كوشى-قون كوميتەتىنىڭ پاۆلودار وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى مارات جۇماباەۆپەن اڭگىمە
– مارات جيەنشە ۇلى, تۇستىك جاققا كەلەتىن ورالماندار كوشىندە ءالى جونگە كەلمەي جاتقان ماسەلەلەر از ەمەس سياقتى. جالپى, 1991 جىلدارمەن سالىستىرىپ قاراعاندا قازىرگى كوشى-قون جاعدايى قالاي؟
– ارينە, كوشى-قون جايى قاتىپ قالعان ەرەجە, تارتىپكە باعىنبايدى عوي, ۋاقىتىنا ساي وزگەرىستەر, تولىقتىرۋلار دا بولادى. قازىرگى كەزدە “حالىقتىڭ كوشى-قوڭى تۋرالى” زاڭ جوباسى تالقىلانۋدا. الىستاعى اعايىندى قابىلداپ الۋ كەزىندە كەزدەسەتىن ءسىز ايتقانداي, جونگە كەلمەي جۇرگەن جايلار وسى جاڭا جوبا ارقىلى جۇيەلەنىپ قالىپتاسار دەگەن ويىمىز بار. شەتەلدەردەگى باۋىرلارىمىزدى تاريحي وتانىنا, اتامەكەنىنە كوشىرىپ اكەلۋ بۇل ەلباسىنىڭ ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قولى جەتكەن كۇننەن باستاپ جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ەلدىك ساياساتى ەكەنى بارىمىزگە ايان. ول كەزدە 1991-1992 جىلدارى اعايىندار موڭعوليادان ەكى ۇكىمەتتىڭ كەلىسىمىمەن ەڭبەك شارتى بويىنشا كوشىپ كەلە باستادى. ءسويتىپ, تۋعان جەرگە تابان تيسە بولعانى دەپ الىپ-ۇشىپ جەتكەن ناعىز پاتريوتتار لەگى وسىلاي كەلگەن ەدى. قازىر سول كەزدە كەلگەن اعايىندارىمىز وبلىستىڭ باياناۋىل, ماي اۋدانىنىڭ اقجار اۋىلىندا, ەكىباستۇز, اقسۋ قالاسى اۋماعىنا قاراستى اۋىلداردا تۇرىپ جاتىر. ال 1993 جىلدان باستاپ ورالمان وتباسىلارىن ارنايى كۆوتا بويىنشا كوشىرىپ الا باستادىق. وزگەرىس دەپ وتىرعانىمىز دا وسى. ودان كەيىنگى ءبىر جىلدارى ەلىمىز ەكونوميكاسىندا قالىپتاسقان كۇردەلى جاعدايعا بايلانىستى جالپى شەتتە جۇرگەن اعايىنداردى كۆوتا بويىنشا كوشىرىپ اكەلۋ سايابىرسىپ قالدى. ودان كەيىن بۇل ءۇردىس قايتا جاندانىپ, 2001 جىلدان باستاپ كۆوتا سانى جىل سايىن قوسىلا باستاسا, 2005 جىلدان باستاپ ءتىپتى, شەتتەن كوشىپ كەلۋ كۆوتاسى الداعى ءۇش جىلعا دەپ بەكىتىلدى. وسىلايشا وسى جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزگە 1 ميلليونعا جۋىق باۋىرلارىمىز قونىس اۋدارىپ كەلسە, ولاردىڭ 6521 وتباسى نەمەسە 29445 ادامى سولتۇستىككە, ءبىزدىڭ ءوندىرىستى وبلىسقا كەلىپ قونىستاندى. مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, 1991-2001 جىلدار ارالىعىندا 2142 وتباسى نەمەسە 9062 ادام كوشىپ كەلگەن بولسا, قالعان 4379 وتباسى, ياعني 20383 ادام 2002-2010 جىلداردىڭ ەنشىسىنە ءتيىپ وتىر.
– بۇل اعايىنداردىڭ ءبارى موڭعوليادان كەلگەندەر مە؟
– جوق, قازىر ولاي ەمەس, العاشىندا نەگىزىنەن بايانولگەي, قوبدا جاعىندا تۇراتىن قانداستارىمىز كەلگەن بولسا, بۇل كۇندەرى ولاردىڭ قاتارىندا وزبەكستان جاقتان جەتكەن 2248, رەسەيدەن 1548, تاجىكستان, قىرعىزستان, قىتاي, اۋعانستان ەلدەرىنەن 190 وتباسى قونىس اۋدارىپ كەلدى. وتكەن جىلى تاعى دا 253 وتباسىن, بيىلعى جىلدىڭ العاشقى بەس ايىندا 77 وتباسىن قابىلداپ الدىق. قونىستانۋشىلاردى ەلىمىزدە قابىلدانعان كوشى-قون ەرەجەلەرىنە سايكەس كوشىپ كەلۋ كۆوتاسىنا ەنگىزىپ, ولارعا تۇراقتى تۇراتىن جەرلەرىنە م ۇلىكتەرىمەن قوسا اپارۋ ءجونىندەگى شىعىستارىن وتەۋ, كەلگەن جەرى بويىنشا تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا, ءبىر جولعى جاردەماقى تولەۋ ءىسى قابىلدانعان تالاپتارعا سايكەس جۇرگىزىلەدى. ولاردىڭ بالالارى تۇگەلدەي مەكتەپكە قابىلدانىپ, زەينەتكەرلەر مەن مۇگەدەكتەرگە تۇراقتى تىركەۋگە تۇرعان جەرلەرىنەن ەلىمىزدىڭ زاڭنامالارىنا سايكەس زەينەتاقى تاعايىندالادى. الايدا, جاسىرارى جوق, سوڭعى ەكى جىلدا كوشى-قون قارقىنى باسەڭسىگەنى راس. بۇل ەڭ اۋەلى الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ باۋىرلارىمىز تۇرىپ جاتقان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا كەرى اسەر ەتىپ, ولاردىڭ كوشىپ كەلۋىنە قاراجات تاپشىلىعى قولبايلاۋ بولىپ وتىرعاندىعىنان دەپ ويلايمىز. ال ءبىزدىڭ ەلىمىز كوشى-قون سالاسىنا بەلگىلەنگەن قارجىنى دا, جاقسى نيەت پەن جىلى كوزقاراستى دا اياپ وتىرعان جوق.
– سولتۇستىككە ورالمان كەلۋىن كەلەدى-اۋ, بىراق... دەگەنىمىزدىڭ دە ءوزىندىك ءبىر سەبەپتەرى بار. تۇرعىلىقتى قازاقتار بولا تۇرسا دا كەيبىر اۋىلداردا ورالمانداردىڭ بالالارىن وقىتاتىن قازاق ءتىلدى مەكتەپ تابىلمادى. مىسالى, ۋسپەن اۋدانىنىڭ پاۆلوۆكا دەگەن اۋىلىنا بارعان وزبەكستاننان كەلگەن ورالمان وتباسىنىڭ بالاسى جالعىز ءوزى 10 سىنىپتا قازاقشا وقىعانى بار. مەكتەپ بولماعان سوڭ ءبىرازى قايتا كوشىپ تە كەتتى. راس, قازىر وبلىستاعى قازاق مەكتەپتەرىندەگى وقۋشىلاردىڭ سانىن اعايىنداردىڭ بالالارى تولتىرا باستادى. ەكىنشىسى, اينالا قاپتاعان ءوندىرىس ورىندارى بولا تۇرا جۇمىسسىزدىققا تاپ بولدى, ورتاعا بەيىمدەلىپ كەتۋ, بەيىمدەۋ ماسەلەسى شەت قالا بەردى. وسى رەتتە “نۇرلى كوش“ باعدارلاماسىنان ءبىزدىڭ وبلىسقا تيەر پايدا بار ما؟
– قازىر قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن سىنىپتار دا, مەكتەپتەر دە جەتەدى. العاشقى كەزدەرى شىنىن ايتۋ كەرەك, بۇعان دايىندىق بولماعان دا شىعار. اۋىلداردىڭ وزىندە كوبى ورىس تىلىندەگى مەكتەپتەر ەدى. كەيىننەن ارالاس سىنىپتار ومىرگە كەلدى. جالپى “نۇرلى كوش” باعدارلاماسى بويىنشا ءبىزدىڭ وبلىستا دا وڭىرلىك جوبا جاسالدى. ەلىمىزدىڭ ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىمەن كەلىسىلىپ, بەكىتىلگەن دە بولاتىن. جوبانى دايىنداۋ بارىسىندا سوڭعى ون جىلدا وبلىسىمىزعا كوشىپ كەلگەن ورالمانداردىڭ قونىستانۋ ۇردىسىنە تالداۋ جاسالدى. ولاردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار, باسقاداي الەۋمەتتىك جاعدايلارىن تولىق شەشۋگە دە باسا نازار اۋدارىلدى. وبلىستىڭ 2015 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىنا سايكەس ەكونوميكالىق دامۋ ءمۇمكىندىكتەرى زور پاۆلودار, ەكىباستۇز, اقسۋ قالالارىنىڭ تۇيىلىسىندەگى وبلىس ورتالىعىنا قارايتىن قازىرگى لەنين كەنتى اتالاتىن بۇرىنعى قازانعاپ بي اۋىلى وسى جوباعا قاتىسۋشىلاردى قونىستاندىرۋ اۋماعى دەپ تاڭداپ الىندى.
– ارينە, ءبىر-بىرىنە جاقىن تۇرعان ءوندىرىستى ءۇش قالادان جۇمىس تابىلىپ, بالالارىن دا وقىتىپ اعايىندار ءبىر ارقا-جارقا قۋانىشقا كەنەلگەنىنە نە جەتسىن. باۋ-باقشا, مال وسىرۋگە دە ىڭعايلى جەرلەر ەكەنى بەلگىلى.
– وسى جەردەن جاڭا مەكتەپ, بالاباقشا, اۋرۋحانا, باسقا دا الەۋمەتتىك نىساندار سالىناتىن بولادى. جاڭا جوبا جوسپار بويىنشا 2012 جىلى قولعا الىنباق.
– كەيبىر اعايىندار كۆوتاعا قول جەتكىزۋ قيىن, جوق دەگەندە جارتى جىل جۇرەمىز دەيدى. تولىپ جاتقان قۇجات تولتىرۋ قاعازباستىلىقتان, تەكسەرۋلەردەن, كەزەك كۇتۋدەن, شارۋالارىن انا ءتىلىندە تۇسىندىرە الماي, مامانداردىڭ جاۋاپسىزدىعىنان شارشاعاندارىن ايتادى.
– قونىس اۋدارىپ كەلگەن بايىرعى ۇلت وكىلدەرى ورالمان مارتەبەسىن الىپ, تۇراقتى تىركەۋگە تۇرىپ, كۆوتاعا ەنىپ, قۇجاتتارىن ەلىمىزدىڭ ازاماتتىعىن الۋعا تاپسىرىپ, بانكىدە اشىلعان ەسەپ-شوتىنان اقشاسىن العانعا دەيىن ءبىرسىپىرا ۋاقىت وتەتىنى راس. “ورالمان ءمارتەبەسىن بەرۋ ەرەجەسىنە سايكەس ورالمان مارتەبەسىن بەرۋ جونىندەگى ءوتىنىش جانە قاجەتتى قۇجاتتاردى قابىلداۋ, “ورالمان” ەلەكتروندىق دەرەكقور بازاسى ارقىلى ءوتىنىش بەرۋشىنىڭ ءاربىر وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ءمالىمەتتەرىن باسقا اۋماقتىق ورگاندا ءتىركەلگەندىگى تۋرالى تەكسەرۋ جۇرگىزۋ, ورالمان مارتەبەسىن بەرۋ جونىندەگى شەشىم قابىلداپ, كۋالىگىن بەرۋ جۇمىستارىن ورىنداۋ ەرەجەدە ون جۇمىس كۇن ىشىندە اتقارىلۋعا ءتيىس بولسا, ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەر جەڭىلدەتىپ ەكى كۇن ىشىندە دايىنداپ بەرىپ وتىر. الايدا ورالمان مارتەبەسىن العاننان كەيىن تۇراقتى تىركەۋگە تۇرۋعا وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ جەرگىلىكتى جەرلەردەگى كوشى-قون پوليتسياسى بولىمشەلەرى ورالمان وتباسىلارىن ەكى ايعا جۋىق تەكسەرەدى. تۇراقتى تىركەۋگە تۇرعاننان كەيىن عانا ورالماندار ەرەجەگە سايكەس كوشىپ كەلۋ كۆوتاسىنا ەنگىزىلەدى. ال تۇراقتى تۇراتىن جەرىنە بارۋ جانە مۇلكىن اپارۋ جونىندەگى شىعىستارىن وتەۋ, كەلگەن جەرى بويىنشا تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا, ءبىر جولعى جاردەماقى تولەۋ ءىسى ولار قۇجاتتارىن ازاماتتىققا تاپسىرعاندىعى تۋرالى ءىىد-ءنىڭ كوشى-قون پوليتسياسى باسقارماسىنان قولداۋ حاتىن اكەلگەننەن كەيىن عانا ىسكە اسىرىلادى. جەرگىلىكتى كوشى-قون پوليتسياسى مەكەمەلەرى ورالمانداردان ازاماتتىققا قۇجات قابىلداپ الۋ, تەكسەرۋ, باسقا ورگانداردىڭ كەلىسىمىن الۋعا جوق دەگەندە 15-20 كۇن كەتەتىندىگىن تاجىريبە كورسەتىپ وتىر. ءسويتىپ, ورالمان اعايىننىڭ مەملەكەت تاراپىنان الاتىن جاردەماقىسىنا قول جەتكىزگەنگە دەيىن كەم دەگەندە ءۇش اي بويى تەرلەپ-تەپشىپ جۇرەتىنى سول. قازىر بۇل مەرزىمدى قىسقارتۋ جونىندە كوشى-قون پوليتسياسى باسقارماسىمەن جۇمىس جاساپ جاتىرمىز. ول جەرلەردە قازاق ءتىلىن جاقسى بىلەتىن, ورالمانداردى تۇسىنە الاتىن مامانداردىڭ بولۋىن قولعا الدىق. ءتۇبى بۇل ماسەلەلەر شەشىمىن تابادى.
– اۋىل, اۋدانداردا تۇراتىن ورالمان وتباسىلارىنا بارىپ تۇراسىز با؟ اراسىندا ءبىلىمدى اعايىندار از ەمەس بولار؟
– ارينە, ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز ورالمانداردى قابىلداپ الىپ, ولارعا تيەسىلى قاراجاتىن تولەۋمەن شەكتەلمەيدى. ماسەلەن, وتكەن جىلى ءبىز جەرگىلىكتى جەرلەردە اعايىندارمەن 36 رەت كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىپ, 2 رەت دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزدىك. بيىلعى جىلى دا ورالمان وتباسىلارى تىعىز قونىستانعان اقسۋ قالاسىنىڭ پارامانوۆكا, پوگرانيچنيك, م.وماروۆ, ەڭبەك جانە ۇشتەرەك, سونداي-اق پاۆلودار اۋدانىنىڭ كەڭەس, زاريا, ماكسيموۆكا اۋىلدارىندا بولىپ كەزدەسۋ وتكىزدىك. اتالمىش ەلدى مەكەندەردە جالپى 850-گە جۋىق ورالمان وتباسىلارى تۇرادى. ءار كەزدەسۋدەن كەيىن ورالماندارعا جەكە قابىلداۋ جۇرگىزىپ, ولاردىڭ جەكە ماسەلەلەرىن شەشۋگە ىقپال جاساپ وتىرامىز. ايتالىق, اقسۋ قالاسىندا وتكەن كەزدەسۋدە جانە جەكە قابىلداۋدا بولعان ازاماتتاردىڭ جۇمىسپەن قامتۋ, باسپانا, باسقاداي ماسەلەلەر جونىندە ءوز وتىنىشتەرىن ءبىلدىردى. ەڭبەك جاسىنداعى اعايىنداردىڭ جۇمىس ىزدەۋدە كوپتەگەن قيىنشىلىقتاردى باستان كەشىرىپ وتىرعاندىقتارىن ەسكەرىپ, اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىن جۇمىسسىزداردى ەسەپكە الۋ, ولاردى مۇمكىندىگىنشە دايارلاۋ, قايتا دايارلاۋ كۋرستارىنا جىبەرۋ جونىندە اقسۋ قالاسىنىڭ اكىمىنە, وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ءۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنا ارنايى تاپسىرما بەرۋىن سۇراپ, وبلىس اكىمىنىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جونىندەگى ورىنباسارىنىڭ اتىنا جانە اقسۋ قالاسى اكىمىنە حات جولدادىق. الداعى ايلاردا ورالماندار شوعىرلانىپ ورنالاسقان ەكىباستۇز قالاسىنىڭ ەلدى مەكەندەرىندە كەزدەسۋ وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ال ءبىلىمدى ورالماندار جونىندە ايتار بولساق, وبلىسىمىزداعى ەڭبەك جاسىنداعى ورالمانداردىڭ 1593-ءى جوعارى ءبىلىمدى, 1810-ى كاسىبي ورتا ءبىلىمدى, 6584-ءى ورتا ءبىلىمدى, 4277-ءى باستاۋىش ءبىلىمدى بولسا, ءبىلىم سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى 877, مەديتسينا سالاسىنىڭ ماماندارى 412, مادەنيەت سالاسىنىڭ ماماندارى 116, اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارى 3563 ادامدى قۇرايدى. ال 9165 ادام باسقاداي ماماندىق يەلەرى. وبلىس بويىنشا ءۇش جوعارى مەكتەپتە ساباق بەرەتىن 12 ورالمان ۇستازدىڭ 2-ەۋى عىلىم دوكتورى, 4-ەۋى عىلىم كانديداتى. مەملەكەتتىك قىزمەتتە 11 ورالمان جۇمىس ىستەسە, ولاردىڭ ەكەۋى اۋىل اكىمدەرى. مەنىڭ ورىنباسارىم مۇحيت جاقسىلىق ۇلى 1991 جىلى موڭعوليادان قونىس اۋدارىپ كەلگەن ازامات. ال وبلىستىق جانە رەسپۋبليكالىق اقپارات قۇرالدارىندا ءبىزدىڭ وبلىستان 9 ورالمان جۋرناليست قىزمەت اتقارادى, ءار ءتۇرلى جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيتىن 570 ستۋدەنتتىڭ 63-ءى وبلىس اكىمىنىڭ گرانتىمەن وقىپ جاتىر, كوللەدجدەردە 660, كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەلەردە 174 ورالمان بالا ءبىلىم الۋدا.
– اۋىلعا بارعان ورالمان قالاي كۇن كورەدى؟
– ورالمانداردى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسى ءبىزدىڭ دەپارتامەنتتىڭ جانە جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ الدىندا تۇرعان باستى ماسەلە. ءماسەلەن, بۇگىنگى كۇنى 14264 ادامنىڭ 6612-ءسى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعان, 6794 ادام ءوز بەتىنشە جۇمىس ىستەپ ءجۇر. جۇمىسسىزداردى اۋدان, قالا اكىمدەرىمەن كەلىسىپ, “جول كارتاسى” باعدارلاماسىنا ساي جۇمىسقا تارتپاقشىمىز. وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنىڭ بەرگەن مالىمەتى بويىنشا, 2010 جىلدىڭ قاڭتار-مامىر ايلارىندا جەرگىلىكتى ەڭبەكپەن قامتۋ مەكەمەلەرىنە ءوتىنىش جاساعان 49 ورالمان جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلىپ, 14 ادام تۇراقتى جۇمىسقا, 21 ادام قوعامدىق جۇمىسقا, 10 ادام قايتا دايارلاۋ كۋرستارىنا جىبەرىلگەن. وسىدان كەلىپ جۇمىسسىز بولسا ورالماندار نەگە ەڭبەكپەن قامتۋ مەكەمەلەرىنە كەلمەيدى دەگەن سۇراق تۋىندايتىنى انىق. بىزدىڭشە, ورالمانداردىڭ جۇمىسپەن قامتۋ مەكەمەلەرىنە از كەلۋلەرىنىڭ سەبەبى بار. ولارعا ەڭبەكپەن قامتۋ مەكەمەلەرى ۇسىنعان جۇمىستارىنىڭ جالاقىسى تومەندىگى, سونىمەن قاتار كوبىنىڭ تىركەلگەن جەرلەرىندە جۇمىس تاۋىپ, تۇراقتى تۇرا الماۋلارىندا بولىپ وتىر. جۇمىس بار قالالى جەرلەرگە ورالماندار تىركەۋگە تۇرا المايدى, سوندىقتان اۋىلدى جەرلەرگە تىركەلەدى. تىركەۋگە تۇرعان اۋىلدى جەرلەردەن جۇمىس تابا الماعاندىقتان, ولار قالا جانە قالاعا جاقىن ەلدى مەكەندەرگە, ءوندىرىسى بار كەنتتەرگە قونىس اۋدارىپ, سوندا تىركەۋسىز تۇرۋعا ءماجبۇر. تىركەۋلەرى جوق بولعاندىقتان, جۇمىس بار جەردىڭ ەڭبەكپەن قامتۋ مەكەمەلەرىنە جۇمىسسىز رەتىندە كەزەككە تۇرا الماۋدا.
– سوندىقتان ءوندىرىستى وڭىردە ورالماندار اۋىلىن سالۋدى تەزدەتۋ كەرەك دەيسىز عوي. وبلىستاعى جەلەزينكا, ۋسپەنكا اۋداندارىنا وزبەكستاننان كەلگەن ورالمان وتباسىلارى قونىستاندى. سول كەزدەگى وبلىس اكىمى قايرات نۇرپەيىسوۆ وزگە ۇلت وكىلدەرى تۇراتىن اۋداندارعا وسى ورالمانداردى ورنالاستىرۋدى قولعا الىپ كەتىپ ەدى. سول جەرلەردە جاڭا قازاق مەكتەپتەرىن اشتى, مەشىتتەر سالىندى. ەلگە ەل قوسىلىپ, بالا سانى كوبەيدى. بۇل ارى قاراي جالعاسىن تابۋى كەرەك سياقتى.
– بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ورالمانداردى جۇمىسپەن قامتۋ ماقساتىندا وبلىستىق ەڭبەكپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىمەن بىرلەسىپ, وبلىسىمىزدا تۇراتىن ەڭبەك جاسىنداعى ورالمانداردىڭ دەرەك قورى جاسالدى. دەرەك قورىنا ەڭبەك جاسىنداعى ورالمانداردىڭ تۋعان جىلى, تۇرعان جەرى, ماماندىعى, جۇمىسپەن قامتىلعان نەمەسە قامتىلماعاندىعى جونىندەگى مالىمەتتەر ەنگىزىلدى. اتالمىش دەرەكتەر قورىنا اي سايىن جاڭادان قونىس اۋدارىپ كەلگەن ورالماندار ەنگىزىلىپ, تولىقتىرىلىپ وتىرادى. سونىمەن قاتار وبلىس اكىمدىگى كۆوتا بويىنشا كوشىپ كەلگەن ورالمان وتباسىنىڭ ءبىر ادامىن جۇمىسپەن قامتۋ جونىندە شەشىم قابىلداپ, “جول كارتاسىنا” ورالمانداردى كوپتەپ تارتۋدى تۇراقتى باقىلاۋعا الىپ وتىر.
– قازىر “حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى” زاڭ جوباسى تالقىلانۋدا. ءسىزدىڭ بۇعان الىپ-قوسارىڭىز بار ما؟
– العاش كوش باستالعان 1991 جىلى ەلىمىز كوشى-قوندى رەتتەيتىن بىرنەشە قاۋلى قابىلدادى. كەيىننەن كوش اۋقىمى كەڭەيە حالىقارالىق ماڭىزى زور كوشى-قون ءۇردىسى تەك ۇكىمەتتىڭ بىرنەشە قاۋلىلارىمەن رەتتەلە قويمايتىن كۇردەلى ءىس ەكەندىگىن تۇسىندىك. 1997 جىلى “حالىقتىڭ كوشى-قون تۋرالى” زاڭى قابىلدانىپ, كوشى-قون ماسەلەسىمەن اينالىساتىن مەملەكەتتىك مەكەمە قۇرىلعان ەدى. ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەت-بەدەلى ءوسىپ, ەكونوميكامىز قارقىنداپ دامىپ, كوشى-قوننىڭ ارناسى كەڭەيە تۇسكەندىكتەن بۇل سالادا شەشىمىن تابۋعا ءتيىس ءماسەلەنىڭ كوبەيىپ, كۇردەلەنە تۇسكەندىگىنەن, بۇرىنعى جىلدارى اتالمىش زاڭعا بىرنەشە رەت جاڭارتۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن بولاتىن. جاڭادان جاسالىپ جاتقان زاڭ جوباسىنا وتكەن جىلى پىكىر-ۇسىنىستارىمىزدى جىبەرگەنبىز. حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى دايىندالىپ جاتقان جاڭا زاڭ جوباسى كوشى-قون توڭىرەگىندە بۇگىنگى كۇنى قوردالانىپ قالعان كوپتەگەن ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا وڭ ىقپال ەتەدى دەپ سەنەمىز.
اڭگىمەلەسكەن فاريدا بىقاي. پاۆلودار وبلىسى.
– ارينە, كوشى-قون جايى قاتىپ قالعان ەرەجە, تارتىپكە باعىنبايدى عوي, ۋاقىتىنا ساي وزگەرىستەر, تولىقتىرۋلار دا بولادى. قازىرگى كەزدە “حالىقتىڭ كوشى-قوڭى تۋرالى” زاڭ جوباسى تالقىلانۋدا. الىستاعى اعايىندى قابىلداپ الۋ كەزىندە كەزدەسەتىن ءسىز ايتقانداي, جونگە كەلمەي جۇرگەن جايلار وسى جاڭا جوبا ارقىلى جۇيەلەنىپ قالىپتاسار دەگەن ويىمىز بار. شەتەلدەردەگى باۋىرلارىمىزدى تاريحي وتانىنا, اتامەكەنىنە كوشىرىپ اكەلۋ بۇل ەلباسىنىڭ ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قولى جەتكەن كۇننەن باستاپ جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ەلدىك ساياساتى ەكەنى بارىمىزگە ايان. ول كەزدە 1991-1992 جىلدارى اعايىندار موڭعوليادان ەكى ۇكىمەتتىڭ كەلىسىمىمەن ەڭبەك شارتى بويىنشا كوشىپ كەلە باستادى. ءسويتىپ, تۋعان جەرگە تابان تيسە بولعانى دەپ الىپ-ۇشىپ جەتكەن ناعىز پاتريوتتار لەگى وسىلاي كەلگەن ەدى. قازىر سول كەزدە كەلگەن اعايىندارىمىز وبلىستىڭ باياناۋىل, ماي اۋدانىنىڭ اقجار اۋىلىندا, ەكىباستۇز, اقسۋ قالاسى اۋماعىنا قاراستى اۋىلداردا تۇرىپ جاتىر. ال 1993 جىلدان باستاپ ورالمان وتباسىلارىن ارنايى كۆوتا بويىنشا كوشىرىپ الا باستادىق. وزگەرىس دەپ وتىرعانىمىز دا وسى. ودان كەيىنگى ءبىر جىلدارى ەلىمىز ەكونوميكاسىندا قالىپتاسقان كۇردەلى جاعدايعا بايلانىستى جالپى شەتتە جۇرگەن اعايىنداردى كۆوتا بويىنشا كوشىرىپ اكەلۋ سايابىرسىپ قالدى. ودان كەيىن بۇل ءۇردىس قايتا جاندانىپ, 2001 جىلدان باستاپ كۆوتا سانى جىل سايىن قوسىلا باستاسا, 2005 جىلدان باستاپ ءتىپتى, شەتتەن كوشىپ كەلۋ كۆوتاسى الداعى ءۇش جىلعا دەپ بەكىتىلدى. وسىلايشا وسى جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزگە 1 ميلليونعا جۋىق باۋىرلارىمىز قونىس اۋدارىپ كەلسە, ولاردىڭ 6521 وتباسى نەمەسە 29445 ادامى سولتۇستىككە, ءبىزدىڭ ءوندىرىستى وبلىسقا كەلىپ قونىستاندى. مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, 1991-2001 جىلدار ارالىعىندا 2142 وتباسى نەمەسە 9062 ادام كوشىپ كەلگەن بولسا, قالعان 4379 وتباسى, ياعني 20383 ادام 2002-2010 جىلداردىڭ ەنشىسىنە ءتيىپ وتىر.
– بۇل اعايىنداردىڭ ءبارى موڭعوليادان كەلگەندەر مە؟
– جوق, قازىر ولاي ەمەس, العاشىندا نەگىزىنەن بايانولگەي, قوبدا جاعىندا تۇراتىن قانداستارىمىز كەلگەن بولسا, بۇل كۇندەرى ولاردىڭ قاتارىندا وزبەكستان جاقتان جەتكەن 2248, رەسەيدەن 1548, تاجىكستان, قىرعىزستان, قىتاي, اۋعانستان ەلدەرىنەن 190 وتباسى قونىس اۋدارىپ كەلدى. وتكەن جىلى تاعى دا 253 وتباسىن, بيىلعى جىلدىڭ العاشقى بەس ايىندا 77 وتباسىن قابىلداپ الدىق. قونىستانۋشىلاردى ەلىمىزدە قابىلدانعان كوشى-قون ەرەجەلەرىنە سايكەس كوشىپ كەلۋ كۆوتاسىنا ەنگىزىپ, ولارعا تۇراقتى تۇراتىن جەرلەرىنە م ۇلىكتەرىمەن قوسا اپارۋ ءجونىندەگى شىعىستارىن وتەۋ, كەلگەن جەرى بويىنشا تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا, ءبىر جولعى جاردەماقى تولەۋ ءىسى قابىلدانعان تالاپتارعا سايكەس جۇرگىزىلەدى. ولاردىڭ بالالارى تۇگەلدەي مەكتەپكە قابىلدانىپ, زەينەتكەرلەر مەن مۇگەدەكتەرگە تۇراقتى تىركەۋگە تۇرعان جەرلەرىنەن ەلىمىزدىڭ زاڭنامالارىنا سايكەس زەينەتاقى تاعايىندالادى. الايدا, جاسىرارى جوق, سوڭعى ەكى جىلدا كوشى-قون قارقىنى باسەڭسىگەنى راس. بۇل ەڭ اۋەلى الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ باۋىرلارىمىز تۇرىپ جاتقان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا كەرى اسەر ەتىپ, ولاردىڭ كوشىپ كەلۋىنە قاراجات تاپشىلىعى قولبايلاۋ بولىپ وتىرعاندىعىنان دەپ ويلايمىز. ال ءبىزدىڭ ەلىمىز كوشى-قون سالاسىنا بەلگىلەنگەن قارجىنى دا, جاقسى نيەت پەن جىلى كوزقاراستى دا اياپ وتىرعان جوق.
– سولتۇستىككە ورالمان كەلۋىن كەلەدى-اۋ, بىراق... دەگەنىمىزدىڭ دە ءوزىندىك ءبىر سەبەپتەرى بار. تۇرعىلىقتى قازاقتار بولا تۇرسا دا كەيبىر اۋىلداردا ورالمانداردىڭ بالالارىن وقىتاتىن قازاق ءتىلدى مەكتەپ تابىلمادى. مىسالى, ۋسپەن اۋدانىنىڭ پاۆلوۆكا دەگەن اۋىلىنا بارعان وزبەكستاننان كەلگەن ورالمان وتباسىنىڭ بالاسى جالعىز ءوزى 10 سىنىپتا قازاقشا وقىعانى بار. مەكتەپ بولماعان سوڭ ءبىرازى قايتا كوشىپ تە كەتتى. راس, قازىر وبلىستاعى قازاق مەكتەپتەرىندەگى وقۋشىلاردىڭ سانىن اعايىنداردىڭ بالالارى تولتىرا باستادى. ەكىنشىسى, اينالا قاپتاعان ءوندىرىس ورىندارى بولا تۇرا جۇمىسسىزدىققا تاپ بولدى, ورتاعا بەيىمدەلىپ كەتۋ, بەيىمدەۋ ماسەلەسى شەت قالا بەردى. وسى رەتتە “نۇرلى كوش“ باعدارلاماسىنان ءبىزدىڭ وبلىسقا تيەر پايدا بار ما؟
– قازىر قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن سىنىپتار دا, مەكتەپتەر دە جەتەدى. العاشقى كەزدەرى شىنىن ايتۋ كەرەك, بۇعان دايىندىق بولماعان دا شىعار. اۋىلداردىڭ وزىندە كوبى ورىس تىلىندەگى مەكتەپتەر ەدى. كەيىننەن ارالاس سىنىپتار ومىرگە كەلدى. جالپى “نۇرلى كوش” باعدارلاماسى بويىنشا ءبىزدىڭ وبلىستا دا وڭىرلىك جوبا جاسالدى. ەلىمىزدىڭ ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىمەن كەلىسىلىپ, بەكىتىلگەن دە بولاتىن. جوبانى دايىنداۋ بارىسىندا سوڭعى ون جىلدا وبلىسىمىزعا كوشىپ كەلگەن ورالمانداردىڭ قونىستانۋ ۇردىسىنە تالداۋ جاسالدى. ولاردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار, باسقاداي الەۋمەتتىك جاعدايلارىن تولىق شەشۋگە دە باسا نازار اۋدارىلدى. وبلىستىڭ 2015 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىنا سايكەس ەكونوميكالىق دامۋ ءمۇمكىندىكتەرى زور پاۆلودار, ەكىباستۇز, اقسۋ قالالارىنىڭ تۇيىلىسىندەگى وبلىس ورتالىعىنا قارايتىن قازىرگى لەنين كەنتى اتالاتىن بۇرىنعى قازانعاپ بي اۋىلى وسى جوباعا قاتىسۋشىلاردى قونىستاندىرۋ اۋماعى دەپ تاڭداپ الىندى.
– ارينە, ءبىر-بىرىنە جاقىن تۇرعان ءوندىرىستى ءۇش قالادان جۇمىس تابىلىپ, بالالارىن دا وقىتىپ اعايىندار ءبىر ارقا-جارقا قۋانىشقا كەنەلگەنىنە نە جەتسىن. باۋ-باقشا, مال وسىرۋگە دە ىڭعايلى جەرلەر ەكەنى بەلگىلى.
– وسى جەردەن جاڭا مەكتەپ, بالاباقشا, اۋرۋحانا, باسقا دا الەۋمەتتىك نىساندار سالىناتىن بولادى. جاڭا جوبا جوسپار بويىنشا 2012 جىلى قولعا الىنباق.
– كەيبىر اعايىندار كۆوتاعا قول جەتكىزۋ قيىن, جوق دەگەندە جارتى جىل جۇرەمىز دەيدى. تولىپ جاتقان قۇجات تولتىرۋ قاعازباستىلىقتان, تەكسەرۋلەردەن, كەزەك كۇتۋدەن, شارۋالارىن انا ءتىلىندە تۇسىندىرە الماي, مامانداردىڭ جاۋاپسىزدىعىنان شارشاعاندارىن ايتادى.
– قونىس اۋدارىپ كەلگەن بايىرعى ۇلت وكىلدەرى ورالمان مارتەبەسىن الىپ, تۇراقتى تىركەۋگە تۇرىپ, كۆوتاعا ەنىپ, قۇجاتتارىن ەلىمىزدىڭ ازاماتتىعىن الۋعا تاپسىرىپ, بانكىدە اشىلعان ەسەپ-شوتىنان اقشاسىن العانعا دەيىن ءبىرسىپىرا ۋاقىت وتەتىنى راس. “ورالمان ءمارتەبەسىن بەرۋ ەرەجەسىنە سايكەس ورالمان مارتەبەسىن بەرۋ جونىندەگى ءوتىنىش جانە قاجەتتى قۇجاتتاردى قابىلداۋ, “ورالمان” ەلەكتروندىق دەرەكقور بازاسى ارقىلى ءوتىنىش بەرۋشىنىڭ ءاربىر وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ءمالىمەتتەرىن باسقا اۋماقتىق ورگاندا ءتىركەلگەندىگى تۋرالى تەكسەرۋ جۇرگىزۋ, ورالمان مارتەبەسىن بەرۋ جونىندەگى شەشىم قابىلداپ, كۋالىگىن بەرۋ جۇمىستارىن ورىنداۋ ەرەجەدە ون جۇمىس كۇن ىشىندە اتقارىلۋعا ءتيىس بولسا, ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەر جەڭىلدەتىپ ەكى كۇن ىشىندە دايىنداپ بەرىپ وتىر. الايدا ورالمان مارتەبەسىن العاننان كەيىن تۇراقتى تىركەۋگە تۇرۋعا وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ جەرگىلىكتى جەرلەردەگى كوشى-قون پوليتسياسى بولىمشەلەرى ورالمان وتباسىلارىن ەكى ايعا جۋىق تەكسەرەدى. تۇراقتى تىركەۋگە تۇرعاننان كەيىن عانا ورالماندار ەرەجەگە سايكەس كوشىپ كەلۋ كۆوتاسىنا ەنگىزىلەدى. ال تۇراقتى تۇراتىن جەرىنە بارۋ جانە مۇلكىن اپارۋ جونىندەگى شىعىستارىن وتەۋ, كەلگەن جەرى بويىنشا تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا, ءبىر جولعى جاردەماقى تولەۋ ءىسى ولار قۇجاتتارىن ازاماتتىققا تاپسىرعاندىعى تۋرالى ءىىد-ءنىڭ كوشى-قون پوليتسياسى باسقارماسىنان قولداۋ حاتىن اكەلگەننەن كەيىن عانا ىسكە اسىرىلادى. جەرگىلىكتى كوشى-قون پوليتسياسى مەكەمەلەرى ورالمانداردان ازاماتتىققا قۇجات قابىلداپ الۋ, تەكسەرۋ, باسقا ورگانداردىڭ كەلىسىمىن الۋعا جوق دەگەندە 15-20 كۇن كەتەتىندىگىن تاجىريبە كورسەتىپ وتىر. ءسويتىپ, ورالمان اعايىننىڭ مەملەكەت تاراپىنان الاتىن جاردەماقىسىنا قول جەتكىزگەنگە دەيىن كەم دەگەندە ءۇش اي بويى تەرلەپ-تەپشىپ جۇرەتىنى سول. قازىر بۇل مەرزىمدى قىسقارتۋ جونىندە كوشى-قون پوليتسياسى باسقارماسىمەن جۇمىس جاساپ جاتىرمىز. ول جەرلەردە قازاق ءتىلىن جاقسى بىلەتىن, ورالمانداردى تۇسىنە الاتىن مامانداردىڭ بولۋىن قولعا الدىق. ءتۇبى بۇل ماسەلەلەر شەشىمىن تابادى.
– اۋىل, اۋدانداردا تۇراتىن ورالمان وتباسىلارىنا بارىپ تۇراسىز با؟ اراسىندا ءبىلىمدى اعايىندار از ەمەس بولار؟
– ارينە, ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز ورالمانداردى قابىلداپ الىپ, ولارعا تيەسىلى قاراجاتىن تولەۋمەن شەكتەلمەيدى. ماسەلەن, وتكەن جىلى ءبىز جەرگىلىكتى جەرلەردە اعايىندارمەن 36 رەت كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىپ, 2 رەت دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزدىك. بيىلعى جىلى دا ورالمان وتباسىلارى تىعىز قونىستانعان اقسۋ قالاسىنىڭ پارامانوۆكا, پوگرانيچنيك, م.وماروۆ, ەڭبەك جانە ۇشتەرەك, سونداي-اق پاۆلودار اۋدانىنىڭ كەڭەس, زاريا, ماكسيموۆكا اۋىلدارىندا بولىپ كەزدەسۋ وتكىزدىك. اتالمىش ەلدى مەكەندەردە جالپى 850-گە جۋىق ورالمان وتباسىلارى تۇرادى. ءار كەزدەسۋدەن كەيىن ورالماندارعا جەكە قابىلداۋ جۇرگىزىپ, ولاردىڭ جەكە ماسەلەلەرىن شەشۋگە ىقپال جاساپ وتىرامىز. ايتالىق, اقسۋ قالاسىندا وتكەن كەزدەسۋدە جانە جەكە قابىلداۋدا بولعان ازاماتتاردىڭ جۇمىسپەن قامتۋ, باسپانا, باسقاداي ماسەلەلەر جونىندە ءوز وتىنىشتەرىن ءبىلدىردى. ەڭبەك جاسىنداعى اعايىنداردىڭ جۇمىس ىزدەۋدە كوپتەگەن قيىنشىلىقتاردى باستان كەشىرىپ وتىرعاندىقتارىن ەسكەرىپ, اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىن جۇمىسسىزداردى ەسەپكە الۋ, ولاردى مۇمكىندىگىنشە دايارلاۋ, قايتا دايارلاۋ كۋرستارىنا جىبەرۋ جونىندە اقسۋ قالاسىنىڭ اكىمىنە, وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ءۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنا ارنايى تاپسىرما بەرۋىن سۇراپ, وبلىس اكىمىنىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جونىندەگى ورىنباسارىنىڭ اتىنا جانە اقسۋ قالاسى اكىمىنە حات جولدادىق. الداعى ايلاردا ورالماندار شوعىرلانىپ ورنالاسقان ەكىباستۇز قالاسىنىڭ ەلدى مەكەندەرىندە كەزدەسۋ وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ال ءبىلىمدى ورالماندار جونىندە ايتار بولساق, وبلىسىمىزداعى ەڭبەك جاسىنداعى ورالمانداردىڭ 1593-ءى جوعارى ءبىلىمدى, 1810-ى كاسىبي ورتا ءبىلىمدى, 6584-ءى ورتا ءبىلىمدى, 4277-ءى باستاۋىش ءبىلىمدى بولسا, ءبىلىم سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى 877, مەديتسينا سالاسىنىڭ ماماندارى 412, مادەنيەت سالاسىنىڭ ماماندارى 116, اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارى 3563 ادامدى قۇرايدى. ال 9165 ادام باسقاداي ماماندىق يەلەرى. وبلىس بويىنشا ءۇش جوعارى مەكتەپتە ساباق بەرەتىن 12 ورالمان ۇستازدىڭ 2-ەۋى عىلىم دوكتورى, 4-ەۋى عىلىم كانديداتى. مەملەكەتتىك قىزمەتتە 11 ورالمان جۇمىس ىستەسە, ولاردىڭ ەكەۋى اۋىل اكىمدەرى. مەنىڭ ورىنباسارىم مۇحيت جاقسىلىق ۇلى 1991 جىلى موڭعوليادان قونىس اۋدارىپ كەلگەن ازامات. ال وبلىستىق جانە رەسپۋبليكالىق اقپارات قۇرالدارىندا ءبىزدىڭ وبلىستان 9 ورالمان جۋرناليست قىزمەت اتقارادى, ءار ءتۇرلى جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيتىن 570 ستۋدەنتتىڭ 63-ءى وبلىس اكىمىنىڭ گرانتىمەن وقىپ جاتىر, كوللەدجدەردە 660, كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەلەردە 174 ورالمان بالا ءبىلىم الۋدا.
– اۋىلعا بارعان ورالمان قالاي كۇن كورەدى؟
– ورالمانداردى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسى ءبىزدىڭ دەپارتامەنتتىڭ جانە جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ الدىندا تۇرعان باستى ماسەلە. ءماسەلەن, بۇگىنگى كۇنى 14264 ادامنىڭ 6612-ءسى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعان, 6794 ادام ءوز بەتىنشە جۇمىس ىستەپ ءجۇر. جۇمىسسىزداردى اۋدان, قالا اكىمدەرىمەن كەلىسىپ, “جول كارتاسى” باعدارلاماسىنا ساي جۇمىسقا تارتپاقشىمىز. وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنىڭ بەرگەن مالىمەتى بويىنشا, 2010 جىلدىڭ قاڭتار-مامىر ايلارىندا جەرگىلىكتى ەڭبەكپەن قامتۋ مەكەمەلەرىنە ءوتىنىش جاساعان 49 ورالمان جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلىپ, 14 ادام تۇراقتى جۇمىسقا, 21 ادام قوعامدىق جۇمىسقا, 10 ادام قايتا دايارلاۋ كۋرستارىنا جىبەرىلگەن. وسىدان كەلىپ جۇمىسسىز بولسا ورالماندار نەگە ەڭبەكپەن قامتۋ مەكەمەلەرىنە كەلمەيدى دەگەن سۇراق تۋىندايتىنى انىق. بىزدىڭشە, ورالمانداردىڭ جۇمىسپەن قامتۋ مەكەمەلەرىنە از كەلۋلەرىنىڭ سەبەبى بار. ولارعا ەڭبەكپەن قامتۋ مەكەمەلەرى ۇسىنعان جۇمىستارىنىڭ جالاقىسى تومەندىگى, سونىمەن قاتار كوبىنىڭ تىركەلگەن جەرلەرىندە جۇمىس تاۋىپ, تۇراقتى تۇرا الماۋلارىندا بولىپ وتىر. جۇمىس بار قالالى جەرلەرگە ورالماندار تىركەۋگە تۇرا المايدى, سوندىقتان اۋىلدى جەرلەرگە تىركەلەدى. تىركەۋگە تۇرعان اۋىلدى جەرلەردەن جۇمىس تابا الماعاندىقتان, ولار قالا جانە قالاعا جاقىن ەلدى مەكەندەرگە, ءوندىرىسى بار كەنتتەرگە قونىس اۋدارىپ, سوندا تىركەۋسىز تۇرۋعا ءماجبۇر. تىركەۋلەرى جوق بولعاندىقتان, جۇمىس بار جەردىڭ ەڭبەكپەن قامتۋ مەكەمەلەرىنە جۇمىسسىز رەتىندە كەزەككە تۇرا الماۋدا.
– سوندىقتان ءوندىرىستى وڭىردە ورالماندار اۋىلىن سالۋدى تەزدەتۋ كەرەك دەيسىز عوي. وبلىستاعى جەلەزينكا, ۋسپەنكا اۋداندارىنا وزبەكستاننان كەلگەن ورالمان وتباسىلارى قونىستاندى. سول كەزدەگى وبلىس اكىمى قايرات نۇرپەيىسوۆ وزگە ۇلت وكىلدەرى تۇراتىن اۋداندارعا وسى ورالمانداردى ورنالاستىرۋدى قولعا الىپ كەتىپ ەدى. سول جەرلەردە جاڭا قازاق مەكتەپتەرىن اشتى, مەشىتتەر سالىندى. ەلگە ەل قوسىلىپ, بالا سانى كوبەيدى. بۇل ارى قاراي جالعاسىن تابۋى كەرەك سياقتى.
– بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ورالمانداردى جۇمىسپەن قامتۋ ماقساتىندا وبلىستىق ەڭبەكپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىمەن بىرلەسىپ, وبلىسىمىزدا تۇراتىن ەڭبەك جاسىنداعى ورالمانداردىڭ دەرەك قورى جاسالدى. دەرەك قورىنا ەڭبەك جاسىنداعى ورالمانداردىڭ تۋعان جىلى, تۇرعان جەرى, ماماندىعى, جۇمىسپەن قامتىلعان نەمەسە قامتىلماعاندىعى جونىندەگى مالىمەتتەر ەنگىزىلدى. اتالمىش دەرەكتەر قورىنا اي سايىن جاڭادان قونىس اۋدارىپ كەلگەن ورالماندار ەنگىزىلىپ, تولىقتىرىلىپ وتىرادى. سونىمەن قاتار وبلىس اكىمدىگى كۆوتا بويىنشا كوشىپ كەلگەن ورالمان وتباسىنىڭ ءبىر ادامىن جۇمىسپەن قامتۋ جونىندە شەشىم قابىلداپ, “جول كارتاسىنا” ورالمانداردى كوپتەپ تارتۋدى تۇراقتى باقىلاۋعا الىپ وتىر.
– قازىر “حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى” زاڭ جوباسى تالقىلانۋدا. ءسىزدىڭ بۇعان الىپ-قوسارىڭىز بار ما؟
– العاش كوش باستالعان 1991 جىلى ەلىمىز كوشى-قوندى رەتتەيتىن بىرنەشە قاۋلى قابىلدادى. كەيىننەن كوش اۋقىمى كەڭەيە حالىقارالىق ماڭىزى زور كوشى-قون ءۇردىسى تەك ۇكىمەتتىڭ بىرنەشە قاۋلىلارىمەن رەتتەلە قويمايتىن كۇردەلى ءىس ەكەندىگىن تۇسىندىك. 1997 جىلى “حالىقتىڭ كوشى-قون تۋرالى” زاڭى قابىلدانىپ, كوشى-قون ماسەلەسىمەن اينالىساتىن مەملەكەتتىك مەكەمە قۇرىلعان ەدى. ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەت-بەدەلى ءوسىپ, ەكونوميكامىز قارقىنداپ دامىپ, كوشى-قوننىڭ ارناسى كەڭەيە تۇسكەندىكتەن بۇل سالادا شەشىمىن تابۋعا ءتيىس ءماسەلەنىڭ كوبەيىپ, كۇردەلەنە تۇسكەندىگىنەن, بۇرىنعى جىلدارى اتالمىش زاڭعا بىرنەشە رەت جاڭارتۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن بولاتىن. جاڭادان جاسالىپ جاتقان زاڭ جوباسىنا وتكەن جىلى پىكىر-ۇسىنىستارىمىزدى جىبەرگەنبىز. حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى دايىندالىپ جاتقان جاڭا زاڭ جوباسى كوشى-قون توڭىرەگىندە بۇگىنگى كۇنى قوردالانىپ قالعان كوپتەگەن ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا وڭ ىقپال ەتەدى دەپ سەنەمىز.
اڭگىمەلەسكەن فاريدا بىقاي. پاۆلودار وبلىسى.
