جۇرەكتەن شىقتى – جۇرەككە جەتتى

ەلباسىنىڭ تەلەسۇحباتى تۋرالى تولعانىس الدىڭعى كۇنى, 1 شىلدەدە «حابار» جانە كتك تەلەارنالارىندا «نازارباەۆ ەڭ باس­تى جايلار تۋرالى» اتتى جاڭا دەرەكتى ءفيلمنىڭ تولىق نۇسقاسى كورسەتىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتان بەلگىلى جۋرناليست ەرلان بەكحوجيننىڭ سۇحبات الۋى تۇرعىسىندا تۇسىرىلگەن لەنتادا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە جەتىپ, ەگەمەندىگىن جاريالاعاننان بەرگى ارالىقتاعى شيرەك عاسىرعا جۋىق كەزەڭىن تۇگەل قامتىپ وتەتىن الۋان ءتۇرلى تاقىرىپتار كەڭىنەن ءسوز بولادى. وسىعان وراي اتالمىش ءفيلمدى دايىنداۋشىلار وراسان زور ارحيۆتىك ماتەريالداردى وتە جاقسى پايدالانا بىلگەندەرى انىق بايقالادى. سونىڭ نەگىزىندە كورەرمەن كوپشىلىك پرەزيدەنتتىڭ بەلگىلى ءبىر ماسەلەلەر مەن جايلار جونىندە بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ەلەڭ-الاڭ كەزدەرىندە, ودان بەرگى وتپەلى كەزەڭدەردە ايتقان, تولعاعان, بولجاعان وي-تولعامدارى مەن پىكىر-كوزقاراستارىن قايتا ءبىر تىڭداپ, كورۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. ءبىر عاجابى, ەلباسىنىڭ بۇدان 20, 15, 10 جىل الدىن ايتىپ وتكەن تۇجىرىمدارى مەن توپشىلاۋلارى سول قالپىندا دەرلىك بۇگىنگى كۇننىڭ بارشا شىنايى شىندىعىمەن استاسىپ جاتىر. «نازارباەۆ ەڭ باستى جايلار تۋرالى» ءفيلمى – ەلباسىنىڭ بۇعان دەيىن ەشبىر جەردە اشىپ كورسەتىلمەگەن جان سىرلارىنا قۇرالعان تولىمدى تۋىندى. جاڭا پىشىمدەگى دەرەكتى كارتينادا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاقستاننىڭ قاز-قاز باسىپ, تابانىنان تىك تۇرا باستاعان شاعىنان ەۋرازيالىق ينتەگراتسياعا قالاي بويلاپ ەنە تۇسكەنىنە دەيىنگى وتكەلەكتەرىن قامىردان قىل سۋىرعانداي ەتىپ وتە ءبىر مازمۇندى دا يلانىمدى تىلمەن ادەمى بايانداپ بەرەدى. سوندىعىنان بولار, اشىق سيپاتتا اقتارىلا ايتىلعان ءارلى اڭگىمە سول بويدا ءوزىنىڭ تىڭداۋشىسىنىڭ قۇلاعىنا قۇيىلىپ, جۇرەكتەرىنىڭ تورىنەن بەرىك ورىن الا باس­تادى. مۇنى بۇرناعى كۇنگى تۇننەن بەرى ەلىمىزدىڭ الۋان ءتۇرلى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ينتەرنەت-نۇسقالارىندا وسى سۇحبات-فيلم جونىندە جاريالانعان ماتەريالدار سوڭدارىنا ىلەسىپ ورىن الىپ جاتقان وتە كوپ مولشەردەگى كوممەنتتەر دە انىق اڭعارتىپ وتىر. دامۋدىڭ داڭعىل ءبىر جولى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق – ەكونوميكانى دامىتۋعا باعىتتالعان ۇزاق مەرزىمدى جوبا. سۇحباتتى باستاعان جۋرناليست ەرلان بەكحوجيننىڭ ادەپكى ساۋالىنا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىلاي دەپ جاۋاپ قايتاردى. ال سۇراق ەلباسىنىڭ يدەياسى نەگىزىندە پايدا بولعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق­تىڭ وعان قاتىسۋشى مەملەكەتتەر ارا­سىندا تەڭگەرىمسىزدىك تۋدىرۋ ىق­تي­مال­دى­لىعى تۋراسىنان ءور­بىگەن ەدى. ونىڭ ءتۇپ قازىعى «ويتكەنى, ولاردىڭ بارلىعىندا بىردەي يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى جوق» دەگەن ۋاجگە تىرەلدى. «مەن بۇگىنگىلەردىڭ نە ايتىپ جۇرگەندەرىنەن حاباردارمىن. راسىمەن, ءارتۇرلىمىز: رەسەي – ەڭ ۇلكەن مەملەكەت, ەكونوميكاسى دا دامىعان. قازاقستان – بۇل رەسەي ەمەس, ارينە, دەگەنمەن, ءبىز يندۋستريالاندىرۋدى جۇرگىزىپ جاتىرمىز, يننوۆاتسياعا باسىمدىق بەرۋدەمىز, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاقىرىپتى تەرەڭىرەك قاۋزاي كەلىپ. – بەلارۋس تا وزىندىك ورنى بار مەملەكەت, وندا اۋىل شارۋاشىلىعى جاعى باسىمىراق دامىعان. بىراق, قاراساڭدارشى, ەۋروپالىق وداقتىڭ ءوزى دە تاپ وسىنداي ءارتۇرلى ەمەس پە؟ ونداعى ەڭ قۋاتتى دامىعان ەل – گەرمانيا بولسا, ودان كەيىنگى ورىنعا فرانتسيا شىعادى, ال شىعىس ەۋروپانىڭ قالعان مەملەكەتتەرى ولاردىڭ دەڭگەيلەرىنە جەتە المايدى. وسى رەتتە قازىرگى تاڭداعى يتاليا مەن گرەكيانى دا ءبىر-بىرلەرىمەن سالىستىرۋ قيىن. سويتە تۇرا, بۇلار دا وسى بىرلەستىكتى قۇرۋعا قاتىستى عوي. ولاي بولسا, ءبىز دە ءبىر جاقتى كەتپەي, ەاەو-نىڭ تۇپكى مانىنە ۇڭىلۋگە ءتيىسپىز. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق – ەكونوميكانى دامىتۋعا باعىتتالعان ۇزاق مەرزىمدى جوبا». مەملەكەت باسشىسى وسى ءسوز­دىڭ سىڭايىندا تاعى ءبىر ءمار­تە بىرلەستىكتىڭ نەگىزىنەن ەكونو­ميكالىق مۇددەگە قۇرىلعانىنا نازار اۋداردى. «بۇل وداقتا قازاق­ستاندى قىزىقتىراتىن نە بار؟ ءبىز تەڭىزگە شىعار جولى جوق ەلمىز. دەگەنمەن, مەن ءاردايىم «ءبىزدىڭ تەڭىزىمىز – رەسەي, ءبىزدىڭ تەڭىزىمىز – قىتاي» دەگەندى ايتىپ ءجۇرمىن عوي. مۇندا شىندىق جاتىر. ءبىزدىڭ وسى ەلدەر ارقىلى اشقان «تەڭىزىمىز» سول – قازاقستاندىق تاۋارلار ءۇشىن ۇلكەن نارىققا جول اشىپ وتىرمىز», – دەدى ەلباسى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن ەۋرووداقتىڭ ىنتىماق­تاستىعىن اللانىڭ ءوزى قالادى. پرەزيدەنت كەلەسى كەزەكتە وداق ايا­سىن­داعى قازاقستاننىڭ باسىم­دى­عىنا توقتالدى. «قازىر ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا ءبارى جاقسى دەۋگە بولمايدى, جالپى ساۋدا ءتۇسىپ كەتتى. الايدا, بۇلاي بولۋى دا زاڭدىلىق. سوعان قاراپ, بالەنىڭ ءبارىن وداقتىڭ باسىنان ىزدەۋدىڭ رەتى جوق. ويتكەنى, بۇگىنگى جاعدايدىڭ ءوزى وسىنداي. ءبىز مۇنداي قاتەرلەر بولاتىنىن ايتپاپ پا ەدىك؟ بۇعان سەبەپ: باعا قۇلدىرادى», – دەدى نازارباەۆ. «مەنىڭ ساۋەگەيلىك جاسا­عىم كەلمەيدى, بىراق ءبىزدىڭ ەۋرا­زيا­لىق ەكونوميكالىق وداق پەن ەۋرو­پالىق وداق مىندەتتى تۇردە ىنتى­ماقتاساتىنىنا بەك سەنىمدىمىن. بۇل – اللانىڭ قالاۋىمەن بولاتىن ءىس. بۇگىنگى كەدەرگىلەردىڭ, سانكتسيالاردىڭ ءبارى ارتتا قالادى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق­تىڭ ءوزى ەۋروپا ءۇشىن قاجەتتىلىككە اينالادى. رەسەيدىڭ ەكونوميكاسى دا ەۋروپا ءۇشىن ماڭىزدى بولا تۇسپەك. سونىڭ ناتيجەسىندە ەكى ارالىقتا مىندەتتى تۇردە ۇلكەن ىنتىماقتاستىق قايتا ورنىعادى. قازىردىڭ وزىندە ەۋروپادا ەاەو-مەن ەركىن ساۋ­دا تۋرالى نيەت ءبىل­دىرۋشىلەر بارشىلىق», – دەدى پرەزيدەنت. وداقتىڭ قازاقستانعا بەرەرى مول نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى اڭگى­مەنى جالعاي وتىرىپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنداعى قازاقستاننىڭ باسىمدىعىنا دا ارنايى توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, اتالمىش بىرلەستىكتىڭ كەلەشەگى كەمەل, باعىتى ايقىن. سوندىقتان ەلباسى ەكونوميكالىق وداقتىڭ نەگىزگى باعىتتارىنا توقتالا كەلىپ, ونىڭ قۇرىلار باستاۋىندا باسەكەلەستىكتىڭ جوعارى بولاتىنى تۋرالى ەسكەرتكەنىن ويعا سالدى. «ەگەر ءبىز باسەكەلەستىكتى ءۇش مەملەكەت اراسىندا كوتەرە الماساق, وندا ەندى كىرگەلى وتىرعان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنداعى قارىم-قاتىناس قارقىنىنا قالاي شىداماقپىز؟ باسقاسىن ايتپاي-اق, تەك وسىعان ءبىر ءسات ۇڭىلەيىكشى. قاراڭىز, بۇدان ءسال بۇرىن رەسەيدە رۋبل ءسال شايقالىپ كەتىپ ەدى, ءبارى سول جاققا قاراي اعىلدى. ءبىر جاعىنان مۇنىڭ ورىن العانى دا جاقسى بولدى, جۇرتتى ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى. ارينە, بۇل ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز ءۇشىن جاقسى, وعان نەگە قارسى بولماقپىز؟ تاۋارلار ءتاۋىر بولسا, ساپاسى سايكەس, باعاسى تومەن بولسا, بۇدان ارتىق نە كەرەك؟ نەگىزى, ءبىز وسىعان ۇمتىلىپ وتىرمىز», – دەدى ن.ءا.نازارباەۆ. مەملەكەت باسشىسى باسە­كەلەستىكتىڭ نە ەكەنىنە نازار اۋدارا كەلە, بۇعان ەڭ الدىمەن يننوۆاتسيا مەن عىلىم كەرەك ەكەنىن ايتتى. «بىزگە بۇنى ءومىردىڭ ءوزى العا تارتىپ وتىرعان قاجەتتىلىك ەكەنىن ءتۇسىنۋ كەرەك, باسقا جولىمىز دا جوق. ارينە, ەندى وڭتۇستىكتەگى كورشىلەرىمىزبەن دە وسىنداي بىرلەستىگىمىز بولسا, ءتىپتى, جاقسى بولار ەدى, الايدا, قىرعىزستاننىڭ نارىعى ءبىز ءۇشىن ازدىق ەتەدى», – دەدى ەلباسى. بۇدان ءارى ول ەاەو اياسىندا قازاقستاندىق باسىمدىقتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا دا بولۋى تيىستىگىنە وي توقتاتتى. «ءبىزدىڭ جەرىمىز بىزگە ءبارىن تاۋىپ بەرە الادى. بىزدە ءبارى دە بار. ەندەشە, الداعى ۋاقىتتا شارۋالارىمىز بۇكىل قازاقستاندى اسىراي الاتىنداي دەڭگەيگە جەتىپ, وزدەرى دە جاقسى ءومىر سۇرۋلەرى كەرەك. ال بۇل تاراپتا ولاردى كىم قارجىلاندىرىپ جاتىر, مەنەدجمەنت قالاي قامتىلدى, ترەيدينگتەرىن كىم قامتىپ جاتىر؟ شىنى كەرەك, قاراپايىم ادامعا مۇنىڭ قاجەتى شامالى. ولار قارجىنى قايدان جانە كىمنەن الامىن دەپ الاڭداماۋى كەرەك. بۇل رەتتە مەملەكەت ءوزىنىڭ زاڭدارى نەگىزىندە شارۋا ادامدارىنىڭ مۇق­تاجدىقتارىن شەشەتىن ناۋ­قاندارعا ارالاسىپ, ماسەلەلەردى وڭىمەن شەشىپ وتىرۋى ءتيىس. وسى ارقىلى ول ءبارىن ءوز ۋىسىندا ۇستايدى. سوندىقتان دا, ەشكىمگە الاڭداۋعا نەگىز جوق. قازاقستاندا شەتەلدىكتەر بولسىن, باسقا بولسىن, – ولاردىڭ بارلىعى دا ۇدايى مەملەكەتتىڭ باقىلاۋىندا تۇر. مۇنداي كومپانيالار ەشقاشان وزدەرىنىڭ اكتسيالارىن مەملەكەتسىز ساتا المايدى, سول سەبەپتى ەڭ ءبىرىن­شى ۇسىنىس تا مەملەكەتكە جاسالۋى ءتيىس. قۇرىلىمدى دا اۋىس­تىرا المايدى. سەبەبى, ءبىز ولاردى باقىلاي وتىرىپ, وزدەرىنىڭ جۇمىس ىستەۋىنە دە جاعداي جاساپ جاتىرمىز», –  دەدى ن.نازارباەۆ. بۇرقىراعان جول, بۇرىلىستى كەزەڭ مەملەكەت باسشىسى بۇدان ارى اڭگىمە بارىسىندا قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ 1996 جىلى عانا تىعىرىقتان شىعا باستاعانىن ەسكە ءتۇسىردى. «ەكونوميكا تەك 1996 جىلى «ويانا» باستادى, ادامدار دا ءبىر­تىن­دەپ ەڭبەك ەتىپ, ءوز-وزدەرىنە سەنە باستادى, ال سول ۋاقىتتاردا جۇرت­تىڭ بارلىعىنا ءبىزدى كەلەشەكتە جارقىن بولاشاق كۇتىپ تۇرعانىن, تەك ءسال شىدامدىلىق تانىتۋ قا­جەت­­تىگىن تۇسىندىرۋگە ءماجبۇر بول­­دىق. مىنە, وسى­لاي­شا ينۆەستيتسيا تار­تۋ ارقىلى, ءىرى ينۆەستورلاردى تار­تۋ ارقىلى, ەڭ الدىمەن ءبىز اۋىر ونەر­كاسىپ­تى اياق­قا تۇرعىزدىق, اقشا تابا وتىرىپ, ەكونوميكانى ورلەتە باستادىق. مىنە, وسىلاي كوتەرىلدىك جانە مەن وسىنىڭ دۇرىس جول ەكەنىنە سەندىم. تارتىلعان ينۆەستتسيانىڭ ارقاسىندا, ەلدەگى تۇراقتىلىقتىڭ ارقاسىندا, حالىق­تىڭ سەنىمى ارقاسىندا الەم ەلدە­رى­مەن تەرەزەسى تەڭ مەملەكەتكە اينال­دىق», – دەدى مەملەكەت باسشىسى. «قيىن كەزەڭدە شەتەل ينۆەستورلارىن تارتۋ ءۇشىن جاعدايىمىزدى اسىرەلەپ ايتۋعا ءماجبۇر بولدىم», – دەپ تاعى ءبىر سىرىن اشتى ەلباسى. بۇل ەلى­مىزدىڭ ەگەمەندىككە ەندى قول جەت­كىزگەن بالاڭ شاعىندا بولىپ ەدى. سول 90-جىلداردىڭ باسىندا ناعىز اپاتتى جاعدايلاردى باستان كەشۋگە تۋرا كەلدى. «كەڭەس وداعى قۇلادى, بار ەكونوميكا مەملەكەتتىك سوتسياليستىك مەنشىكتە تۇردى, بارلىق زاۋىتتار, فابريكالار, بالاباقشالار, دۇكەندەر, بارلىعى – مەملەكەتكە تيەسىلى بول­دى. ولار ءتيىمسىز جۇمىس ىستە­دى, مەملەكەت تومەندە تۇرعان قۇرى­­لىمدارعا ناقتى ماقساتتار ءۇشىن قايتا­رىمسىز قاراجات بەردى, – دەپ سول كۇندەردەن سىر شەرتتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. – ءتىپتى, پاتەرلەرگە ەلەكتر توگى دا جەتپەيتىن ەدى, جىلۋ-ەلەكتر ستانسالارى جارىق بەرە ال­مادى, شاي ماحاللالاردا, كوشە­لەردە قايناتىلدى. مىنە, وسىنداي ايانىشتى جاعدايدى باستان وتكەردىك». مەملەكەت باسشىسى وسى كۇن­دەردە ينۆەستورلاردى تارتۋ ءۇشىن ءار­تۇرلى ايلا-امالعا بارۋعا ءماجبۇر بولعانىن مويىندادى. «وتىرىك سويلەمەيىن, سول كەزدەردە ماعان دەگەن سەنىم بولدى. ارينە, ءوسىرىپ ايتتىق. قازاقستان ۇلكەن, الەمدەگى توعىزىنشى تەرريتوريا, بىزدە بايلىق بار. مەن امەريكاعا ۇشاقتى تولتىرىپ الىپ باردىم. ۇلكەن بيزنەس-كەزدەسۋ ءوتتى. سول ۋاقىتتا نۇرلان سماعۇلوۆ ماشينالار ساتىپ جۇرگەن, مەن ونى: «مىنە, ءبىزدىڭ ماشينا قۇرىلىسى ماگناتىمىز» دەپ تانىستىردىم. ال بولات ءابىلوۆ سپورت كيىمدەرىن ساتىپ جۇرەتىن, ونى «ساۋدا الىبى» رەتىندە كورسەتتىم. بۇلاردىڭ اراسىندا نۇرجان سۋبحانبەردين دە بولدى, تاعى دا كوپ ادام بار-تىن. كەيىن «بۇل بولسا, ۇلكەن قارجىگەر» دەيمىن. امەريكالىقتار مەنىڭ ءسوزىمدى شىن قابىلداپ, بىزدە سونداي ادامداردىڭ بارىنا سەندى. راس, ول كەزدە ەشتەڭە دە جوق ەدى, بىراق قازىر سونىڭ ءبارى ورىندالدى عوي», – دەدى نازارباەۆ. كەلەسى ءسوزدىڭ سىڭايىندا جۋر­نا­ليست ەرلان بەكحوجين ەلبا­سىنىڭ سول كەزدەرى رەسەي مەن ۋكرا­ينا اراسىندا كەيىن قالىپتاساتىن جاعدايدى كورەگەندىكپەن ايتقانىن العا تارتا وتىرىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ وسى تۋراسىندا 90-جىلداردىڭ باسىندا سويلەگەن ءسوزىنىڭ سيۋجەتىن ۇسىندى. اتالمىش اڭگىمە 1991 جىلى جازىلىپ الىنعان. وندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەسەي مەن ۋكراينانى ەكى ەل اراسىندا تۋىنداۋى مۇمكىن جانجالدان ساقتانۋعا شاقىرعان. سۇحبات بارىسىندا ول باۋىرلاس حالىقتاردىڭ بارىنشا اباي بولۋى قاجەتتىگىن العا تارتادى. بۇل رەتتە قازاقستان پرەزيدەنتى اتالعان ەكى ەلدىڭ حالقى اراسىندا ەشقانداي كوزقاراس قاراما-قايشىلىعى جوق ەكەندىگىن باسا ايتىپ, تەك جاۋاپسىز ساياساتكەرلەر عانا جانجال وتىن تۇتاندىرۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ەسكەرتەدى. «1991 جىل وتە قيىن كەزەڭ ەدى. وداقتان بولىنگەن ەلدەر قايدا بەت الارىن بىلمەيتىن, ال رەسپۋبليكالار اراسىندا تەكەتىرەس بار-تىن. ۋكراينا ءبىرىنشى كەزەكتە ءتىپتى, باسقالاي وداق ەمەس, كونفەدەراتسيا يدەياسىن دا قولدامادى. ءبىز نوۆو-وگارەۆودا باس قوسىپ, ماسەلەلەردى تالقىلاعان كەزىمىزدە ۋكراينا پرەزيدەنتى ءاردايىم: «مەنىڭ كە­تۋىم كەرەك, اقىلداسۋىم كەرەك», دەي بەرەتىن. سوندىقتان, ەشقانداي تۇپكىلىكتى شەشىمگە كەلە المادىق. رەسەي پرەزيدەنتى ەلتسين: «ەگەر ۋكراينا بولماسا, وندا ءبىز نە جايىندا ءسوز قوزعايمىز», دەگەندى ايتاتىن. مىنە, وسىمەن ءبارى دە اياقتالىپ جاتاتىن. سوندىقتان, مەن مۇنىڭ سوڭى جانجالعا اپارىپ سوقپاۋى ءۇشىن ايتقان ەدىم. وكىنىشكە قاراي, سوڭىندا سولاي بولدى دا», – دەدى ن.نازارباەۆ. جەمقورلىقتىڭ جازاسى – ەشكىمگە دە اياۋشىلىق بولمايدى پرەزيدەنت اڭگىمە اۋانى جەم­قورلىق جايىنا قاراي ويىسقاندا, تالعات ەرمەگياەۆتىڭ ۇستالۋى ءوزى ءۇشىن اۋىر جاعداي بولعانىن اشىپ ايتتى. ول «استانا ەكسپو-2017» ۇلتتىق كومپانياسى» اق باسقارما توراعاسىنىڭ وسىنداي سەبەپپەن قاماۋعا الىنعانى جايىندا بىلاي دەدى: «مىنە, ەكسپو-2017 كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى قۇرىق­قا ءتۇستى. مەن ءۇشىن بۇل وتە اۋىر جاعداي. ءبىز ءۇشىن ەكسپو-نى وتكىزۋ ماقتانىش ەدى. مەن سوندىقتان ونى وزىمە شاقىرعاندا: «مەن ساعان وسى جۇمىستى تاپسىرامىن, ونى ءوزىم ۇدايى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرامىن. بايقا, ۇلتتىق قوردىڭ مەملەكەتتىك قاراجاتىن ءبىز سوندا جۇمسايمىز. مۇنى بارلىعى – ەسەپ كوميتەتى, قارجى پوليتسياسى, ءاربىر تيىن ءۇشىن ارنايى قۇرىلعان كوميسسيا باقىلايدى», دەگەن ەدىم. بىراق, ول بۇ­دان قورىتىندى شىعارماپتى». مەملەكەت باسشىسى وسى جەردە قىتايدا سي ءتسزينپيننىڭ بيلىك باسىنا كەلگەنىنەن كەيىن بۇل ەلدە جەمقورلىقپەن كۇرەستىڭ قاتتى كۇشەي­تىلگەنىن تىلگە تيەك ەتتى. ءبىز­دىڭ ەلىمىزدە دە سولاي بولادى. جەمقورلىقتىڭ بار جازاسى – ونى ىستەگەن ادامعا ەشقانداي اياۋشىلىق بولمايدى. مۇنى ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەرىمىز تۇسىنۋلەرى كەرەك. «تۇسىنەدى, تۇسىنبەسە بارىنە مىندەتتەيتىن بولامىز, – دەدى وسىعان وراي نۇرسۇلتان نازارباەۆ. – وكىنىشتىسى, وزدەرىنىڭ وسۋلەرىنە بەرىلگەن مۇمكىندىكتى جىگىتتەر وسىلاي پايدالانىپ كەتىپ جاتادى. ولاردى سونشا جىل دايىنداي­سىڭ, كۇش جۇمسايسىڭ. مەملەكەتتىڭ قارجىسىن ولارعا سەنىپ بەرەسىڭ. ال ولار وزدەرى وتىرعان بۇتاقتى كەسىپ, ومىرلەرىن قيىنداتىپ الادى». مەملەكەت باسشىسى بۇدان كەيىن ءوزىنىڭ ءۇش نەمەرەسىنىڭ جەم­قور­لىققا بوي الدىرعان اكەلەرىن قاتاڭ جازاعا تارتقانىن جۇرتشىلىقتىڭ ەستەن شىعارماۋى قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. «لي كۋان يۋ ءوزىنىڭ دو­سىن ءتۇر­مەگە وتىرعىزعانىن ايتقان ەدى. ال جۇرت مەنىڭ مۇندا ءۇش نەمەرەمنىڭ اكەسىن تۇرمەگە وتىرعىزعانىمدى نەگە ەستەن شىعارادى؟ ولار انالارىمەن بىرگە  ماعان كوز جاستارىن توگىپ كەلمەدى دەپ ويلاي ما ەكەن؟ كەلدى. مەنى قايعىرمادى دەپ ويلايسىزدار ما؟ ارينە, قايعىردىم. بىراق, ونىڭ قىلمىسى انىق ەكەندىگىنە كوز جەتكىزگەننەن كەيىن مەن دە توقتاي المادىم. تۋعان-تۋىس تا جينالدى. ولاردىڭ بارلىعى دا: «مۇنىڭ ءبارى ءوزىڭنىڭ قولىڭدا تۇر عوي, سەن ءۇشىن نە تۇرادى, جابا سالسايشى», – دەگەندى ايتتى. ەگەر ەستەرىڭىزدە بولسا, ەكى جاپ-جاس جىگىت, بانك باسشىسىنىڭ ورىنباسارلارى ءولتىرىلدى. مۇنى قالاي كەشىرۋگە بولادى؟ ودان قانشاما كاسىپكەرلەر زارداپ شەكتى», – دەدى ن.نازارباەۆ. «نەلىكتەن سوڭعى جىلدارى قىل­مىستىق جاۋاپقا تارتىلعان پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمىن, اتى­راۋ وبلىسىنىڭ اكىمىن, قارا­عاندى وبلىسىنىڭ اكىمىن ەستەن شىعا­رامىز؟ ال ولاردىڭ بار­لىعى دا مەنىڭ تانىسىم بولدى. مەن ولار­دى ۇزاق ۋاقىتتان بەرى بىلە­تىنمىن. سونىڭ ىشىندە ءوزىم بۇرىننان جاقسى تانيتىن قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى پرەمەر-مينيستر لاۋازىمىنا دەيىن كوتەرىلدى. قازىرگى تاڭدا ول تەرگەۋدە ءجۇر. ويتكەنى, بۇعان فاكتىلەر بار. سوندىقتان, بۇل ىسكە ارالاسۋعا بولمايدى», – دەدى ەلباسى. مەملەكەت باسشىسى وسى وراي­دا جەمقورلىقپەن كۇرەس ءجونىن­دەگى العاشقى زاڭنىڭ قالاي قابىل­دانعانىن, سول كەزدە حالىققا ارنايى ۇندەۋ جاريالاعانىن ەسكە سالىپ ءوتتى. «مەن ءوز تۋعان-تۋىستارىما, دوس­تارىما, بالالارىما بۇل رەتتە اياۋشىلىق بولمايتىندىعىن ەسكەرتتىم. مۇنى تەلەارنا ارقىلى بۇكىل ەلگە ايتتىم. قازىر دە تاعى قايتالاپ ايتامىن. مينيسترلەردى, مينيسترلەردىڭ ورىنباسارلارىن تۇرمەگە وتىرعىزدىق. مەن باسقالار جايىندا ايتىپ وتىرعان جوقپىن. ياعني, قازىرگى ۋاقىتتا ىمىراسىز كۇرەس جۇرگىزىلۋدە جانە مۇنىڭ بارلىعى بەكەر دەپ ويلاماڭىزدار. ادام ءار ۋاقىتتا ءوز قاتەلىكتەرىن مويىندامايدى. سوندىقتان, بۇل ءبىزدىڭ بارلىق شەنەۋنىكتەردى ايىقتىرۋى ءتيىس جانە ولار بۇل رەتتە ەشقانداي قامقورشىنىڭ بولمايتىندىعىن ءتۇسىنۋى قاجەت. مەملەكەت قار­جى­سىنا قول سۇعۋعا بولمايدى», – دەدى پرەزيدەنت. بيلىك بيشىگىنىڭ بيىك بەلەستەرى قازاقستان ءوزىنىڭ دامۋىندا ءالى بيلىكتىڭ بيىك بەلەستەرىنە جەتە­تىن بولادى. مۇنى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اڭگىمە بارىسىندا ەرلان بەكحوجيننىڭ ەلدەگى رەفورمالار اياسىندا پرەزيدەنتتىڭ بەلگىلى ءبىر وكىلەتتىكتەرىن ۇكىمەت پەن پارلامەنتكە بەرۋ ماسەلەسىنىڭ كەڭىنەن تالقىلانىپ جاتقانىنا نازار اۋدارۋىنان شىعارىپ ءسوز ەتتى. «مۇندا قانداي ناقتى شارالار قامتىلماق؟» دەپ سۇرادى جۋرناليست. مەملەكەت باسشىسى وسى ويدىڭ سورابىندا بۇل رەفور­مالاردىڭ ءبىر ساتتىك قانا ماسەلە ەمەس ەكەنىن دە اتاپ ءوتتى. «مەن قازىر نە ايتىلىپ جاتقانىن دا بىلەمىن. بىزدە كۇشتى پرەزيدەنتتىك بيلىك ۇستەم دەگەن ويدى ۇستانۋشىلار كوپ. الايدا, ءبىزدىڭ وسىنداي كۇشتى پرەزيدەنتتىك كولبەۋ بيلىگىمىز بىرەۋدى قىسىمعا ۇشىراتىپ, حا­لىق­تى باسىپ جاتقان جوق قوي. كەرىسىنشە, ءبىزدىڭ باعدارلامالار جىلجۋى ءۇشىن, رەفورمالاردى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك اپپا­رات­تىڭ حالىققا قىزمەت ەتۋىنە جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇل ءۇشىن دە جوعارىدان تومەن, تومەننەن جوعارى قاتتى ءتارتىپ قاجەت», – دەپ بۇل ويدى ودان ءارى تارقاتىپ ءوتتى ەلباسى. كەلەسى كەزەكتە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وسى جىلدار ىشىندە مۇن­داي كۇش­تى بيلىك­تىڭ قاجەت بولعا­نىنا ايرىق­شا نازار اۋداردى. «قازاقستاندا جاعدايدىڭ ۋكرايناداعى سەكىلدى بولعانىن قالايتىن بىرەۋ بار ما ەكەن؟ ءايت­پەسە, گرۋزياداعىداي, مولدو­ۆاداعىداي بولعانىن قالايتىندار بار ما؟ ايتىڭىزشى! مىنە, ماسە­لەنىڭ ءوزى وسىندا, ال ول ەلدەردىڭ بارىندە پارلامەنتتىك بيلىك ۇستەم­دىك ەتىپ وتىر. مەن بۇعان دەيىن دە ۇدايى ايتىپ كەلگەنمىن, ءبىزدىڭ ءالى امەريكالىق تاسىلگە كوشەتىن كەزىمىز كەلەدى, تەك ونىڭ ءوز ۋاقىتى جەتۋى كەرەك. بىلايشا ايتقاندا, بۇل ءۇشىن ءبىرشاما ۋاقىت كەرەك. وسىنى تىڭداعىسى كەلمەيتىندەر قازىر دە تىڭدامايدى. ال بىزگە كەرەك بولىپ وتىرعان ۋاقىت قانداي؟ بۇل ءۇشىن ورتا بۋىنداعىلار شىعاراتىن ءونىم قازاقستاننىڭ ءونىمىنىڭ جارتىسىنان جوعارى بولۋى قاجەت. ورتا بۋىن  مەملەكەتتەگى تۇراقتىلىقتى ەڭ مىقتى قولدايتىن توپ.  ازىرگە بۇل بىزدە جوق. قازىر ەركىنە جىبەرىپ كورەيىكشى, نە بولار ەكەن؟! ءبىز بۇنىڭ جايىن بۇرناعى جىلدارى دا كورگەنبىز, اركىم وزىنە قاراي تارتادى, اقىر اياعىندا ەشتەڭە شەشىلمەيدى», – دەپ تۇيىندەدى بۇل ويدى ەلباسى. ءبىزدىڭ تامىرىمىز – تەرەڭدە بۇدان ءارى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىزدىڭ تاريحي تامىرىمىزدىڭ تەرەڭدە ەكەنىن ءبىلۋىمىز كەرەكتىگىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان حالقى تامىرىنىڭ تەرەڭدە ەكەنىن ءبىلىپ, تاريحتى تۇگەلدەي تولىق جيناقتاۋ كەرەك. «ءبىز سوندايمىز, ءبىز مۇندايمىز دەپ كورسەتۋ ءۇشىن ەمەس. جوق, جاي عانا ءبىلۋ ءۇشىن, ءوز تاريحىمىزدى ءبىلۋ ءۇشىن, تامىرىمىزدىڭ تەرەڭدە ەكەنىن بالالارىمىز ءبىلۋى ءۇشىن. بارلىق حالىقتار سەكىلدى», – دەدى ول. قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىل­دىعىن مەرەكەلەۋ تۋرالى ەسكەرتكەن پرەزيدەنت بۇل وقيعانى «جاقسىلاپ تويلاۋعا» شاقىردى. «ءبىز مۇنى جاقسىلاپ تويلاۋىمىز كەرەك جانە ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ءبىر ساتتە اياعى اسپاننان سالبىراپ تۇسە سالماعانىن, دامىعانىن, بۇل جەردە ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ بولعانىن, ولاردىڭ بۇل جەردى قورعاعانىن, قان توگىپ, قازىر ءبىز جاساعاندى ارمانداعانىن كورسەتۋىمىز كەرەك», – دەدى مەملەكەت باسشىسى. سونىمەن قاتار, ەلباسى قازاق حالقى تاريحىنىڭ تۇگەلدەي ءمانى جاۋلاپ الۋ ەمەس, ەلدى قورعاۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل قازاق حالقىنىڭ ءوزى ءۇشىن, جەرىنىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن, حالىقتىڭ ساقتالۋى ءۇشىن بولعان كۇرەس. «قازاقتار ۇنەمى قورعانعان. ەشقاشان ەشكىمگە وزدەرى شابۋىل جاساماعان. سوندىقتان, وسى تاريحتى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك جانە بالالارىمىزعا دا تامىرىمىزدىڭ تەرەڭدە ەكەنىن ايتۋىمىز كەرەك», – دەپ تاعى ءبىر اتاپ ءوتتى پرەزيدەنت. مەملەكەت باسشىسى سوڭعى سايلاۋدا ءوزىنىڭ تۇڭعىش رەت بىزدە ۇلتتىڭ قالىپتاسقانىن سەزگەنىن اتاپ ءوتتى. سوڭعى سايلاۋ ءبىزدىڭ تۇتاس ۇلت بولىپ قالىپتاسقانىمىزدى كورسەتتى. مۇنى ەلباسى: «حالىق وزىنە نە ۇسىنىلىپ وتىرعانىن جاقسى تۇسىنەدى, سوندىقتان دا مەن جاريالاعان باعدارلامانى قولداپ وتىر. سوڭعى سايلاۋعا ءبىراۋىزدان قاتىسۋى دا سونىڭ ايعاعى», – دەپ جەتكىزدى. «ەشقانداي زاڭ بۇزۋشىلىق بۇل سايلاۋدا بولعان جوق, اقش-تان باستاپ ءبارى مۇنى اتاپ ءوتتى. اقش العاش رەت سايلاۋ ءۇشىن حالىقتىڭ كەزەككە تۇرعانىن مويىنداعان شىعار», – دەدى ول. بۇعان قوسا, سوڭعى سايلاۋدىڭ ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى بولعانىنا نازار اۋداردى. «وسىدان كەيىن ساياساتتانۋشىلار تۇسىنگەن شىعار, مەن ءوزىم العاش رەت بىزدە ۇلتتىڭ قالىپتاسقانىن سەزدىم. قانداي دىنگە, ەتنوسقا جاتاتىنىنا قاراماستان, حالىق ءبىر ادامعا داۋىس بەردى. ءبارى تەڭ بولدى. ءبىز وسى ساياساتتى جالعاستىرۋعا ءتيىسپىز. وسىنى ءبارى – قازاق تا, ۋكراين, ورىس تا ءتۇسىنۋى شارت: ءبىز وسىنداي بىرلىكتىڭ ارقاسىندا عانا بىرتەكتى ۇلت بولا الامىز. قازاقشا ايتقاندا, ءبىز ۇلت بولا باستاعانىمىزدى وسى سايلاۋدا كورسەتتىك. وسى باعىتتا العا جىلجىساق, بۇل – كەرەمەت ماسەلە», – دەپ اعىنان اقتارىلدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. مەملەكەت باسشىسى سۇحبات بارىسىندا وتكەن عاسىردىڭ 90-جىل­دارىنىڭ باسىندا قازاقستاندا تىلدەردىڭ مارتەبەسىن بەلگىلەۋدىڭ وتكىر ماسەلە بولعانىن دا ەسكە الىپ ءوتتى. وسى كوپ تالاس-تارتىستىڭ ءتۇيىنى قازاق تىلىنە – مەملەكەتتىك, ال ورىس تىلىنە قارىم-قاتىناس تىلدەرى دەگەن مارتەبەنىڭ بەرىلۋىنە اپارىپ جەتكىزدى. «ءاربىر ادامدا تۋعان كەزدەن بويىنا بەرىلەتىن قۋاتى بولادى. بويىندا سول قۋاتى تۇرعان كەزدە ول ادام ءومىر ءسۇرىپ, تىرلىگىن جاسايدى. ال قۋاتىڭ تاۋسىلعان شاقتا سەنىڭ دە ومىردەگى ساپارىڭ اياقتالادى, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا. – مەن بويىما بەرىلگەن سول قۋات ءوزىمدى ۇدايى العا سۇيرەپ كەلە جاتىر دەپ ويلايمىن. وسى قۋات مەنىڭ موينىما ۋاقىت پەن تاعدىر ارتقان وراسان زور جۇكتى كوتەرىپ جۇرۋىمە جول اشتى. مەن قازىر ءبىزدىڭ جاساپ جاتقان, ءبىزدىڭ بۋىن جاساعان ىرگەلى ىستەر حالقىمنىڭ جادىندا ماڭگى قالاتىن شىعار دەپ ويلايمىن. ال سەن جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە, ساعان سىن ايتىلۋى – زاڭدى نارسە. بىراق, مەن شىنىمدى ايتسام, جۇرتتىڭ ءبارىن 100 پايىز باقىتتى ەتەمىن دەپ ايتا المايمىن. مۇنى بىردە-ءبىر ەل جاساي المايدى. الەمدەگى ەڭ باي ەل دەگەن اقش-تىڭ وزىندە حالىقتىڭ 14 پايىزى كەدەيلىكتىڭ قامىتىن كيىپ وتىر. ­ال ەۋروپا ەلدەرىندە ودان دا كوپ. ءبىز دە ولاردان بولەك ەمەسپىز. البەتتە, مۇنداي جاعدايدا تۇرعانداردىڭ ريزا بولماسى انىق. دەمەك, نارازىلار بارلىق ۋاقىتتا دا تابىلادى», – دەدى ەلباسى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوزىنىڭ تۇيىنىندە: «جەر جۇزىندە تالاي نارسەلەر بولىپ جاتىر. ماعان ەندى تەك ءبىزدىڭ حالىقتىڭ, بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ مەنىڭ باسشىلىعىم ارقىلى وسى كەزگە دەيىن جاسالعان ىستەردىڭ جەمىسىن تەرە وتىرىپ, ەلىمىزدى بۇدان دا كۇشتى جانە كوركەم ەتە ءتۇسۋ جولىندا الداعى ۋاقىتتا دا اقىلدى, جۇمىسقا قابىلەتتى جانە ەڭبەكقور بولا بەرۋىن تىلەۋ عانا قالدى», – دەپ اتاپ ءوتتى. بۇل تىلەككە ءبىز دە قوسىلامىز. سەرىك ءپىرنازار, «ەگەمەن قازاقستان».