كووپەراتسيا – بيزنەستى دامىتۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى

ەلباسى  نۇرسۇلتان نازارباەۆ  «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى 2014 جىلعى قاراشا ايىنداعى جولداۋىندا تاياۋداعى جىلدارى جاھاندىق سىناقتاردىڭ ۋاقىتى بولادى. الەمنىڭ بۇكىل ارحيتەكتۋراسى وزگەرەدى... بۇل شەكتەن تەك مىقتى مەملەكەتتەر, جۇدىرىقتاي جۇمىلعان حالىقتار عانا وتەتىن بولادى. سوندىقتان كەيبىر پوزيتسيالاردى جەدەل تۇردە قايتا قاراۋ كەرەك. سونداي-اق, الداعى كەزەڭدەردىڭ جوس­پارلانۋىنا تۇزەتۋلەر ەڭگىزۋ قاجەت. وسى ماقساتتاردى ورىنداۋدىڭ تۇرلەرىن ايتا كەلىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا باعىتتالادى, دەپ ەرەكشە اتاپ ايتتى. ومىرلىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋدا كووپەراتسيانىڭ ءرولى ەرەكشە. وسى ۋاقىتقا دەيىنگى تاجىريبە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدا قوزعاۋشى كۇش بولىپ كەلگەن كووپەراتيۆتەن باسقا ەشقانداي ءادىس, كۇش ءالى تابىلعان جوق. ويتكەنى, كاسىپكەرلىكتى دامىتپايىنشا ەلدىڭ ەكونوميكاسى, الەۋمەتتىك جاعدايى جاقسارا المايدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا اتاپ كورسەتكەندەي, «شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسى 2030 جىلعا قاراي ەڭ از دەگەندە ەكى ەسە وسۋگە ءتيىس». ول ءۇشىن قانداي شارالاردى ىسكە اسىرۋ كەرەك. اتاپ ايتقاندا, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ بىرلەستىكتەرىمەن كووپەراتسياعا ۇمتىلىسىن كوتەرمەلەۋ, ولاردى قولداۋ جانە كوتەرمەلەۋ جۇيەسىن جاساۋ قاجەت. بۇل ەلباسىنىڭ كورەگەندىكپەن الدىن الا بول­جاپ, ەلىمىزدەگى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا كووپەراتسيا­نى پايدالانۋداعى وڭتايلى شەشىمى دەپ تۇسىنەمىز. سونداي-اق, بيزنەستى دامىتۋدا كەزدەسەتىن كەدەرگىلەردى بولدىرماۋ ءۇشىن قاتاڭ جاۋاپكەرشىلىك جۇيەسىن ەنگىزۋدى قاراستىرۋدى ءتيىستى ورگانعا تاپسىردى. الداعى ۋاقىتتا دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرەتىنىمىزدى جانە جاڭا جىلدان كەيىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا ەنەتىنىمىزدى ەسكەرىپ, ەلىمىزدەگى كاسىپكەرلىكتى قولداۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جانە ولاردى دامىتۋ ءۇشىن بارلىق شارالاردى قابىلداۋدى اتاپ كورسەتتى. ۇساق كاسىپورىندار مەن جەكە كاسىپكەرلەرگە بارلىق  جاعدايدى جاساپ, ورتا دەڭگەيگە جەتكىزۋ مىندەتىن بەلگىلەدى. كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا قوزعاۋشى كۇش  بولاتىن, دۇنيەجۇزىندە ءىس جۇزىندە سىنالعان ءادىس ول – كووپەراتيۆ. كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا جانە ولاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋدا كووپەراتيۆتىك ءادىستىڭ ۇلەسى زور. كووپەراتسيانىڭ باسقا ۇيىمداردان قانداي ايىرماشىلىعى بار دەگەن سۇراق تۋادى. كووپەراتسيا ءوز الدىنا مەكەمە, ونى ءوزىنىڭ مۇشەلەرى قۇرعان. ونىڭ جۇمىسىن  باقىلايتىن دا ءوزىنىڭ مۇشەلەرى. كووپەراتسيانىڭ مىندەتى ءوز مۇشەلەرىنىڭ جاعدايىن جاساپ, ولاردىڭ قاجەتىن قاناعاتتاندىرۋ, قورىتىندىسىندا ادامي رەسۋرستاردىڭ دامۋىنا, ولاردىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتىپ, ويلاعان ماقساتتارىنا جەتۋىنە جول اشۋ. قورىتىندىسىندا كووپەراتسيا  مۇشەلەرى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋىنا ۇيىتقى بولادى . سوندىقتان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسى 2012 جىلدى حالىقارالىق كووپەراتيۆ جىلى دەپ جاريالانعان. وسىنداي شەشىم قابىلداي وتىرىپ, مەملەكەت باسشىلارىنان كووپەراتيۆكە ءتيىمدى جاعدايلار جاساۋ, كاسىپكەرمەن باسەكەلەس قاتىناستا بولىپ, ونى نىعايتۋ جونىندە قولدايتىن زاڭدار قابىلداۋدى ۇسىندى. سونىمەن قاتار, جىل سايىن حالىقارالىق  كولەمدە شىلدەنىڭ ءبىرىنشى سەنبىسىن  «حالىقارالىق كووپەراتيۆ» كۇنى دەپ اتاپ ءوتۋدى بەلگىلەدى. حالىقارالىق كووپەراتيۆ اليانسىنىڭ ەسەبى بويىنشا, دۇنيەجۇزىندە 1 ميلليارد كووپەراتيۆ مۇشەلەرى بار ەكەن. بۇل كووپەراتيۆتىك قوزعالىستىڭ دۇنيەجۇزىندە دامىپ وتارعاندىعىنىڭ ايقىن دالەلى. ەلىمىز نارىقتىق قاتىناسقا كوشكەن كەزدە كەيبىر كووپەراتيۆتەر ىشكى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, جەكە ءونىم وندىرەتىن وندىرىستەر اشتى. 1994 جىلى قىزىلوردا وبلىستىق تۇتىنۋشىلار كووپەراتيۆى رەسپۋبليكالىق سەمينار وتكىزدى. ءسويتىپ, قىزىلوردا وبلىسىندا وندىرىستىك ونىمدەردى نارىقتىق قاتىناس تالابىنا ساي سىرتقا شىعارىپ ساتۋ قولعا الىندى. اتاپ ايتقاندا, قاۋىن,   قاربىزدى  ماسكەۋ, لەنينگراد, سۆەردلوۆ, ۆلاديۆوستوك, مينسك, كيەۆكە دەيىن ۆاگونعا تيەپ جىبەرىپ, ەكىجاقتى كەلىسىمدى باعامەن ساتىلدى. سول كەزدە جاپونياعا ميانىڭ تامىرىن جىبەرىپ, ءتۇرلى-ءتۇستى تەلەۆيزور الدىق. وسىنداي جاڭا ەكونوميكالىق بايلانىستار بولىپ تۇراتىن ەدى. وسىنداي قالىپتاسقان جاعدايدا ەلباسىنىڭ جولداۋىنا سايكەس ەلىمىزدە كووپەراتسيانى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك. تۇتىنۋ كووپەراتسياسىنىڭ ەلىمىز نارىقتىق قاتىناسقا كوشپەي تۇرعاندا بۇكىل رەسپۋبليكانىڭ ساۋدا اينالىمىندا 42 پايىز ۇلەسى بولدى. اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن دايىنداۋ مەن ساتىپ الۋدا رەسپۋبليكا بويىنشا 68 پايىزدى, تاۋار ونىمدەرىن ءوندىرىپ شىعارۋدا 33 پايىزدى قۇرادى. دە­گەنمەن, وبەكتيۆتى, سۋبەكتيۆتى قالىپتاسقان جاعدايعا بايلانىستى تۇتىنۋ كووپەراتسياسى جۇمىسىن توقتاتتى. بولاشاقتا كووپەراتسيانىڭ ارتىقشىلىعىن پايدالانىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن ءاربىر اۋداندا, حالىق ءجيى ورنالاسقان جەرلەردە كووپەراتيۆ قۇرۋ ءتيىمدى. سونىڭ ارقاسىندا سول جەردەگى حالىقتىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىن شەشىپ, الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا جاعداي جاسالادى. قازىرگى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ كاسىپكەرىنە بەرىلىپ جاتقان جەڭىلدىك نەسيەلەردى كووپەراتسياعا بەرۋ كەرەك. ولار: كوپسالالى كووپەراتيۆتەردى, ياعني ساۋدا, قوعامدىق تاماقتاندىرۋ, تاماق ءوندىرىسى, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن دايىنداۋ جانە وڭدەۋ, شاعىن ءوندىرىستى دامىتىپ ءىرى وندىرىسكە اينالدىرۋ, تاعى باسقالار. قازىرگى قالىپتاسقان جاعدايدا كووپەراتسيانى پايدالانىپ بار مۇمكىندىكتى ىسكە اسىرۋىمىز كەرەك. كووپەراتسيا ەرەكشە كۇش بولىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتادى. ءبىز مۇنداي كۇشتى ءتيىمدى پايدالانۋىمىز كەرەك. بۇل ءومىردىڭ تالابى, ونى ىسكە اسىرىپ شاعىن بيزنەستى دامىتىپ, ورتاشا بيزنەسكە جەتكىزۋىمىز كەرەك. سوندا كاسىپكەرلىك دامىپ, ەلدىڭ ەكونوميكاسى ءوسىپ, جاھاندىق سىناقتاردان سۇرىنبەي وتۋگە بولادى. جورابەك ساربالاقوۆ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,  قىزىلوردا وبلىستىق تۇتىنۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى.