر. وركەنيەتتىڭ رۋحاني الەۋەتىنە نەمقۇرايلى قاراۋ بۇگىنگى الەمدەگى جاھاندىق دەڭگەيدەگى رۋحاني جانە ادامگەرشىلىك داعدارىستارعا الىپ كەلىپ وتىرعانى بارلىعىمىزعا ايان. وسىناۋ ۇدەرىس ادامنىڭ ءوزىنىڭ ۇلتتىق تامىرىنان, تاريحى­نان جانە ادامزاتتى سان عا­سىرلار بويى ۇيىتىپ كەلگەن بەي­بىت­شىلىك, كەلىسىم, مەيىرىم­دىلىك, قايى­رىمدىلىق جانە جا­نا­شىرلىق ءتارىزدى قۇندىلىقتاردان بوي الىس­تاتۋمەن قاتار كورىنىس تابۋدا. جاھاندىق دەڭگەيدەگى وسىنداي كۇردەلى جاعدايدا ەلباسىمىز رۋحاني كەلىسىم – ءبىز ءوزىمىزدىڭ جاڭا تاريحىمىزدا ەكونوميكا, ينتەگراتسيا, جاڭعىرتۋ جانە وسى ءتارىزدى باسقا دا ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى باسىمدىقتارمەن ءبىر قاتاردا ءمان بەرۋىمىز ءتيىس بولاتىن قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى دەگەن وتە ماڭىزدى ويدى ورتاعا سالدى. قازاقستان حالقىنىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىنە جانە قازاق حالقىنىڭ بولمىسىنداعى سان عاسىرلاردان بەرى جاساسىپ كەلە جاتقان ەتي­كالىق كودەكستەن باستاۋ الاتىن رۋحاني مۇراتتارعا تۇعىرلاناتىن نەگىزدەر ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قايتا تىنىس الا باستادى. سوندىقتان باسقا يدەيالار مەن كوزقاراستارعا توزىمدىلىك تانىتۋدان, ءارتۇرلى دىندەر مەن ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ءداستۇرلى رۋحاني-ادامگەرشىلىك جانە مادەني قۇندىلىقتاردى ۇقىپ­تى­لىقپەن قابىلداۋىنان كورى­نىس تاباتىن حالقىمىزدىڭ ءدىلى مەن رۋحىنىڭ اشىقتىعى بۇگىنگى قازاق­ستان قوعامىنداعى رۋحاني كەلىسىم­نىڭ تۇعىرى بولىپ تابىلاتىنى ءسوزسىز. شىنىندا دا, ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم وسىن­داي قىسقا مەرزىم ارالىعىندا ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋ­مەت­تىك-مادەني سالالاردا اۋقىم­دى وزگەرىستەر جاساۋعا ءمۇم­كىن­دىك بەردى. وسى رەتتە, ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ جاڭا تاريحى ءتۇرلى مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ بەيبىت قاتار ءومىر سۇرە الاتىندىعىنا عانا ەمەس, سونداي-اق ولاردىڭ قوعامنىڭ دامۋىنا وڭ ىقپال ەتە العاندىعىنا شىنايى دالەل بولعاندىعىن اتاپ وتكەن ءجون. قازاقستاندا جاساقتالعان مەملەكەت پەن ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ ءوزارا قاتىناس مودەلى ءدىندارلاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن سىيلاۋعا, ءوزارا تۇسىنىستىككە قول جەتكىزۋگە جانە ارىپتەستىك قاتى­ناستار ورناتۋعا نەگىزدەلگەن. ەلى­مىزدە ار-وجدان, ءدىني سەنىم بوستان­دىعىن جانە وي ەركىندىگىن قامتا­ماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان. مەملەكەتتىڭ ءدىن سالاسىنداعى ۇيلەستىرىلگەن ءارى پارمەندى سايا­سا­تىنىڭ ناتيجەسىندە, ءدىني جانە ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ رۋحاني كەلىسىمگە قوسقان ۇلەستەرىنىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەتنوستىق جانە ءدىني نەگىزدەگى شيەلەنىستەردىڭ جولىنا بەرىك توسقاۋىل قويۋ قامتاماسىز ەتىلدى. ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءدىن مەملەكەتتەن بولىنگەن زايىرلى مەملەكەت ەكەندىگى ناقتى ايقىندالعان. دەگەنمەن, مەملەكەتتىڭ دىنگە قاتىناسى تۋرالى ايتقاندا, ءدىن سا­لاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەر مەم­لەكەت تاراپىنان تىس قالماي­تىن­دىعىن اتاپ وتكەن ءجون. قازاقستان قوعامىندا بەرىك ورنىققان رۋحاني كەلىسىم حالقى­مىزدىڭ مادەني جانە رۋحاني ءومىرىنىڭ دامۋىنداعى حانا­في باعىتىنداعى يسلام مەن پراۆو­سلاۆيەلىك حريستاندىقتىڭ تاريحي ءرولىن مويىنداۋعا, سونداي-اق, قازاقستان حالقىنىڭ رۋحاني مۇ­را­سىمەن ۇيلەسەتىن وزگە دە دىندەردى سىيلاۋعا ۇندەيدى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدەگى ءدىني بىرلەستىكتەر تاراپىنان قايى­رىم­دىلىق كومەكتەر كورسەتۋ, وتبا­سىلىق قۇندىلىقتاردى نى­عايتۋ, قىلمىستىڭ الدىن الۋ سەكىل­دى كوپتەگەن ماڭىزدى الەۋمەتتىك جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ ەتنوس­ارالىق جانە كونفەسسيا­ارا­لىق كەلىسىمدى نىعايتۋدا قول جەتكىزگەن بىرەگەي تاجىريبەسى الەم­دىك قوعامداستىقتىڭ سۇرا­نى­سىنا كۇن وتكەن سايىن يە بولا تۇسۋدە. بۇگىنگى تاڭدا الەم كارتاسىندا ەلوردامىز استانا قالاسى – الەم­دىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەر­لەرىنىڭ سەزىن شاقىرۋ ءجونىن­دەگى ەلباسىنىڭ ماڭىزدى باستاماسى ىسكە اسىرىلىپ وتىرعان مادەنيەتارالىق جانە دىنارالىق ۇنقاتىسۋ ورتالىعى رەتىندە تانىلۋدا. الەم ەلدەرىنىڭ ءدىنباسىلارى مەن ساياسي ليدەرلەرى ەۋرازيا جۇرەگىندەگى قازاق جەرىندە رۋحاني كەلىسىم نەگىزى قالانىپ, دىندەر ۇنقاتىسۋى شىن مانىندە جۇزەگە اسقاندىعى جونىندە ورتاق پىكىردى ۇستانادى. ۇستىمىزدەگى جىلعى 10 ماۋسىمدا وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ V سەزىندە سويلەگەن سوزىندە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن الەم حالىقتارى اراسىندا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمگە قول جەتكىزۋ ماقساتىندا ساياسي جانە ءدىني ليدەرلەر اراسىنداعى ءۇن­قاتىسۋدى دامىتۋداعى قازاق­ستان پرەزيدەنتىنىڭ ليدەرلىك قاسيەتىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. 2003 جىلدان باستاپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى ارالىقتا ءبىزدىڭ ەلى­مىزدە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ بەس سەزى وتكەندىگى بەلگىلى. بۇل سەزدەر وركەنيەتتەر, مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ جاھاندىق ۇنقاتىسۋى تۋرالى يدەيا­لاردى ىسكە اسىرۋعا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سۇحباتقا ءتۇسۋ نيەتى ەلەۋلى ۇلەس قوساتىندىعىنىڭ ايعاعىنا اينالدى. وسى تۇرعىدان العاندا, استانا سەزى عالامدىق دەڭگەيدە رۋحاني ۇنقاتىسۋعا تىڭ سەرپىن بەرىپ, قازىرگى كۇندە قارقىندى جۇمىس ىستەپ وتىرعان وركەنيەتتەر اليانسى, اۋليە ەدجيديا قوعا­مى, دوحاداعى دىنارالىق ۇنقا­تىسۋ كونفەرەنتسياسى, مەككە حالىق­ارالىق مۇسىلمان كونفەرەنتسيا­سى, مادريد حالىقارالىق فورۋ­مى جانە باسقا دا ۇنقاتىسۋ الاڭ­دارىنىڭ قۇرىلۋىنا سەبەپ بولدى دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىز. ءدىني ليدەرلەر سەزىن وتكىزۋ ارقىلى جاھاندىق دەڭگەيدە رۋحاني كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ­دەگى قازاقستاننىڭ جانە ونىڭ كوش­باسشىسىنىڭ ءرولىن ءۇندىستاننىڭ اسا كورنەكتى جازۋشىسى جانە قوعام قايراتكەرى رابيندرانت تاگوردىڭ ءاربىر ۇلت وزىندە بار جاقسىلىقتى جالپىنىڭ يگىلىگى ەتۋى ءتيىس دەگەن سوزدەرىمەن بىلدىرۋگە بولادى. اسىل رۋح – ۇلت بايلىعى, ال ونىڭ جەتىستىگى – بىرجاقتى جە­كە مۇددەلەردى جەڭە وتىرىپ, الەم ەلدەرىن رۋحاني كەلىسىمدى اسقاق­تاتۋعا شاقىرۋ بولىپ تابىلادى. قازاقستاندا زاماناۋي مەملە­كەتتىلىكتىڭ قالىپتاسۋ تاريحى اۋەل باستان-اق دامۋ جولىمىزدىڭ دۇرىس تاڭدالعانىن كورسەتەدى. بۇل ءبىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ تۇعىرى رەتىندە انىقتالعان سايا­سي تۇراقتىلىقتى, ۇلتارالىق ءجا­نە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى, الەۋەتى كۇشتى ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋ ماقساتىن ۇستانعان ەلباسىنىڭ ساياسي كورەگەندىگىنىڭ ارقاسى ەكەندىگىنە سەنىمدىمىن. مەن جوعارىدا ايتىپ وتىرعان ويلار جەلىسىندە رۋحاني كەلىسىم كۇنىن رۋحاني-ادامگەرشىلىك قۇن­دىلىقتاردى وي ەلەگىنەن وتكىزە وتىرىپ, وسى نەگىزدە جاڭا ەتيكالىق باسىمدىقتاردى قالىپتاستىرۋ كۇنى دەگەن بولار ەدىم. ويتكەنى, ۇلتتىڭ رۋحاني-مادەني دامۋىنا قولعابىس ەتەتىن جاڭا داستۇرلەرگە قولداۋ كورسەتۋ جانە ورنىقتىرۋ ارقىلى ءبىز جالپى ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردىڭ كوكجيەگىن ۇزارتا تۇسەمىز. ءبىز وسى ارقىلى قازاقستاننىڭ جاڭا عاسىردا بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك اۋماعى رەتىندە دامۋ بولاشاعىنا شەكتەۋسىز كەڭىستىك اشاتىنىمىزعا كامىل سەنىمدىمىن. ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى.