قازاقستان-رەسەي: الەۋەتتى ارىپتەس ەلدەر

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنا رەسمي ساپارى بەلگىسىز جاۋىنگەردىڭ زيراتىنا گۇل شوقتارىن قويۋمەن باستالدى. ق.توقاەۆتىڭ فەدەراتسيا كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى ۆالەنتينا ماتۆيەنكومەن كەزدەسۋى بارىسىندا قازاقستان مەن رەسەي ىنتىماقتاستىعىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىلاندى. سەنات توراعاسى قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ءوزارا ءتيىمدى ىنتى­ماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋدە ءححى عاسىرداعى تاتۋ كورشىلىك جانە وداقتاستىق تۋرالى شارت بەرىك قۇقىقتىق نەگىز بولىپ تابىلا­تىنىن اتاپ ءوتتى. ول قۇجاتقا ەكى ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارى قول قويىپ, پارلا­مەنتتەرى راتيفيكاتسيالاعان بولاتىن. «ەكى ەل پرەزيدەنتتەرى ن.نازارباەۆ پەن ۆ.پۋتين اراسىندا قالىپتاسقان دوستىق جانە سەنىمدى قاتىناستار ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق جانە وداقتاستىق ارىپتەستىگىمىزدى ودان ءارى نىعايتۋعا سەرپىن بەرەدى», – دەدى ق.توقاەۆ. سەنات توراعاسىنىڭ پىكىرىنشە, قازاقستان-رەسەي قاتىناستارى «ونەگەلى» بولىپ تابىلادى جانە ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق پەن سەنىمدى ارىپتەستىكتىڭ ۇلگىسى بولا الادى. فەدەراتسيا كەڭەسىنىڭ ءتورايى­مى سايلاۋداعى ايقىن جەڭىسىنە وراي پرەزيدەنت ن.نازار­باەۆ­قا جانە قازاقستان حالقىنا قۇت­تىق­تاۋىن جەتكىزدى. «نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى – كورنەكتى مەملەكەت قايرات­كەرى. ونىڭ پرەزيدەنتتىك سايلاۋ­داعى تاماشا جەڭىسىنە ءبىز قاتتى قۋاندىق», – دەدى ۆ.ماتۆيەنكو. ق.توقاەۆ قازاقستاندى دا­مۋ­دىڭ جاڭا ساتىسىنا شىعا­راتىن ءجا­نە الەمنىڭ ەڭ دامىعان مەم­لەكەت­تەرىنىڭ قاتارىنا ەنۋىنە ءمۇم­كىن­دىك بەرەتىن ۇلت جوسپا­رى – بەس ينستيتۋتتىق رەفورما, «نۇر­لى جول» جاڭا ەكونو­مي­­كا­لىق ساياساتى تۋرالى ءارىپ­تەسىن حابار­دار ەتتى. توراعا بۇل رەفورما­لار كورنەكتى رەفورماتور پرە­زي­دەنت ن.نازارباەۆتىڭ ارقا­سىندا مۇمكىن بولعانىن اتاپ ءوتتى. جۇزدەسۋشىلەر ەكى ەل پار­لا­مەنت­تەرىنىڭ جوعارى پالاتالارى اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قي­مىل ءما­سەلەلەرىنە ەگجەي-تەگ­جەيلى توق­تالىپ, وداقتاستىق قاتىناس­تاردى نىعايتۋدا سەنات پەن فە­دەراتسيا كەڭەسى اراسىنداعى ىن­تى­­ماقتاستىق جونىندەگى كوميس­سيا­نىڭ ماڭىزدى ءرولىن اتاپ ءوتتى. 12 مامىردا ومبىدا كوميسسيا­نىڭ جەتىنشى وتىرىسى بولدى جانە وندا شەكارالىق ايماقتارداعى ىن­تىماقتاستىق, قازاق جانە ورىس ءتىل­دەرىن وقىتۋداعى وزەكتى ماسەلەلەر قارالدى. «ءبىز قازاقستاندىق سەناتور­لاردىڭ ومبىداعى بەلسەندى جۇمىس­تارىنا ريزامىز. سەنات پەن فەدەراتسيا كەڭەسى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق جونىندەگى كوميسسيا ناقتى جانە شىنايى جۇمىس ىستەيدى», – دەدى فەدەراتسيا كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى. كەزدەسۋ سوڭىندا ق.توقاەۆ پەن ۆ.ماتۆيەنكو رەسەيلىك جانە قازاقستاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى قاتىسقان بريفينگتە ءسوز سويلەدى. قازاقستان مەن رەسەي پارلامەنتتەرى جوعارى پالاتالارىنىڭ توراعالارى جۋر­نا­­ليستەردىڭ ساۋالدارىنا, اتاپ ايت­قاندا, ەاەو اياسىنداعى ىقپال­­داس­تىق ۇدەرىستەرىن دامىتۋ­دىڭ كە­لە­شەگى تۋرالى سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى. «بۇل – شيكىزات, ونەركاسىپ, عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتى بار 200 ميلليون ادام تۇراتىن اسا ماڭىزدى ايماقتىق ەكونوميكالىق ىقپالداستىق بىرلەستىگى. ول ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا بەلسەندى دامۋعا, باسەكەگە قابىلەتتى بولۋعا, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ حالقى جاقسى تۇرۋى جولىنداعى كۇش-جىگەرىمىزدى كوبەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ىقپالداستىق بىرلەستىكتىڭ باستاماشىسى – قازاقستان پرەزيدەنتى, رەسەيدە ءبىزدىڭ ءبارىمىز قۇرمەت تۇتاتىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. بۇل جوبا شىن مانىندە ناقتى مازمۇنعا يە بولدى», – دەدى ۆ.ماتۆيەنكو. «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق – جاھاندىق اۋقىمداعى جاڭا گەوەكونوميكالىق اقيقات. وداق كۇللى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىر. الەمنىڭ 40-تان استام ەلى ەاەو-مەن ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋعا ىقىلاس تانىتۋدا. الەۋەتىمىز اۋقىمدى, سول الەۋەتتى پايدالانۋ ءۇشىن تەك جۇمىس ىستەۋ كەرەك دەپ سانايمىز», – دەدى سەنات توراعاسى. قازاقستان پارلامەنتى سەنا­تى­نىڭ توراعاسى, رەسەي فەدەراتسياسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ديپ­لو­ماتيالىق اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى دوكتورى وسى وقۋ ورنىن­داعى پروفەسسورلىق-وقىتۋ­شىلار قۇرامى مەن تىڭداۋ­شى­لارىنا ارناعان لەكتسياسىندا قا­زاقستاننىڭ حالىقارالىق ىنتى­ماق­تاستىقتاعى نەگىزگى باعىتتارى تۋرالى اڭگىمەلەدى. ق.توقاەۆ الەمدىك ورىندار جۇيەسىندە قازاقستان تمد-داعى ەكىنشى ەكونوميكاعا يە جانە ورنىقتى ساياسي جۇيەسى بار تابىستى ءارى تۇراقتى مەملەكەت رەتىندە ورنىققانىن اتاپ ءوتتى. قازاقستان الەمنىڭ 147 مەملەكەتىمەن بەلسەندى تۇردە جەمىستى ىنتىماقتاسىپ كەلەدى. «قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ءىس-قيمىلى قاۋىپسىزدىكتى, ەگەمەندىك پەن اۋماقتىق تۇتاستىقتى, سايا­­سي تۇراقتىلىق پەن ەلدىڭ ورنىق­تى ەكونوميكالىق دامۋىن قامتا­ماسىز ەتۋ مەن نىعايتۋداعى ۇلت­تىق مۇددەلەرگە نەگىزدەلەدى, – دەدى سەنات توراعاسى. – قازاقستان 24 جىل بويى بەيبىتشىلىك پەن قاۋ­ىپ­سىزدىكتىڭ يگىلىگى جولىنداعى ءوزارا سىندارلى ءىس-قيمىلعا سەرپىن بەردى جانە بۇل ساياسات جالعاساتىن بولادى». ق.توقاەۆ, سونداي-اق, قا­­زاق­­ستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ با­سىم­دىق­تارىنا, «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ سەزىندە مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ ايتقان بەس ينستيتۋتتىق رەفورماعا اۋدي­تو­ريانىڭ نازارىن اۋداردى. ديپلو­ماتيالىق اكادەميانىڭ پروفەس­سورلىق-وقىتۋشىلار قۇرامى مەن تىڭداۋشىلارى ق.توقاەۆتىڭ ءسوزىن ىقىلاسپەن تىڭدادى. سەنات توراعاسى ساۋالدارعا جاۋاپ بەردى جانە وقۋ ورنىنىڭ بەلگىلى جانە بە­­دەلدى وقىتۋشىلارىنا سە­نات­تىڭ قۇر­مەت گراموتاسىن تابىس ەتتى. * * * كەشە رەسەي فەدەراتسياسى فە­دەرالدىق جينالىسى فەدە­را­تسيا كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا ءسوز سويلەگەن سەنات توراعاسى ەكى ەلدىڭ ۇكىمەتتەرى مەن پارلامەنت­تەرىنىڭ كۇش-جىگەرى اياسىندا ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ اۋقىم­دى كەلىسىمدىك-قۇقىقتىق نەگىزى جا­سالعانىن, 170-تەن استام شارت­تارعا قول قويىلعانىن اتاپ ءوتتى. «قازاقستان – رەسەيدىڭ سەنىمدى سترا­تەگيالىق ارىپتەسى. كورىپ وتىر­عا­نىمىزداي, مەملەكەت باسشى­لارى جۇيەلى تۇردە كەلىسسوز­دەر جۇرگىزەدى, تەك وتكەن جىلى ءبىز­دىڭ پرەزيدەنتتەرىمىز 10 مارتە كەزدەستى. بۇل ءوزارا سەنىم مەن قۇر­مەتتى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىنى كۇ­مانسىز, ونسىز اۋقىمدى ىنتىماق­تاستىق مۇمكىن ەمەس», – دەپ اتاپ ءوتتى ق.توقاەۆ. ەكونوميكا سالاسىنداعى ىن­تى­ماقتاستىق تۋرالى ايتقاندا, سەنات توراعاسى ەۋرازيالىق ەكو­نوميكالىق وداق اياسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى دامىتۋدى باسىم باعىتتار رەتىندە اتاپ ءوتتى. «بۇل ىقپالداستىق بىرلەستىكتەر ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدى ولاردىڭ وداقتاستىق مارتەبەسىنە تەڭ ىنتى­ماق­تاستىقتىڭ قاعيدالىق تۇرعى­سىنداعى جاڭا ساتىسىنا شى­عارادى. ەاەو-نىڭ كەلە­شەگى زور, وعان الەمنىڭ 40-تان استام ەلدەرى­نىڭ ەركىن ساۋدا ايما­عىن قۇرۋعا ىقىلاس تانىتۋى دالەل بولىپ وتىر. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ پىكىرىنشە, ەاەو-نىڭ قۇرىلۋى – قازىرگى زامانداعى جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە, ونىڭ ىشىندە الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس قاۋپىنە لايىقتى جاۋاپ بولادى», – دەدى قازاقستان پارلامەنتى جوعارى پالاتاسىنىڭ توراعاسى. سەنات توراعاسى «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن ىسكە اسى­رۋ با­رى­سى تۋرالى ايتا كەلىپ, ۇدەمەلى ين­دۋستريالىق-يننوۆا­تسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى بەس­جىلدىعىمەن قوسىلۋى ونىڭ ماڭىزدى ەرەكشەلىگى ەكە­نىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق, كا­­سىبي مەملەكەتتىك اپپاراتتى قا­لىپ­تاس­تىرۋدى; يندۋس­تريالان­دىرۋ جانە ەكونوميكا­نى ءارتاراپتاندىرۋدى; حالىق­تىڭ بىرىڭعاي بولاشاعىن قالىپ­تاس­تىرۋدى; مولدىرلىك جانە حالىققا ەسەپ بەرەتىن مەملەكەت بولۋدى كوزدەيتىن بەس ينستيتۋتتىق رەفور­ماعا رەسەيلىك ارىپتەستەردىڭ نازارىن اۋداردى. «ينستيتۋتتىق رەفورمالار باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن پرەزيدەنت «مەملەكەت قۇرى­لىسىنداعى بۇدان بىلايعى 100 ناقتى قادام» ءىس-قيمىل جوس­پارىن ۇسىندى, بۇل – شىن مانىندە ۇلت جوسپارى. مەملەكەتتى جاڭعىرتۋ جونىندە ارنايى ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلدى, وعان قازاقستان پارلامەنتىنىڭ وكىلدەرى دە ەنگەن. وسى باعدارلامالىق قۇجاتتاردىڭ ءبارىن ىسكە اسىرۋ قازاقستان مەملە­كەتتىلىگىن نىعايتۋ ءۇشىن جاعداي جاسايدى, ءبىزدىڭ ەلىمىزگە الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىمەن ءبىر قاتارعا تۇرۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتىمىز», – دەپ اتاپ ءوتتى ق.توقاەۆ. فەدەراتسيا كەڭەسىنىڭ ءتور­ايىمى ۆ.ماتۆيەنكو مازمۇندى سوزىنە وراي ق.توقاەۆقا العىس ايتىپ, سەنات توراعاسىنا «سوۆەت فە­دەراتسي. 20 لەت» مەرەيتويلىق مە­دالىن تابىس ەتتى. وسىلايشا, پارلامەنت سەنا­تىنىڭ توراعاسى ق.توقاەۆتىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنا ەكى كۇندىك سا­پارى اياقتالدى. ساۋلەبەك ءبىرجان.