ينۆەستيتسياعا مۇددەلىلىك

سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن ءوت­كەن پالاتانىڭ كەشەگى كەزەكتى جال­پى وتىرىسىندا قازاقستان مەن جاپونيا اراسىنداعى ينۆەس­تيتسيالاردى كوتەرمەلەۋ جانە قورعاۋ كەلىسىمى قارالدى. سونداي-اق, دەپۋتاتتار سوت جۇيەسىنە جانە دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتىن رەتتەۋگە قاتىستى زاڭدىق قۇجاتتاردى دا تالقىعا سالدى. كۇن ءتارتىبىنىڭ العاشقى ماسە­لەسى – «قازاقستان رەس­پۋبليكاسى مەن جاپونيا اراسىنداعى ين­ۆەستيتسيالاردى كوتەرمەلەۋ جانە قورعاۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن دەپۋتاتتار قىزۋ تالقىعا سالدى. زاڭ جوباسى بو­يىنشا بايانداما جاساعان ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆتىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, كەلىسىمگە قول قويۋ ءۇشىن تاراپتار اراسىنداعى كەلىسسوز 18 جىلعا سوزىلعان. اتالعان قۇجات ينۆەستيتسيانى كوتەرمەلەۋ جانە قورعاۋ ءۇشىن قولايلى قۇقىقتىق جاعدايلار جاساۋعا جانە ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ مەن ەلدەر اراسىنداعى ءوزارا ءتيىمدى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋعا باعىتتالعان. جالپى, جاپونيادان قازاقستانعا كەلگەن تىكەلەي ينۆەستيتسيالار كولەمى 4,5 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرايدى ەكەن. بۇدان كەيىن مينيسترگە بىرقا­تار ساۋالدار قويىلىپ, وعان ناقتى ­جاۋاپتار بەرىلدى. سەناتور گەورگي كيم شەت مەملەكەتتەرمەن بارلىق كەلىسىمدەر قازاق تىلىندە جاسالۋى تيىستىگىن العا تارتا كەلىپ, اتالعان كەلىسىم تەك اعىلشىن تىلىندە ازىرلەنگەندىگىنە نازار اۋدارتتى. مينيستر ەلىمىزگە جاپوندىق ينۆەستيتسيانىڭ قاجەتتىگىن العا تارتا وتىرىپ, وسى ەلمەن 30-عا تارتا كەلىسىمنىڭ بار ەكەندىگىن, سونىڭ بارلىعى دا اعىلشىن تىلىندە جاسالعاندىعىن العا تارتتى. دەي تۇرعانمەن, بۇل كەلىسىمدەردىڭ ءماتىنى قازاق جانە ورىس تىلدەرىنە دە اۋدارىلاتىن بولادى. جاپوندىق كاپيتالدىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىنا كەلىپ جاتقاندىعىن تىلگە تيەك ەتكەن اگرارلىق ماسە­لەلەر, تابيعاتتى پايدالانۋ جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى سەرگەي پلوتنيكوۆ اتالعان كەلىسىم قانداي جاڭا تەحنولوگيالاردى تارتۋعا ىقپال ەتەتىنىن سۇرادى. وتكەن جىلى بىرقاتار باستامالارعا قول جەتكىزىلگەنىن ءسوز ەتكەن مينيستر جاپوندىق كومپانيالار تەك ەكىجاقتى قۇجاتقا قول قويعان ەلدەرگە عانا ينۆەستيتسيا سالاتىنىن جەتكىزدى. قازاقستاندىق دەلەگاتسيا وسى ەلگە بارعان كەزدە وعان قاتىسقان 500-گە تارتا شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى كەلىسىمگە قول قويمايىنشا وزدەرىنىڭ ينۆەس­تيتسيا سالۋعا تارتىناتىندارىن ءبىلدىرىپتى. وسىلايشا زاڭ جوباسىن تالقىلاعان سەناتورلار ونى قابىلداۋ كەرەك دەپ ۇيعاردى. بۇدان كەيىن «ازاماتتىق نە­مەسە ساۋدا ىستەرى بويىنشا سوت قۇجاتتارى مەن سوتتان تىس قۇجات­تاردى شەتەلدە تاپسىرۋ تۋرالى كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى وڭ شەشىمىن تاپتى. ادىلەت ءمينيسترى بەرىك يماشەۆتىڭ ايتۋىنشا, ازاماتتىق نەمەسە ساۋدا ىستەرى بويىنشا شەتەلدە سوت قۇجاتتارى مەن سوتتان تىس قۇجاتتاردى تاپسىرۋ تۋرالى كونۆەنتسيا 1965 جىلى حالىقارالىق جەكە قۇقىق جونىندەگى گااگا كونفەرەنتسياسىندا قابىلدانعان (گااگا كونفەرەنتسياسىنىڭ ءمۇ­شەلەرى بولىپ 79 مەملەكەت جانە 1 وڭىرلىك ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ۇيىمى تابىلادى (ەو)). كونۆەنتسيادا سوت جانە سوتتان تىس قۇجاتتاردى شەتەلدە تاپسىرۋ تەتىكتەرى كوزدەلگەن. بۇل شەتەلدە جۇرگەن ازاماتتارىمىزدى قورعاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىكتى ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. قۇجاتتار ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەر مەن مەملەكەتتىك ورتا­لىق ورگاندار ارقىلى تاپسىرىلىپ, ولار زاڭداستىرۋدان جانە شىعىستاردان بوساتىلادى. ال ەرەكشە تارتىپپەن سۇراۋدى تاپسىرۋ قاجەت بولسا, وسىنداي قاراجات اۆانس ەسەبىنەن الدىن الا تولەنۋگە ءتيىس. «ەگەر سۇراۋ سالۋدى ورىنداۋ مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگىنە نەمەسە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە نۇق­سان كەلتىرەتىن بولسا, تاپسىرۋ­دان باس تارتىلۋى مۇمكىن. سۇراۋ سالۋ كونۆەنتسيانىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلمەسە, ورىنداۋدان ۋاقىتشا باس تارتىلۋى مۇمكىن», دەدى مينيستر ماسەلەنىڭ ءمانىسىن تۇسىندىرە كەلىپ. بۇل رەتتە, سۇراۋ سالۋدى باسقا مەملەكەت كونۆەنتسيانىڭ ەرە­جەلەرىنە سايكەس كەلتىرۋگە ءمىن­دەتتى. كونۆەنتسيانىڭ 68 قاتىسۋشى مەملەكەتىنىڭ ىشىندە 27 مەملەكەتپەن ەكىجاقتى شارتتار جاسالماعان, سوندىقتان قۇجاتتى راتيفيكاتسيالاعان جاعدايدا وسى ەلدەرمەن تىكەلەي ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا مۇمكىندىك تۋادى ەكەن. سونىمەن قاتار, دەپۋتاتتار ءماجىلىس ماقۇلداعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا وزگەرىس پەن تولىقتىرۋ ەنگىزۋ تۋرالى» كونس­تيتۋتسيالىق زاڭنىڭ جوباسىن دا قابىلدادى. كونستيتۋتسيالىق زاڭ سۋديالاردى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ ينستيتۋتىن قايتا ۇيىمداستىرۋ ارقىلى وتستاۆ­كا­داعى سۋديالارعا ءومىر بويى اي سايىنعى قامتىلىم تولەۋدىڭ ەنگىزى­لۋىن كوزدەيدى. «قۇجات بويىنشا كەمىندە ون بەس جىل سۋديالىق جۇمىس ءوتىلى بار جانە زاڭدا بەل­گىلەنگەن زەينەتكەرلىك جاسقا تولعان وتستاۆكاداعى سۋديالارعا ءومىر بويى تولەمدى قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلەدى», دەدى جوعارعى سوت جانىنداعى سوتتاردىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى يلياس يسپانوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, تولەم سۋديانىڭ سوڭعى اتقارعان قىزمەتىندە العان جالا­قىسىنىڭ 50 پايىزى كولەمىندە بولادى جانە سۋديالاردى ءارى قاراي ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ءار قوسىمشا ىستەگەن قىزمەتتىك جىلى ءۇشىن 1 پايىز قوسىلىپ وتىرادى. سول سياقتى «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ كەيبىر كونس­تي­تۋتسيالىق زاڭدارىنا ازاماتتىق پروتسەستىك زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ جوباسى دا دەپۋتاتتاردىڭ قولداۋىنا يە بولدى. نەگىزىنەن, كودەكس جوبا­سىمەن ازاماتتاردىڭ سايلاۋ قۇقىعىن قوزعايتىن سوت اكتىلە­رىنە شاعىم جاساۋ ينستيتۋتى ەنگى­زىلگەندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا وسىنداي ىستەر بويىنشا شى­عارىلعان ءبىرىنشى ساتىداعى سوتتار شەشىمدەرىنىڭ تۇپكىلىكتى بولىپ تابىلاتىندىعى تۋرالى ەرەجەنى الىپ تاستايتىن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپ وتىر. سونداي-اق, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ شەشىمدەرىنە جانە ارەكەتتەرىنە (ارەكەتسىزدىگىنە) داۋ ايتۋ تۋرالى بارلىق ىستەردى جاتقىزۋ جولىمەن جوعارعى سوت قارايتىن ىستەر ساناتتارىنىڭ تىزبەسى كەڭەيتىلگەن. كۇن تارتىبىندەگى سوڭعى ماسەلە – «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى دا ەكى وقىلىمدا قارالىپ, قابىلداندى. زاڭ جوباسىنىڭ ەرەجەلەرi دەربەس ۇيىمداردىڭ قىزمەتiن رەتتەۋدى عانا ەمەس, ورتا جانە جوعارى بiلiم بەرۋ جۇيەسiن ودان ءارi جەتiلدiرۋدى دە كوزدەيدى. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسلان ءسارىنجىپوۆ زاڭ جوباسىمەن ەڭبەك كودەكسىنە, بيۋدجەت كودەكسىنە, سالىقتار جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى, «ءبىلىم تۋرالى», «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت», «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى جانە «نازارباەۆ قورى» مارتەبەسى تۋرالى», «مەملەكەتتىك م ۇلىك تۋرالى» زاڭدارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلەتىنىن ايتتى. تۇتاستاي العاندا, زاڭ جوباسى دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ اكادەميالىق باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدى جانە ساپاسىن قامتا­ماسىز ەتۋدى قاراستىرادى ەكەن. اسقار تۇراپباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».