“بالالار الەمى” امبەباپ ءدۇكەنىنىڭ ءىشى. مۇندا نە كەرەك ءدۇنيەنىڭ ءبارى بار. جاڭا تۋعان نارەستەلەرگە ارنالعان سىلدىرماقتان باستاپ, كيىم-كەشەك, ويىنشىقتار, كىتاپ, قاعاز-قالام دەيسىز بە, اينالاداعى قىزىلدى-جاسىلدى جارقىلداعان دۇنيە كوزدىڭ جاۋىن الادى. كەنەت شەشەسىنىڭ ەتەگىنە جارماسقان, جاس شاماسى 5-6-داعى ءبىر بالانى بايقاپ قالدىق.
– اپا, ماعان انا قىلىشتى الىپ بەرشى. دوك مان سياقتى قىلىشتاسىپ ويناعىم كەلەدى, – دەپ بالا قىلقىلداپ قويار ەمەس.
– بالاڭىز قازاقشا سويلەيدى ەكەن, – دەدىك ءبىز بەيتانىس كەلىنشەكتى اڭگىمەگە تارتىپ.
– ءيا, نەسىن ايتاسىز, قازاقشامىزعا ورالىپ, ءبىر جەتىسىپ قالىپ ەدىك. كۇيەۋىم ەكەۋمىز بالالارىمىزعا ۇلتتىق تاربيە بەرسەك دەپ اۋرەمىز. بىراق وسى شىركىندەر قىزىعىپ وقيتىن كىتاپتار دا, تامسانىپ تاماشالايتىن كينولار دا قازاق تىلىندە تىم تاپشى بولىپ تۇر. دوك مان دەپ تۇرعانى دا سەريالدىڭ كەيىپكەرى. سونداي فيلمدەر نەگە وزىمىزدە ءتۇسىرىلمەيدى ەكەن, – دەدى كەلىنشەك بالاسىنا قىلىشتى اپەرىپ جاتىپ.
– ءوزىمىزدىڭ الپامىس, قوبىلاندى باتىرلار بار ەمەس پە؟! سولار جايلى نەگە بىلمەيدى. دوك مان دەگەنىڭىز, ءوزارا قىرقىسقان كورەيلىكتەر تۋرالى سەريالدىڭ باس كەيىپكەرى عوي. ال ءبىزدىڭ باتىرلاردىڭ سىرتقى جاۋدان ەلدى قورعاعانىن بالاعا ايتۋ كەرەك.
بەيتانىس كەلىنشەك رەنىشتى تۇردە بۇرىلىپ, ەسىككە قاراي بەتتەدى. شىنىندا دا ءبىز قايدا بارا جاتىرمىز وسى؟! باياعى كەڭەس زامانىندا ءبىزدىڭ قاتارلاستارىمىزدىڭ كورەتىنى ورىسشا مۋلتفيلمدەر بولاتىن. ماسەلەن, “نۋ, پوگودي!”, “كروكوديل گەنا”, “چەبۋراشكا”, “ماۋگلي” جانە تاعى باسقالارى. ءسويتىپ, نە كەرەك, سولاردى تاماشالاعاندار وزگە تىلگە بەرىلىپ, قازاقشاسىن ۇمىتا باستادى. سول كەزدەرى اۋىل بالالارىنىڭ جانىنا ازىق بولعان قازاق ءمۋلتفيلمىنىڭ اتاسى امەن قايداردىڭ “قارلىعاشتىڭ قۇيرىعى نەگە ايىر؟”, “اقساق قۇلان” مۋلتفيلمدەرى بولاتىن. قاھارلى حانعا بالاسىنىڭ ءولگەنىن دومبىرامەن جەتكىزگەندە كومەيىنە ىستىق قورعاسىن قۇيىلعان دومبىرانىڭ مايىرىلىپ سىنعانىن كورىپ, كوزىمىزگە جاس العانىمىز دا ەستە. ناعىز قازاق قازاق ەمەس, ناعىز قازاق دومبىرا دەگەندەي, جاس ۇرپاقتى ۇلتتىق ەرەكشەلىككە, باۋىرمالدىققا كەڭەستىك كەزەڭنىڭ قيتۇرقى ساياساتىنان قورىقپاي-اق, تاربيەلەي بىلگەن امەن قايدارعا بۇگىندە بىرنەشە بۋىن ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ العىسى شەكسىز. ال ەندى بۇگىنگى ءبۇلدىرشىن نە كورىپ ءجۇر؟! ەندى سوعان كەلەيىك. ماسەلەن, بالالارعا ارنالعان ءNىckelodeon ارناسى “باتىل پينگۆيندەر” جايلى مۋلتفيلمدى ءجيى كورسەتەدى. ول بىرنەشە سەريادان تۇرادى. كەيبىرەۋلەر بۇل مۋلتفيلمدەر جيناعىن كوشىرىپ الىپ, بەينەتاسپاسىن كوشەدە ءويتىپ-ءبۇيتىپ ساتىپ تا ءجۇر. بۇل مۋلتفيلمدەگى كەيىپكەرلەر – پينگۆيندەر مەن مىسىق جانە ونىڭ دوستارى. مۋلتفيلمدە مىسىق ۇدايى كەلەڭسىز جاعدايلارعا ۇشىراپ جۇرەدى. وعان كومەككە كەلەتىن وقىمىستى پينگۆيندەر. باسىنا ءىس تۇسسە مىسىق ءوز قۇدايىنان كومەك سۇراي باستايدى. سوندا پينگۆيندەر ونىڭ باسىنا تۇسكەن ءىستى ساۋاتتى تۇردە, ءتۇرلى تەحنيكانىڭ كومەگىمەن شەشىپ بەرەدى. بالانى ءبىلىم-عىلىمدى يگەرۋگە ۇمتىلدىراتىن وسىنداي ءمۋلتفيلمدى وزىمىزدە جاساۋ سونشالىقتى قيىن با؟!
ارينە, اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتە بەرۋگە بولماس. بىرەن-ساران بولسا دا جاقسى دۇنيەلەر جوق ەمەس, بار. سونىڭ ءبىرى, قايىرعالي قاسىموۆتىڭ “قۇيىرشىق” (2001 جىل) اتتى ءمۋلتفيلمى. بالالاردىڭ پىكىرىنشە كوڭىلدىلىگىمەن, جەڭىلدىگىمەن باۋرايدى. جانە شىمكەنتتەگى “جەبە” كينوستۋدياسىنىڭ ”الدار كوسە”, “اڭقاۋ قاسقىر”, “قاناتتى بارىس” سياقتى اجەپتاۋىر ماعىنالى مۋلتفيلمدەرى بار, بىراق قازاق مۋلتفيلمدەرى ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا بولعاندىقتان, نوپىرلەگەن شەتەلدىك مۋلتفيلمدەردىڭ اراسىندا مۇلدە كورىنبەي تۇر. الىسقا بارماي-اق, كورشى رەسەيدى الىپ قارايىقشى. مۋلتفيلم بىلاي تۇرسىن, بالالارعا ارنالعان الدەنەشە ارناسى بار. ولار بالا تاربيەسىنە ەرەكشە ءمان بەرەدى. ال ءبىزدىڭ بالالار ءوز تىلىندە مۋلتفيلم كورە الماي, وزگە ەلدىڭ ارنالارىن تاماشالاۋعا ءماجبۇر. سوندىقتان ايتپاعىمىز, قازاقستاندا بالالارعا ارنالعان تەلەارنا اشۋ دا كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. ءبىز قازىر وركەنيەتكە قاراي ورلەپ كەلە جاتقان مەملەكەتپىز. قاراپ وتىرساق, ءبىزدىڭ وتاندىق تەلەارنالاردان شىعاتىن ءبىر-ەكى بالالار حابارى قازاقشا باستالسا, اقىر سوڭىندا ورىس ءتىلدى بالالار دا ۇعۋ كەرەك قوي دەگەن جەلەۋمەن قازاقشا باعدارلامالار ورىسشالانىپ كەتەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل ناعىز جالپاقشەشەيلىك نەمەسە قانىمىزعا سىڭگەن ەسكى اۋرۋ. ولاي دەيتىنىم, حاباردى شۇبارلاماي, تازا قازاق تىلىندە جاساساق, وزگە ءتىلدى بالالاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋىنە مۇمكىندىك تۋار ەدى عوي. سونداي-اق قازاقستان مەملەكەتىنىڭ تاريحىن, ەلدىگىن, جەتىستىگىن بالالارعا بالا تىلىمەن ءتۇسىندىرىپ بەرۋ جاعى دا كەمشىن ەكەندىگىن جاسىرعىم كەلمەيدى. جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا جاستايىنان سىڭىرەتىن ۇلتتىق مادەنيەتىمىز, ادەت-عۇرپىمىز, ءتىلىمىز, ءدىنىمىز جايلى جۇيەلى حابارلاردىڭ جوقتىعى دا جانعا باتادى. ادام بالاسى كوزىمەن كورگەنگە تاۋەلدى دەپ بەيتانىس كەلىنشەك ايتقانداي, بالالار تاڭەرتەڭنەن باستاپ كوزى ۇيقىعا كەتكەنشە وزگەنىڭ ۇسىنعان قىزىعىن تاماشالايدى. وزدەرى كۇندە كورەتىن داشاعا ەلىكتەپ, داشا دەپ تۇرىپ, داشا دەپ جاتادى. اعىلشىنشا ۇيرەنۋگە دەن قويادى. ءبولمەلەرىنىڭ ءىشى, داپتەرلەرىنىڭ سىرتى تولعان داشانىڭ سۋرەتى. ءبىز بۇل ارادا وزگە ءتىلدى ۇيرەنبەسىن دەپ تۇرعامىز جوق, ەڭ الدىمەن بالاعا ءوزىنىڭ قاي حالىقتىڭ وكىلى ەكەندىگىن ۇعىندىراتىن, قازاق ەكەنى ءۇشىن ماقتاناتىن دۇنيە ۇسىنا الماي جۇرگەنىمىزدى ايتىپ وتىرمىن. قازىرگى مۋلتفيلمدەر جايلى ءبىر-ەكى بالادان سىر تارتىپ, ءپىكىرلەرىن ەستىپ كورگەن ەدىك. جاسى ون ەكىدەگى داۋلەت بىلاي دەدى:
– مۋلتفيلمدەردى كورگەندى جاقسى كورەمىن. قازاق مۋلتفيلمدەرى دەيسىز بە؟ ءبىر-ەكەۋىن كورگەنمىن. بىراق ولار شىتىرمان وقيعالى ەمەس. “شرەك”, “نيندزيا تاسباقالارى”, ء“ورمەكشى ادام” سياقتى بولسا عوي.
– بۇل مۋلتفيلمدەردىڭ بارلىعىنىڭ دا كىتاپشالارى بار. ول ارقىلى كىشكەنتاي بالالار ءارىپ ۇيرەنسە, ءبىزدىڭ جاسىمىزداعىلار شەت ءتىلىن ءبىلىپ شىعادى. سۋرەت سالۋعا ۇيرەتەدى. جانە ءارتۇرلى جاعدايلاردان, قيىندىقتاردان ورمەكشى ادام نەمەسە شرەك سياقتى جول تاۋىپ شىعۋعا بولاتىنى جايلى كەڭەستەر بەرەدى – دەدى اڭگىمەگە ارالاسقان ايدىن دەگەن بالا.
بالا كورگەنىن, تۇيسىنگەنىن ايتادى. ولاردىڭ اڭگىمەسىنەن ءتۇيگەنىمىز, بالا جانىن باۋرايتىن حابارلاردىڭ, ولار ەلىكتەيتىن كەيىپكەرلەردىڭ وزىمىزدە جوقتىعى. وسى جانعا باتادى. ءيا, ءبىز قازىر بالالار حابارى نەمەسە كينوسى تۇرماق, مۋلتفيلم جاساۋدا الەم ەلدەرىنەن 80-90 جىل ارتتا قالىپ وتىرمىز؟! ال بالالار بولسا باسقا ەلدىڭ تانىم-تۇسىنىگىمەن ءوسىپ كەلەدى. سودان بارىپ, بالالارىمىزدىڭ ءتىلى ۇيدە وتىرىپ-اق وزگە تىلدە شىعاتىن بولدى. ەڭ وكىنىشتىسى, سول.
راۋشان نۇعىمانبەكوۆا.
